Shkodra Kryeqyteti i pamundur

Njëqindvjetori i një stine vërtet të pashoqe për një nga qytetet më të mëdha shqiptare: Shkodrën. Pas largimit malazez, priteshin dy ngjarje ndër shqiptarë: Fillimi i detyrës së KNK-së dhe përzgjedhja e kryeqytetit të principatës. Ndërkohë, në qytet italianët dhe austriakët hyjnë në garë...
Nga Paolo Muner

shkodra kryeqytet pamundur
Pasi përfunduan rrethimi i gjatë dhe shumë i rëndë serbomalazez dhe pushtimi i parë ushtarak nga ana e forcave të zbarkimit të Fuqive të Mëdha, me ardhjen e kontingjenteve tokësore, dhe fillimin e detyrës së qeverisjes ushtarake, Shkodra përudhet drejt një normalizimi të mundur.

Të shohim si fillon të çelë jeta dhe si do të përpiqet t'i sjellet ndonjë kënaqësi më tepër asaj.

Këto muaj të veçantë na janë përshkruar shkëlqyeshëm nga Carlo Galli, në atë kohë Konsull i Përgjithshëm Mbretëror i Italisë në Shkodër.

Në të gjithë Shqipërinë ishin në pritje të dy ngjarjeve: fillimit të detyrës së Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit që do të përgatiste fazën e kalimit të shtetit të ri në një principate, dhe - last but not least - zgjedhjes së kryeqytetit.

Megjithatë në Shkodër këto ngjarje janë ndjerë veçanërisht, sepse qyteti, i mbështetur në traditat dhe emancipimin e tij kulturor, nuk i ka humbur akoma shpresat; më 29 korrik Konsulli shkruan: "Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit duhet të banojë në Shkodër."

Në pritje që të hynte në fuqi Komisioni, u përqendrua në Shkodër, krahas pranive ushtarake dhe konsullore, një pushtet politik evropian që shkonte përtej nevojës për të qeverisur qytetin në mënyrë ushtarake dhe civile.

Më 30 korrik mbërriti në Shkodër kontingjenti i parë që zëvëndësonte detarët. Funksioni si Governator i Shkodrës iu caktua Kolonelit anglez Phillips, komandant i Garnizonit Ndërkombëtar.

Më 17 gusht malësorët protestuan kundër aneksimit malazez të Hotit dhe Grudës, duke kërcënuar pushtimin e Tuzit dhe marshimin kundra Malit të Zi, dhe ia sollën propozimin Admiralit Burney, pastaj konsujve, të vetmit bashkëbisedues ndërkombëtarë. Kleri mbështeti protestën, por - shënoi Galli - "a është Austria prapa kësaj?"

Këtu del në pah një nga aspektet më të çuditshme të situatës: konkurrenca mes Austrisë dhe Italisë bëhet "në lëkurë" të shkodranëve, dhe përfshin gjithashtu anën fetare: Austria ishte prej kohësh shtet mbrojtës i katolicizmit, edhe pse ky rol fillonte të luhaste, ndërsa Italia, akoma vend laik, ku Papa madje konsiderohej "i burgosur politik", filloi të hahej me të në këtë fushë.

Loja luhet duke përdorur mjetin e fuqishëm të klerit: institucionet kulturore dhe arsimore austriake janë në duart e fetarëve, paradoksalisht italishtfolës, por të "provincave austriake" - ndërsa po aq institucione të ngjashme italiane kanë tipar kryesisht laik. Besnikëria ndaj Austrisë nga ana e klerit fillon të lëkundet, pjesërisht edhe falë veprimit inteligjent të konsullit Galli, i cili arrin, edhe pse me vështirësi, të fitojë miqësinë e disa udhëheqësve fetarë, ndoshta duke dhënë pa kursyer ndihmesa për meremetimin e Katedrales, dëmtuar rëndë nga bombardimet. Për më tepër, kleri katolik ishte zyrtarisht "rrogëtar" i Austrisë. Aq sa "Imzot Serriqi, Peshkop i Shkodrës, ishte ministri i vërtetë i Austrisë në Shkodër."

Konkurrenca arriti edhe në fusha më shumë materiale se sa frymore, edhe pse nuk po ia mohojmë mirëbesimin (apo Besimin) disa personazheve të përfshira.

Por loja luhet edhe në fusha të ndryshme: nga libri-raport i Domenico Facin, Komisar i Përgjithshëm i Fretërve të Vegjël të Shqipërisë (shih pjesën e parë), mësojmë se fretërit u japin një vendqëndrim në kuvend oficerëve austriakë dhe këta ja shpërblejnë: "duke na dërguar ndonjëherë në Kuvend orkestrën e anijes admirale që të na kënaqë me argëtim muzikor. Dhe përsëri, "më 2 qershor Admirali, për të na sjellë një argëtim dhe një çlodhje të ndershme pas robërisë sonë të gjatë e të dhimbshme, na nisi të bëjmë një udhëtim në det për të parë anijet e flotës ndërkombëtare dhe veçanërisht anijet austriake Perandorake e Mbretërore të ankoruara në derdhjen e Bunës. Atë udhëtim nuk do ta harrojmë kurrë."

Ja pra që qasja austriake është me klerin, duke ditur mirë që ka ndikim të madh mbi popullsinë, jo vetëm të krishterën, por sidomos "në dhomat e fshehta" (vendqëndrimet e kuvendit, lokalet e anijes admirale, etj.), ndërsa veprimi italian që nuk mund, zyrtarisht, të merret drejtpërdrejt me klerin, i drejtohet më shumë popullit. Kjo zgjedhje do të dali fituese dhe, jo më kot, fundi i Austrisë shpjegohet me faktin që nuk e kuptoi në kohë se bota po ndryshonte.

Dhe kjo qasje bëhet edhe duke u përpjekur për të qenë në ballë në ceremonitë fetare, duke filluar me Meshën e së dielës. Dhe nëse austriakët, siç shënoi Facin, shkojnë të "kërkojnë që Kisha jonë të caktohet për shërbimin fetar kremtues të ushtrive të saja derisa të gjindeshin në Shkodër", Konsulli Galli porosit Kolonel Viglianin "që ushtarët e tij të shkojnë të dielave në meshë në qytet; në rrëfim dhe kungim, sidomos italo-shqiptarët."

Këshilla, me sa duket, u ndoq, dhe gjithë ky zell fetar italian u prit me pakënaqësi nga ana austriake, saqë, më 28 dhjetor "Arbeiter Zeitung" na sjell:

".... është përgatitur në mënyrën më të lëvdueshme terreni për Italinë. Del që edhe peshkopët shqiptarë, që deri tani ishin mbajtur për austrofilë, janë biles me Italinë: po ashtu Arqipeshkvi i Shkodrës, që, në mos gabofshim, shitej në Austri si miku ynë më i mirë, dhe po në këtë cilësi i ishte prezantuar edhe Perandorit."

Dhe akoma, siç vëren Galli "më 12 prill, kremtim Pashke, trupat italiane ndoqën Meshën në Katedralen e Shkodrës. Është hera e parë. Merrte pjesë Famullitari i Shkodrës, Imzot Gjon Bushati; çonte meshën Kapelani i batalionit, Don Achille Arcione. Ushtria mbërriti në mënyrë të rregullt me në krye muzikën e vet. Nga një dritare e pallatit peshkopal, Shkëlqesia e Tij Kryepeshkopi, Imzot Sereggi, ndiqte paradën e ushtarëve tanë të zotë."

E gjithë kjo rropatje e madhe politiko-diplomatike ushtarake i jep akoma shpresë Shkodrës se do të bëhet kryeqyteti i shtetit të ri, sepse, në fakt, brenda mureve të saj po lëvizen "gurët" e shahut. Akoma më 15 gusht shënon Galli: "Thuhet se Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit do të vendoset në Shkodër, se Shkodra do të jetë kryeqyteti...", por menjëherë vë në dukje edhe që "...duke marrë në konsideratë mundësinë e instalimit, të komunikimeve me Evropën, etj. Shkodra jep më shumë përfitime se qendrat e tjera urbane shqiptare. Por në realitet është jashtëqendror, bregëzimi në Shëngjin i pasigurtë, robëria që do të vinte nga bregëzimi në Tivar, për sa i shkëlqyer, është i patolerueshëm, komunikimet me Durrësin pothuajse të paekzistueshme. Qendra logjike, shuma e interesave historike do të tregonin Elbasanin, nga i cili zotërohen të gjitha komunikimet me Shqipërinë, dhe zë vend në një fushëgropë të gjelbër shumë të mirë për shëndetin".

Por ngjarjet i zunë vendin njëra tjetrës me një ritëm të harbuar: më 15 tetor Esat Pasha shpalli formimin e një qeverie të re dhe të "Senatit të Shqipërisë Qendrore", tek i cili u zgjodh ai vetë president dhe u vu në luftë të hapur kundër Vlorës, duke krijuar një dualizëm të rrezikshëm në administratën e Shqipërisë, ku gjindet edhe - për ta bërë situatën më të ndërlikuar - regjimi ndërkombëtar i Shkodrës. Më 16 tetor, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit fillon punimet e tij, duke u vendosur në Vlorë. Shkodra humb në këtë mënyrë ndeshjen e parë, por ende jo "kampionatin": mbetet gjithmonë e hapur pika tjetër e çështjes shqiptare, domethënë ajo e zgjedhjes së kryeqytetit.

Në këtë drejtim, shënon Galli, duke përgënjeshtruar pjesërisht disa nga vërejtjet e veta të bëra vetëm dy muaj më parë: "Ideja e parë për të caktuar kryeqytetin në Elbasan duhej të braktisej, duke qenë qyteti i brendshëm i vështirë për t'u arritur deri sa do të ndërtoheshin rrugët. Vlora nuk përshtatej sepse e varfër nga shtëpitë, edhe tepër jashtëqendrore, edhe nuk na dilte e përshtatshme. Qeveria italiane propozoi Shkodrën si më të mirën e qyteteve shqiptare, jashtë konkurrencës së Qeverive, më shumë se të tjerat e sigurtë për praninë e garnizonit ndërkombëtar, dhe për shkak se qendra e vërtetë morale e Shqipërisë. Austria kundërshtoi duke gjetur kleçka, por për arsyen e njëmendtë se Shkodra, selia e Qeverisë qendrore, do t'i kishte hequr çdo liri veprimi. Shkodranët, të etur për të pasur kryeqytetin, i la fshehurazi të kuptonte se kundërshtimi për Shkodrën kryeqytet kishte ardhur nga Italia, për të krijuar armiqësi ndaj nesh dhe dashamirësi ndaj vetes."

Kjo konkurrencë e mëtejshme "e nëndheshme" mes Austrisë dhe Italisë, duhet shpjeguar: Austria kishte thelbin e interesave të saja në Shkodër, ndërsa Italia lakmonte gjithnjë të kishte Vlorën, pra, në qoftë se përlesheshin në favor të njërit qytet apo tjetrit, ishte vetëm për të mos e pasur kryeqytetin afër selisë së interesave të tyre, gjë që do ta bënte më të vështirë veprimin e tyre. Mes gjithë këtij lëmshi hipotezash, rreth selisë së kryeqytetit, nuk bëhet kurrë emri i Tiranës, as i Durrësit, që madje, do të jetë i tillë vetëm pak muaj më vonë, gjatë mbretërimit kalimtar të Princit të Vidit. Në Shkodër, atij, i ndihet pak prania, sikur të mos ekzistojë: pothuajse aseptik, Galli, më 9 mars, kujton:

"pra dje zbarkoi në Durrës, Princi i Vidit. Shpallja e Kolonel Viglianit si Zëvëndës Governator. Festime, harqe triumfi, flamuj. Te Deum në Katedrale."

Është hera e vetme kur dëgjohet - të paktën nga raportet e Gallit, gjithmonë të sakta e të hollësishme, të flitet për Vidin "e ndjerë" në Shkodër; pastaj, heshtje...

Qeveria Ndërkombëtare e Shkodrës është rezultati i një ekuilibri të ndërlikuar politik, i prirur teorikisht të sigurojë që asnjëra prej Fuqive të përfaqësuara të kapërcejë Fuqitë rivale në luftën e pashmangshme të ndikimeve; drejtimi suprem i ishte besuar përfaqësuesit të Fuqisë që në dukje është më pak e përfshirë: Koloneli anglez Phillips, komandant suprem i trupave ndërkombëtare, që ka titullin dhe funksionet e Governatorit.

Shërbimet e ndryshme të varura nga Qeveria i janë besuar disa Komisioneve: shërbimi i Zyrës së Postës dhe i Telegrafit i është besuar një oficeri austriak; shërbimi i Doganës një oficeri anglez, kontrolli i Bashkisë, i përbërë nga një Këshill Bashkiak shqiptar, i është besuar një oficeri të Forcës Detare italiane; Komisioni i Financës kryesohet nga një oficer italian, i ndihmuar nga një francez, një austriak dhe një gjerman, Komisioni i Xhandarmërisë përbëhet nga një austriak, një anglez dhe një italian.

Drejtësia administrohej nga një Gjykatë e Policisë, ose në kërkesë të parë, nga një lloj gjyqtari pajtues, një oficer francez; pastaj, është një Gjykatë civile, e kryesuar nga juristi shqiptar, z. Dragotin, dhe së fundmi është Gjykata e Lartë, e kryesuar nga Nënkoloneli Vigliani, Komandant i repartit italian, i ndihmuar nga një oficer austriak dhe një anglez. "Mund të duket - shënon Galli - në shikim të parë, drejtësia e... kullës së Babelit! Përkundrazi çdo gjë shkon me kënaqjen e plotë të të gjithëve, madje edhe të të dënuarve!"

Por Fuqitë e Mëdha, që ishin në Shkodër për të dhënë sigurinë dhe për të administruar jetën civile, nuk harrojnë të merren me, çka quajmë sot, "marrëdhëniet me publikun", veprimtari që ushtarët kanë kryer gjithnjë, duke i dhënë tjetër emër, atëherë kur heshtnin, të paktën për një çast, topat .

Tërbohet kështu garimi, për t'i treguar shkodranëve, cili është më i zoti, më i bukuri, më i besueshmi, më i pasuri, dhe kjo ndodh në një masë akoma më të madhe, madje edhe me ndonjë teprim, në të vërtetë, mes dy pretendentëve më të interesuar: Austria dhe Italia.

Nuk kursehet asnjë fushë: as e shenjta (për të cilën folëm më lart), as profanja, as atdhetarja.

Për këtë të fundit, shohim që - nën datën e 29 dhjetorit, Galli shënon se "La Tribuna" publikon:

"Dje festë e madhe në Shkodër për inaugurimin zyrtar të flamurit shqiptar. Flamuri u ngrit njëkohësisht në ndërtesat e Bashkisë, të Doganës, të Telegrafit dhe të Kapitanerisë së Portit. Në ceremonitë e Bashkisë dhe të Doganës morën pjesë turma të jashtëzakonshme popullsie. Në shkollat italiane u bë një konferencë shumë e suksesshme e profesorit Schirò të Institutit Oriental të Napolit. Nga ballkoni i Bashkisë një nxënës i Shkollës sonë të Tregtisë, Curti Salvatore, recitoi me lumturi në shqip poezinë "Jeto, o Shqipëri", e shkruar për këtë rast nga atdhetari i shquar italo-shqiptar Giacinto Simini, që korri një sukses të vërtetë. Për këtë festë gjithë nxënësve të shkollave tona i janë dhuruar flamuj të vegjël mëndafshi të kuq me shqiponjë dykrenare të kryesuara nga një yll, të bëra posaçërisht në Itali. Të pëlqyera dhe të brohoritura së tepërmi. Lëvizshmëri tejet e madhe nëpër rrugë, të tëra të stolisura me flamuj dhe me lule. Kudo janë tinguj dhe këngë dhe shenja emocioni të gjallë, në mbrëmje drita pishtari me fenerë venecianë, një program muzikor i kujdesur nga banda e batalionit tonë, në të ashtuquajturin shesh të Oficerëve, dhe, në fund fishekzjarre të mrekullueshme të fabrikuara, me urdhër të veçantë, nga fabrika piroteknike "Bitetto" i Andrias. Ishte e pranishme një turmë e madhe, e pabesueshme, sepse shkodranët i duan shumë fishekzjarret.

Mirënjohja ndaj Italisë për këtë mendim të zgjedhur e i ndjeshëm u dëshmua nga shtypi vendas dhe u shpreh nga populli me brohoritje të zellshme".

Me fjalë tjera, që nga kohët e lashta: panem et circenses.

Muzika luan një rol të rëndësishëm në rinisjen e jetës shkodrane, siç regjistron Galli:

"Por tërheqja kryesore e repartit tonë është, përtej çdo dyshimi, teatri! Shkodra nuk e kishte parë ndonjëherë, me turqit nuk kishte veçse një kinematograf të klasës së pestë.

Ushtarët italianë përkundrazi kanë krijuar një teatër të mirëfilltë me përmasa modeste, në të cilën i tërë trupi konsullor; oficerët dhe ushtarët - edhe të reparteve tjera - dhe shkodranët dhe shkodranet dynden çdo të diel në numër të madh për të dëgjuar repertorin e bandës të 42-të; e drejtuar nga Mjeshtri Misasi."

dhe akoma:

"Habitjen artistike të reparteve të ndryshme (300 burra anglez, Austria dhe Italia një batalion, rreth njëqind gjermanë, 200 francez), e ndreqin tre bandat. Shkodranët nuk kanë dëgjuar kurrë kaq shumë muzikë. Tani kanë edhe himnin shqiptar të shkruar nga Mjeshtri ynë .

Por tregohet kujdes edhe për gjëra më konkrete: "Zeit" ka këtë lajm për Shkodrën më 14 shkurt: "Sot, mes buçimës së topave të një luftanijeje të vogël italiane, në prani të pesë komandantëve të reparteve të mbajtura këtu nga fuqitë e mëdha, të gjithë trupit diplomatik, të kolonisë italiane dhe të parisë së Shkodrës, është përuruar ura e re mbi Drin, e ndërtuar nga Italia. Konsulli italian Galli filloi kremtën madhështore me një fjalim të cilit iu përgjigj Koloneli anglez Phillips në gjuhën e tij amtare."

"Galli regjistron edhe një lajm të çuditshëm, i vogël por domethënës për faktin që qyteti po e merr veten dhe po duken vagëllimthi edhe mundësitë: "Lirohen dy ushtarë të repartit tonë. Janë dy italo-shqiptarë. Vijnë tek unë, më parashtrojnë projektin e tyre. Njëri dëshiron të hapë në rrugën kryesore një dyqan berberi, tjetri kartolerie."

Nuk mund të dimë nëse edhe ushtarë të kontigjenteve të tjera kanë vënë në zbatim nisma të tilla, por na vjen të mendojmë që nismëria italiane, ndoshta në hapa të vegjël, është e vetme. Duke përjashtuar rastet kur: cherchez la femme... Më shumë se çdo gjë tjetër, ndoshta, është për shkak të faktit se italianët - dhe veçanërisht që italo-shqiptarët (arbëreshët) - arrinin, për arsye të natyrshme, për t'u integruar më shumë në mjedisin vendas. Pas shpërthimit të luftës (Lufta e Parë Botërore, që fillon më 28 korrik 1914), Fuqitë e Mëdha thërrasin repartet përkatëse nga Shkodra. I fundit u nis ai francez, që lëvizi në Mal të Zi, dhe ai italian, që u kthye në Itali më 23 gusht.

Shkodra mbeti kështu nga çasti në çast pa Qeveri dhe pa mbrojtje. U formua një administrim i përbërë nga qytetarë myslimanë dhe katolikë nën kontrollin e Këshillit të Konsujve të Jashtëm.

Fioralba Duma/revistaklan

COMMENTS