Shkodra, bastion i qytetërimit Shqiptar

shkoder scutari albania
Shkodra 2400-vjeçare qëndroi gjithmonë si kryezonjë e pamposhtur, në një kohë kur simotrat e saj Shasi, Drishti e Shirqi pushuan së jetuari, çka dëshmon se banorët e saj vitalë e ruajtën, e deshën dhe e mbrojtën pa u tundur, prandaj ajo qëndroi e patronditur këtu pranë kalasë "Rozafat". Ja sesi i këndon kënga këtij Qyteti: "Karajfil në kodër, drandofil në kodër, kështjellë e fortë në Shkodër, Shkodra e bukurisë" dhe vazhdon më tej "Kir e Bunë e Dri, ke pasqyrë përbri, t' kqyrin për hijeshi, Shkodra e bukurisë".

Ky qytet, shkruan Kadare, "... përveç kështjellës dhe kishave, përveç kullave, kumbanareve dhe minareve, kishte jetën kulturore. Ajo kishte intelektualë, sallone ku fliteshin e diskutoheshin gjithfarë problemesh, gra të bukura me histori të ndërlikuara dashurie, dyqane ku shiteshin libra, disqe e parfume të Parisit... por dhe kopshte të bukura të veshur me shermashek, vegëtime stinash virgjine, burra me qokë, malësorë kreshnikë, që zbrisnin nga malet, vajza si zana që mund t'i kenë zili hyjneshat greke ...".

Ky qytet pati pazarin më të madh në Ballkan me rreth 3000 dyqane, për të cilin një vizitor i huaj shkruan: "... Aso kohe Shkodra ishte Qendra e tregtisë së madhe. Pazari ishte plot popull nga të gjitha anët...".

Në këtë qytet ndodheshin gjashtë përfaqësi diplomatike, tri banka të huaja dhe më 4 shkurt 1863 filloi veprimtarinë e vet dhe Banka e parë Shqiptare. Ndërsa "Oda e Tregtisë" e këtij qyteti hijerëndë rezulton të jetë krijuar 300 vjet më parë, si një nga më të vjetrat e Evropës. Ishin pikërisht këta faktorë të fuqishëm, që i atribuan Shkodrës autoritetin e Bursës të Ballkanit. Për këtë Shkodër do të shkruajë nga larg Migjeni ynë i mallëngjyer "... Shkodra, dashnorja e qiellit të kalte... e liqenit andrimtà, në të cilin në mëngjezet e kullueta lanë hijen e vet..."

Arkitektura dhe pamja e këtij qyteti të veçantë, ku çdo lagje shpaloste fizionominë e vet, ku mbretëronte gjelbërimi, rregulli, pastërtia, ku shtëpitë rrethoheshin me mure të larta e një derë të madhe në mes e ku dilte përpara banesa tipike me çardak e shkalla guri, mbasi kaloje nëpër oborre plot lule të shumëllojshme, frymëzuan banorët e tyre që t'i këndonin aq bukur jetës me të gjitha shfaqjet e saja.

Shkodra është një nga qytetet më të lashta dhe më të mëdha të Shqipërisë, qendër e rëndësishme ekonomike dhe kulturore. Shtrihet në skajin jugor të Ultësirës së Mbishkodrës pranë Liqenit të Shkodrës, në lartësi 16 m, ndërmjet lumenjve Drin e Bunë, malit të Taraboshit dhe kështjellës së Rozafës. Shkodra është themeluar aty nga shek. IV p.K. në kodrat përreth Kështjellës së Shkodrës.

Ishte qendër e fisit Ilir të Labeatëve dhe gjatë sundimit të Gentit (181-168 p.k.) u bë kryeqendra e shtetit Ilir. Të kësaj periudhe janë monedhat e prera me emrin e qytetit. U pushtua nga romakët më 168 p.K. Nëpër Shkodër kalonte rruga e njohur tregtare-ushtarake që vinte nga Veriu dhe nëpër luginën e Drinit kalonte në Kosovë e më tej. Më 1040 u pushtua nga serbët dhe ishte kryeqendra e Zetës. Gjatë shek. XIV u bë qendër e rëndësishme komune autonome me institucione të zhvilluara dhe më pas qendër e feudalëve Balshaj. Më 1936 u pushtua nga venedikasit, sundimi i të cilëve u ndërpre nga një varg kryengritjesh të popullsisë. Shkodra u bëri ballë dy rrethimeve osmane, më 1474 e 1478-79 dhe ra në duart e tyre pas një mbrojtjeje heroike që pati jehonë ndërkombëtare. Është vendlindja e humanistëve Marin Barleti e Marin Beçikemi. Pas pushtimit popullsia u shpërngul, qyteti u rrënua sa s'u kthye në fshat. U rimëkëmb dhe në shek. XVII arriti 1800 shtëpi. U bë qendër kryesore ekonomike e Shqipërisë së Veriut dhe e sanxhakut të Shkodrës. Lulëzuan zejtaritë, punimi i armëve, i mëndafshit, argjendaria etj. U ndërtuan shtëpi dykatëshe prej guri me çardak, pazari, Ura e Mesit. Në shek. XVIII u bë qendra e pashallekut të Shkodrës nën sundimin e Bushatllinjve (1757-1831). Edhe pas rënies të pashallekut, banorët kanë bërë një varg kryengritjesh kundër pushtuesit osman (1833-1836, 1854, 1861-62, 1869).

Zhvillim të madh ekonomik arriti Shkodra nga mesi i shek. XIX. Më 1870 kishte 50 000 banorë. Përveç si qendër e vilajetit, ishte nyjë e rëndësishme për gjithë Ballkanin perëndimor me 3 500 dyqane. Më 1807-1808 ishte ndërtuan Bezisteni. Punoheshin pëlhurat, veshjet kombëtare, lëkurët, duhani, baruti etj. Që më 1718 ishin hapur agjenci konsullore të disa vendeve të huaja. Si port përdorej Oboti, por sidomos Ulqini dhe më vonë ShënGjini. Me ndërhyrjen e Fuqive të huaja në mesin e shek. XIX u themeluan Seminari Jezuit dhe Kuvendi Françeskan. Gjatë viteve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit Shkodra ishte vatër e rëndësishme e Lëvizjes kombëtare. Banorët morën pjesë në luftimet për mbrojtjen e tokave shqiptare dhe nënshkruan botërisht në sheshin kryesor të qytetit protestat drejtuar Fuqive të Mëdha. Dega e Lidhjes për Shkodrën, që pati dhe gardën e vet, ishte nga më veprueset dhe dha ndihmesë për mbrojtjen e Plavës e Gucisë, të Hotit e Grudës dhe në luftën për Ulqinin. Ajo u shtyp e para me armë nga Porta e Lartë. Shkodra ka qenë në këtë periudhë gjithashtu edhe qendër e rëndësishme kulturore. Përmendet bibloteka e Bushatllinjve, për të cilën në vitet 40 të shek. XIX u ngrit ndërtesa, që shërbeu me pas si seli e degës së Lidhjes. U themeluan shoqëri letrare, kulturore e sportive, si shoqëria "Bashkimi" dhe "Agimi". U ngritën shtypshkronja, ku u botuan edhe të parat gazeta e revista brenda kufijve të Shqipërisë. Më 1878 u ngrit e para bandë muzikore e vendit dhe në Shkodër nisi puna e fotografëve Marubi, nga e cila trashëgohet një fototekë shumë e pasur. Shkodra është vendlindja e Pashko Vasës, Zef Jubanit, Luigj Gurakuqit, Filip Shirokës dhe e mjaft shkrimtarëve të tjerë. Më 1905 u festua për herë të parë 1 Maji në Shqipëri. Shkodra gjatë Luftës Ballkanike dhe gjatë Luftës së I Botërore u bë pre e synimeve grabitqare të Malit të Zi e Serbisë. Populli i Shkodrës mbajti për shtatë muaj rresht qytetin kundër ushtrive rrethuese malazeze e serbe, të cilat hynë në qytet më 23.4.1913, me tradhtinë e Esat Pashë Toptanit duke dëmtuar rëndë qytetin dhe duke djegur pazarin. Por ato u detyruan më 14.5.1913 ta linin Shkodrën e cila në bazë të vendimit të Konferencës së Ambasadorëve në Londër ishte pjesë e Shqipërisë, por duke e vendosur nën një administrim ndërkombëtar. Me shpërthimin e Luftës së I Botërore forcat malazeze përsëri hynë më 27.6.1915 në Shkoder. Më 22.1.1916 qyteti u pushtua nga Austro-Hungaria dhe u bë qendra e tyre e pushtimit. Me mbarimin e luftës u vendos përkohësisht administrata ushtarake ndërkombëtare dhe më 11.3.1920 Shkodra u bashkua administrativisht me Qeverinë kombëtare të Tiranës. Në gjysmën e dytë të vitit 1920 ajo përballoi një rrezik të ri: ndërhyrjen ushtarake të shtetit serbo-kroat-slloven (Lufta e Koplikut). Shkodra ka qenë një nga vatrat kryesore të lëvizjes demokratike-revolucionare në vitet 1921-1924. Në zgjedhjet për Asamblenë Kushtetuese (27.12.1923), me shumicë dërrmuese votash, fitoi opozita. Natën e 31 majit 1924 forcat revolucionare morën në kontroll qytetin dhe nga këtu u nisën për në Tiranë. Në vitet 1924-1939 pati një zhvillim industrial të ngadaltë, u ngritën fabrika të vogla, punishte të industrisë ushqimore, të tekstilit e çimentos. Më 1923 Shkodra kishte 20 000 banorë ndërsa me 1939 kishte 29 000. Shkodra ishte selia e arkipeshkvisë, nga vareshin 30 dioqeza dhe këtu më 1930 u hap një shkollë popullore laike, më 1922 Gjimnazi i Shtetit, Konvikti "Malet tona", shoqëria sportive e kulturore "Vllaznia". Pushtuesit fashistë u pritën me armë në dorë, dhe qëndresa kundër tyre vazhdoi me greva e demonstrata. Shkodra u çlirua më 29.11.1944 dhe kjo shënoi çlirimin e plotë të vendit.

Ku ishte Shkodra e vjetër?


Në kohën e Ilirëve qyteti shtrihej krejtësisht në pjesën jugore të kodrës së kalasë Rozafa dhe pjesërisht në rrafshin e kësaj kodre. Pas pushtimit të Shkodrës nga Roma më 168 para erës sonë (p.K.) ajo mbetet gjithnjë qendër e një njësie që përcaktuan vetë romakët në një territor në veri e në jug të Shkodrës. Edhe në kohën Romake qyteti i Shkodrës shtrihej pjesërisht në rrafshin e kodrës së kalasë dhe përgjithësisht në pjesën jugore të kësaj kodre.

Në Mesjetë qyteti ruajti trojet e mëparshme, por meqë rritej gjithnjë ai shtrihej në fushë në lagjen që edhe sot quhet "Tabake", fusha te Xhamia e Plumbit, në fushen në mes të vendit ku bashkohej Kiri me Bunën në pjesën jugperëndimore të kështjellës dhe në Bahçallek.

Me devijimin e Drinit në drejtim të Shkodrës (në vitin 1858) për t'u derdhë në Bunë, përmbytjet e lagjeve në fushë pranë kalasë bënë që banorët të shpërngulen rrëzë kodrës së kalasë dhe kodrës së Pashës (Kodrat e Tepes). Një pjesë e banorëve të ardhur bashkë me ushtrinë turke si stallierë e kovaçë u vendosën në kodrën në veri të kalasë, pasi kishin afër edhe kullotat e kuajve në fushë të Bunës edhe stallat e kuajve. Këto banorë me origjinë nga Egjipti më vonë u quajtën "Magjypë" dhe lagjja e tyre "Mahalla e Magjypve" ose "Mahalla". Fjala "magjyp" është deformimi i fjalës "egjypt". Nuk qëndron absolutisht idea se magjyptë janë banorët e parë të Shkodrës. Ketë mendim e kanë shfaqur mjerisht në televizorët lokale, edhe nga ndonjë intelektual.

Sipas historianit të mirënjohur Prof. Dr. Selami Pulaha në vitin 1485 Shkodra numëronte 80 banesa me kryefamiljarë. Kuptohet është periudha pas eksodit masiv të popullsisë.

Në fillim të shekullit XVI numri dyfishohet, pra arrin në 162 banesa dhe në fund të këtij shekulli arrin në 282 banesa. Pas pushtimit otoman, veçanërisht pas ndërtimit të urës së Bunës, formohet lagjja e quajtur Tejbuna, më vonë formohet Tophana rreth viteve 1600-1610 e ashtuquajtura "Mahalla e re", që sot nuk ekziston, pasi është në fushë të Bunës gati përballë ish-ndërmarrjes së peshkimit, një ishull i formuar mbi murnajat e kësaj lagje.

Në fillim të shekullit XVIII u formua, me banorë të ardhur kryesisht nga rrethinat e Mbishkodrës, lagjja "Rus i madh", e në vitin 1711 ngrihet aty edhe xhamia e lagjes. Xhamia e lagjes Ndocej daton në vitin 1729, çka tregon se lagjja në fjalë është ngritur para kësaj date. Gradualisht lagjja zgjerohet drejt veriut dhe në mesin e shekullit XVIII, pikërisht në vitin 1763 daton një shtëpi e madhe me çardak në një territor të ri, që tani quhet lagjja "Dudas" dhe afër saj 2-3 shtëpi shumë të mëdha moshatare me të. Nuk e besoj se e ka marrë emrin nga njëfarë Dodet që paska ardhë i pari aty, sepse po të ishte ashtu do ta quanin lagjja "Dodas" dhe jo "Dudas" siç quhet.

Njëkohësisht qyteti fillon e shtrihet në drejtim të veriut dhe verilindjes së kryepazarit, duke formuar lagjet "Perash", "Xhabije" dhe "Sirdare". Shtrirja e qytetit në fushën ku është sot detyroi Valinë që të ngrinte një sirdare (një komandë) sa më afër banorëve. Prandaj të gjitha shtëpitë pranë kësaj komande u quajtën "Sirdare" e më vonë lagjja "Sirdare". Përderisa "Xhamia e Kuqe" mban datën 1745 (Xhamia e Kuqe ndodhet në kthesën përballë shtatores së Isa Buletinit për të shkuar te Ura "Dervish Beg") lagjja "Perash" është formuar përpara xhamisë. Domosdo që lagjja "Perash i madh" është vazhdimi i "Perashit të vogël", xhamia e të cilës, "Xhamia e bardhë", ishte ndërtuar në një pjesë të territorit që është sot shkolla "Ali Laçej", shumë kohë para "Xhamisë së kuqe".

Qyteti i ri, ky që është sot shtrihej në tre drejtime:

  • Në drejtim të Tophanes, Ndocej, Dudasit dhe Kirasit.
  • Në drejtim të Xhabijeve, Parrucë e Fushe Çelë.
  • Në drejtim të Perashit, Arrës së Madhe, Serreqit.

Këtë e vërtetojnë tri rrugët që niseshin nga kryepazari e zgjateshin në drejtimet e lartpërmendura dhe anasjelltas.

Qyteti gjithnjë zgjerohej në qendrën e re, domethënë në veri e në verilindje të kalasë.
Sipas konsullit Austro-Hungarez në Shkodër, Theodor Ippen i cili shkruante në fillim të shekullit XX se "... nga 150 vjet e këtej u formua në fushë, në verilindje të kalasë, qyteti i ri (Shkodra)". Thënie që argumenton se Shkodra ku është sot, është formuar rreth 250-300 vjet më parë. Numri i banorëve në qendrën e re, domethënë aty ku është sot, u rrit me shpejtësi si nga banorët e lagjeve të vjetra Tabake e Ajasëm, Alibegaj, Qafë, etj., dhe nga banorë të ardhur nga fshatrat, çka e dëshmojnë edhe mbiemrat që kishin e që i ruajnë edhe sot si: Kraja, Berdiaca, Kopliku, Bushati, Mesi, Juabani, Dobraçi, Shllaku, Shoshi etj. Ndikoi në rritjen e popullimin e zonës së re fakti se trualli ishte më i mundshëm për t'u gjetë dhe ishte më i lirë. Një pjesë e banorëve që iu prishën shtëpitë nga topat e Hafiz Pashës më 1835 e shtëpitë që u shembën thuajse ishin rreth 960, u shpërngulën nga qyteti i vjetër për në qendrën e re. Kanë ndikuar gjithashtu edhe tërmetet e viteve 1815, 1837, 1852 në shpërnguljen e banorëve nga qyteti i vjetër për tek i riu. Devijimi i Drinit, në drejtim të shtratit të vjetër, pas vitit 1858, detyroi të shpërngulen shumë banorë që rrezikoheshin nga përmbytjet e vazhdueshme.

Sipas kalendarit zyrtar turk (Salmane) me 1892, Shkodra kishte 14 lagje, përgjithësisht të ndara sipas besimit. Çdo lagje kishte nga një qendër të vogël, ku ishte xhamia ose kisha, furra e bukës e ndonjë dyqan. Rrugët për kohën ishin të gjera dhe degëzoheshin në një numër rrugicash të drejta ose me kthesa, por pa guxuar kush të prishte rregullin qoftë edhe me 50 apo 20 cm.

Sipas botimeve të ndryshme, kronikave, datave që gjendëshin në ndërtesa të ndryshme, veçanërisht ato të kultit, mënyra dhe planimetria e ndërtësave dhe e rrugëve, mësojmë se qyteti u shtri gradualisht nga kryepazari në drejtimin që është sot.

Kështu, në një drejtim me "Perashin" u formua "Vekshari", "Draçini", "Luguçesmja", "Arra e Madhe", "Serreçi", "Ballabanja" etj. Për shembull Kisha e Madhe filloi të ndërtohej në vitin 1858 si nevojë e banorëve të atyre lagjeve gjithnjë në rritje për ndërtesë kulti, kuptohet se lagjet përrreth ishin formuar shumë më heret. Në drejtimin veriore të Pazarit të vjetër vazhdoi shtrirja e qytetit në lagjet "Sirdare", "Vorret Koplikej", "Xhabije", "Baja e Vogël" e me rrallë: "Parrucë", "Fushë-Çelë", "Gjuhadol", "Truma e dugajve të reja", "Rusi katolik" kisha e të cilit daton në vitin 1920, etj.

Në drejtimin e "Tophanës" vazhdon me lagjen "Ndocej" xhamia e të cilës daton më 1729 të dy me "Garucin" që si mbiemër ndeshet që më 1738, "Dudasi" në mesin e shekullit të XVIII, "Kirasi" gjithashtu dhe lagjja "Dërgut" xhamia e të cilës daton në vitin 1772.

Ngjitur me të formohet gradualisht lagjja "Rus i Vogël" ku ndeshemi me dy xhami; e para në verilindje të lagjes e vitit 1725-1730, e dyta xhamia "Begas" e vitit 1750, që ndodhej afër ndërtesës se teatrit "Migjeni". Kjo tregon se lagjja erdhi duke u shtrirë nga veriu drejt jugut.

Pas formimit të lagjes "Zdrale" dhe "Parrucë" rreth viteve 1770-1780, qyteti i ri merr njëfarë pamje që do të ishte si bazë e qytetit të sotëm. Ulja nga kalaja e administratës turke në vitin 1865, shënon thuajse edhe fundin e qendrës së vjetër të Shkodrës. Pas këtij momenti qyteti i ri filloi të rritej me shpejtësi duke theksuar ndarjen e qendrës zejtare-tregtare nga ajo e banuar e duke e zbehur gradualisht rëndësinë e Pazarit të vjetër. Si bërthamë kjo lagje pati një territor të vjetër afër xhamisë së vjetër e gradualisht "Parruca", si lagje vazhdoi të rritej me shpejtësi. Shpërngulja e administratës turke nga kalaja, në lagjen "Parrucë" në kompleksin administrativ ku ka mbetur në këmbë vetem ndërtesa e gjimnazit dhe e Prefekturës, ndikoi shumë në rritjen e zhvillimin e kësaj lagje.

Si lagje "Parruca" përfshinte territorin që kufizohej me lagjet: "Perash", "Baja e Vogël", "Xhabije", "Garuc", "Zdrale", "Fushë Çelë", "28 Nëntori". E favorizuar nga qenia në të e administratës shtetërore, ajo pati mundësi të zgjerohet e t'i shtrojë rrugët e sheshin, të ndriçohet më shpejt e më shumë se lagjet e tjera. Sheshi i saj u bë qendra e qëndrimit të karrocave që transportonin pasagjerë nga lagje të tjera e veçanërisht në Pazar të vjetër. Të gjitha këto bënë që në "Parrucë" të ngrihen dyqane relativisht të mëdhenj, e me vetrina.

Në vitin 1815 një i huaj shkruante për "Parrucën": "... megjithëse lagje e re, në "Parrucë", janë ndërtuar dyqane të bukura si në Europë."

"Parruca", krahasuar me lagjet e tjera dhe me qytetet e tjera, u zhvillua aq shumë sa kur dikush mendonte të bënte diçka të bukur thoshte: "Do ta bëj Parrucë". Kjo shprehje përdoret edhe në Tirane edhe në Kukës etj. Kur dikush e kishte ndriçuar mirë ambientin i thonin "E paske bâ Parrucë".

Në "Parrucë", përveç institucioneve kishte dyqane për të gjitha llojet e shërbimeve, kishte furra buke, klube, restorante, etj., dhe shkollën shumë të njohur me emrin "Shkolla e Parrucës".

Nga libri: Shkodra - Bastion i qytetërimit Shqiptar.
Autori: Agim Parruca


Ia kushtoj të gjithë shkodranëve dhe dashamirësve të Shkodrës.
Ia kushtoj dy vajzave të mia, Rozafës dhe Edlirës, që janë dhe shoqet e mia. (Autori)

COMMENTS