Fëmi shqiptar në lulishte t'hueja.., Lazёr Shantoja

Lazer Shantoja Lazër
Revolucjonet janë porsi valët e detit: kur ky âsht në tallaz, valët e tija hjedhin në breg gjithshka: direkë barkësh të mbytuna, rrathë fuçiash, kufoma t'ajuna e të perçudshme, portogala e molla të kalbëta, kutia konservash etj., por nga thellinat e tija mâ të pastra deti nxjerrë e qet në breg dhe goca (midje) gjith trajtash e gjith ngjyresh. Gocat e shtruemuna mbi ranen e imë të duken porsi dele në minjaturë në nji livadh orësh e zanash... Oh gocat, bijat e shkumbës, frytet e duhisë!...

Kush nder ne kur ka kênë i vogel nuk âsht argtue me mbledhun këso gocash në breg të detit, me mbushun xhepat plot me to, me i ruejtun mbi nji shkritore, ma vonë porsi pomendoret e vogla të nji kohes së madhe, misterjoze, këto goca, pallate fildishi peshqish prrallzorë?
Duhia e revolucjonit të dhjetorit 1924 qiti në bregun e mergimit goca të tilla: fëmi të njomë e të bukur qi nuk kishin xânë ené me shqyptue mirë êmnin e Shqipnisë e qi Shqipnia, asé ma mirë Herodi i sajë, dëbonte larg pse fëmi babash e nanash qi kishin guximin mos me u djegë kêm putavet të trathtisë e të tiranisë. Larg algavet gjelbroshe t'atdheut i u desht edhé këtyne fëmivet, në gjasimin e gocavet të detit, m'u rritun mbi ranen e djegun të mergimit... fëmit e babavet e nanavet shqiptare!...

... Ishte nji ditë prendvere. Po bahen gadi tri vjet. Kalimegdani, parku i Belgradit, ishte në lule. Era e kandshme të blivet të lulzuem e parfumi i fortë qi emanonte nga vesha e nga mishi i çupavet në sheti, perbashin nji miksturë të çuditshme: natyrë dhe hart; asé ma mirë, natyrë dhe industri... Ishte nji e diele mbasdite. Dita dhe koha më mërzitshme për ata qi gjinden në dhe t'huej. Vetrinat e tregtorevet të mbylluna të duken porsi dyer burgut. Nëpër Knez Mihajlova ulica nuk sheh veç se ndoj tubë katundaresh me kostume kombëtare t'ardhuna nga fshatet rreth Zemunit dhe Pançevos. Bota tjetër ka marrë malet e fushat. Nder këto dit gjyteti del në katund e katundi vjen me u mërzitë në gjytet. Por u duket se dishka bajnë... Ndrrojnë!

At ditë diele mbasdite po shëtitshim nëpër Kalimegdan. Tre miq, dy nana, dy fëmi. Miqt diskutoshin (a âsht nevoja të thom...) mbi politikë, nanat mbi shka kan zakon me folë nanat, (në Shqipni thonë: mos u bâftë kurr se shka mendon nana); e fëmitë? Oh fëmitë! Ata ishin të vetmit qi pa e dijtun, gëzoshin përnjimend at ditë prendvere. Njêni ishte nji vjetit o dishka mâ teper dhe pushonte mbi jestekë puplash në nji karrocë të vogël, elegante. Tjetri, katër o pes vjetsh, shtyente me duert sa grima karrocën e shoqit të tij të vogël.

Njenit i thoshin Genc e tjetrit Ndue. Njeni ish toskë e tjetri gegë: njeni muhamedan tjetri katolik: njeni djalë i nji babe emigrant e tjetri djalë i nji nëpunsi t'Ahmed Zogut. Me gjithket Genci e Ndou ishin si dy vllazën; ishin fëmi shqiptar. Fëmitë, o të lumët ata, nuk janë veç se shqiptar e nuk i danë kurrgja: kur të rriten, mandej dalin për fushë konceptet qi janë grindja e të mëdhajvet e humbja e atdheut. Genci ishte nji pllumb, Ndou nji trumcak. Syet e kaltërt, flokët e arët, faqet bardh e kuq, me nji gurabi në dorë. Tjetri flokëzi, syezi, nuk xênte vênd kurrkund. Genci qeshte e Ndou kcente. Ishin dy kanarina në nji kafaz plot lule.

Rrezet e diellit në prendim kishin prarue në të kuq mbajet e kumbonaret të Zemunit e kodrat e Topçiderit. Hîme në gjytet, në zhurmën e automobilavet, në dritën e elektrikavet, në salat e koncertavet, në restaurantat plot tym duhani, taft shlive, erë qepësh e xhevapçiçësh të perzhitun...

Vjolinat mêrrshin: Imam jednu želju!... Belgrad!
Kanë kalue tri vjet. Në këto tri vjet Ndou e Genci janë rritë. Genci ka lanë karrocen, ka xanë me folë serbisht, italisht, germanisht (shqip po se po): ka kênë në Tetovë, në Zara, në Dubrovnik, në Sarajevë, në Graz, prej kah vjen e shkon në Vjenë. Ka veshë nji gazhub gëzof të bukur e të tanë e duen e të tanë e puthin. (Para se të puthin kend, shine buzët, e, mbasi t'a puthin kush, shinë faqet.) U duket t'huejvet se nji fëmi shqiptar nuk mundet me kênë kaq i bukur. Ka xanë me thanë se Ahmedi âsht trathtor e se zotëni Vukotiçi asht rrencak. (Shka nuk din fëmia....) Lot n'oborr me pula, u lidhë kamben me pê dhe i thotë pulës me e çue në Shqipni... I mjeri fëmi! Ka pa gjith at botë e nuk njeh ené vendin e vet. Rrinte në kafe Moskva të Belgradit në prêhen të general Vešoviçit, e nuk mund të rrije në prêhen të gjyshit e të gjyshes së vet. E puthin në Gartenbau të Vjenës njerzit e huej, e të vetët në Shqipni nuk menden me e pa me sy.
Oh me e dijtun tirant se shka don me thanë nji tiran!...

Edhé Ndou asht rritë. Nuk e kam pamun ma qyshë at herë në Belgrad. Nuk dij se pse i a kishe njitë êmnin: Tuk, dhe e queshe Tuku i vogël. Kur shkoshe un në shpi të tij, për Tukun ishte nji festë e madhe. Sot aj gjindet në Kosovë bashkë me nanën e larg prindit.
Nana e mjerë nuk ka mâ me shka t'i blejë çokolata e bonbona, dhe baba i shkretë nuk mund t'i blejë mâ petka të reja. Ahmed Zogu la pa buk edhé këtê pse nuk ndigjoj t'i u bante sherbtor. Jeton vetem në Paris tue punue gjith ditën për me mbajtë gjallë frymën. Po frymën e frymës së tij kush e mban?... Vijn e shkojnë net e dit të mëdha, dhe shpia pa të zonë âsht e shprazët. Ndezet qiri i Shenkollit, stoliset pêma e Këshndellavet e fëmia pvetë nanën: Nanë, me kê i kalon baba Këshndellat tash qi nuk ka ne?...

Oh me e dijtun tirant se shka don me thanë nji tiran!...

Kan kalue tri vjet... e kur mendoj tu Ndou e Genci, më mbushen syet me lot... tu Ndou e tu Genci qi po rriten në dhe t'huej! Nuk dij as vetë pse më kan dashtun gjithmonë fëmitë: ndoshta pse nuk më duen aspak të mëdhajt!... Më duen filizat e njomë e nuk më duen karabushat e thatë.

Kanë kalue tri vjet... Nji generacjon i ri po rritet. Nga Shqipnia po mërgojnë dhe djepat. Shqiptari po këthen prap tu jeta nomade e të parvet të tij, edhè tash mbasi Shqipnia duel në vedi: e djep e vorr per tê po bahet dheu i huej... Dhe në kët kohë kaq tragjike nevet të mëdhajvet na del ngae m'u kacafitë per nji bashkë lesh, ndersa në grigjen uku po ban kerdi. Dhe në kët kohë kaq tragjike djalëria shqiptare lëngon në nji letargi vdekjeje....

E Shqipnija e kuej âsht?

Oh sa të lum keni kênë n'at mbasdite prendvere, o Genc, o Ndue, në lulishtë të Kalimegdanit!...

Nga Lazër Shantoja, Vepra, Biblioteka Françeskane, Shkodër 2005, ff. 371-372.
Botuar për herë të parë tek «Ora e Shqipnisë», 23.2.1928, nr. 3.

COMMENTS