Anton Harapi (1888-1946)

anton harapi pader
Anton Harapi lindi në Shirokë, lokalitet afër liqenit të Shkodrës, më 5 janar 1888. Babai Loro dhe e ëma Çile Koliqi e pagëzuan me emrin Gaspër.
Që në moshë të re bashkë me të vëllanë, Markun, qenë të thirrur nga rruga e kishtarisë. Mësimet fillore i kreu në kolegjin e jezuitëve dhe më tej në kolegjin e françeskanëve. Rezultatet e shkëlqyera në shkollë i mundësuan të vijojë mësimet e larta në Salzburg, e pastaj në Schwaz e Villach të Austrisë, dhe më vonë vijoi studimet teologjike në Romë.

Më 1910 kthehet në atdhe dhe shugurohet meshtar duke përmbushur kushtet e mbrame të Urdhrit Françeskan. Gjatë tetorit të vitit 1912 deri në prill 1913 kur Shkodra qe e rrethuar nga trupat malazese e serbe, i përkushtohet shërbesave fetare dhe njerëzore në kishën "Zoja Rruzare" në lagjen Arra e Madhe në Shkodër, ku ishte edhe Kuvendi Françeskan. Gjatë kohës së takimeve që i paraprinë pavarësisë së Shqipërisë kërkohet nga nëpunësit e Ministrisë së Jashtme të Perandorisë Austro-Hungareze si përkthyes gjatë bisedimeve që u zhvilluan mes kontit L. von Berthold dhe Ismail Qemalit. Më 1916 në Dukagjin ra kolera, P. Antoni vajti si shërbetor pranë tyre, për t'i ngushëlluar dhe ndihmuar drejtpërdrejt nga ana profilaksike kundër kolerës. Dy vitet e fundme të Luftës së Parë Botërore e gjeti famullitar në Grudë të Malcís së Madhe. Organizon menjëherë tre bajrakët Hot, Grudë e Triepsh dhe ua uli parinë në Shkodër që t'i dorëzonin memorandumin e përgatitur nga ai vetë në vitin 1918, komandantit francez në Shkodër. Në bashkëpunim me Luigj Gurakuqin dhe Gjergj Fishtën, harton një peticion të nënshkruar nga 200 përfaqësues të tre bajrakëve, drejtuar përkatësisht Konferencës së Paqes në Paris, ministrave të jashtëm të Shteteve të Bashkuara, Anglisë, Francës dhe Italisë. Në përkrahje të negociatave diplomatike, përfaqësuesit e Grudës, Hotit e Triepshit në Shkodër, organizuan demostratën te Ura e Maxharrit, duke brohoritur: "Hot e Grudë ishin betue, Pa gjak malet mos me i l'shue".

Në takimin që formoi grupin "Ora e Maleve", nga fillimi i vitit 1923, merr pjesë si përfaqësues i françeskanëve. Ishte bashkëpunëtor dhe nismëtar i botimit të fletores me të njëjtin emër, së bashku me Ernest Koliqi të shoqërisë "Rozafat" dhe Zef Harapi e shoqërisë "Bogdani"

"Kur kam nxjerrë "Orën e Maleve", përveç kolegut tim Dom Lazër Shantojës, nuk kam pasë asnji njeri që të më përkrahë e të më japë ndihmë. Po, edhe miku im Nush Topalli, më ka pague shpenzimet për botimin e tre numrave të parë", - dëshmon nxënësi i tij Padër Zef Pllumi.

Emërohet drejtor i kolegjit françeskan më 1923. Mbasi përkrahte L. Gurakuqin në pjesëmarrjen e tij tek Lëvizja e Qershorit, me fitoren e Legalitetit më 24 dhjetor 1924 arrestohet dhe burgoset për disa kohë. I tërhequr nga politika, vazhdoi të japë mësim në liceun "Illyricum" (ku më vonë u emërua drejtor) dhe mësimdhënës në Shkollën Normale Femrore të Motrave Stigmatine po në Shkodër. Në harkun kohor të viteve 1930-1936 është drejtor i "Hyllit të Dritës". Botime të tija i gjejmë edhe në gazetat "Posta e Shqypnisë" dhe tek "Zani i Shna Ndout" ku për shtatë vite mbuloi rubrikën me mendime filozofike popullore "Thana e thasha". Gjatë vitit 1936 dërgohet në Korçë i kërkuar nga intelektualët e atij qyteti tek Atë Fishta, si i njohur që ishte në shkallë kombëtare për shprehinë e tij të zhdërvjellët për një kuvend mbi vlerat, parimet, kulturën e krishterë dhe atdhetarisë. Më 1937 kreu shërbimin e fundit si famullitar në Bajzë të shkodrës.

Me pushtimin e italianëve, Gjon Marka Gjoni ngarkohet nga paria e Shkodrës që të shkonte të bisedonte me kontin Çiano, më 12 prill 1939, ku si pjesëmarrës dhe përkthyes ishte Patër Antoni.

Si njëri nga krerët e dërgatës së asambleistëve të Shkodrës i kërkon Asamblesë Kushtetuese të Tiranës Pavarsinë e Shqipërisë, flamurin, gjuhën, shkollat... Në prill të vitit 1940 bëhet pjesë e Institutit Mbretëror të Shkencave dhe në vitin 1941 u zgjodh Provinciali i Urdhërit Françeskan në Shqipëri.

Pas kapitullimit e Italisë, Mehdi bej Frashëri i propozon për t'u bërë përfaqësues i katolikëve në Këshillin e Lartë të Regjencës. Duke qenë e papërputhshme me të qenurit e tij klerik, ngase mund ta çojë në firmosjen e dënimeve me vdekje, dhe se duhej leja e eprorëve, Harapi nuk e pranon ketë detyrë. Për këtë arsye Asamblea i bëri një telegram Selisë së Shenjtë duke i kërkuar që t'i jepte leje Padër Harapit që të marrë pjesë në këtë Këshill të përkohshëm. Selia e Shenjtë ia dha lejen Padër Antonit që të merrte pjesë dhe të ishte antar i Këshillit të Regjencës, por me kusht që mos të nënshkruante asnjë vendim vdekjeje.

Më 13 shtator 1943 emërohet anëtar i Këshillit të Regjencës, ku ka qëndruar deri në fund të vitit 1944.

I plotfuqishmi i Rajhut në Evropën Juglindore, Herman Nojbaher shkruan te Kujtimet e tij me vlerësim të madh për P. Antonit. Ishte fundi i qershorit të 1944 kur Nojbaher i hipën avionit për të fluturuar drejt Beogradit dhe At Antoni që i thotë se: "nuk mund ta duronte më politikën" dhe vajti me të.

Pas disa javësh qëndrim në Vienë e Tirol kthehet në Shqipëri.

Me arrdhjen në pushtet të komunistëve, frati bashkë me mikun dhe kolegun e tij në Regjencë, Lef Nosi, shkojnë në Shkodër dhe strehohen për disa ditë në Kuvendin Françeskan të qytetit. Iu ngjitën Dukagjinit dhe mbas pak ditësh në Kir, më 5 dhjetor të 1944 vendosen në Plan të Pultit. Prenkë Ndou, kryetari i këshillit dhe bajraktari i fshatit e strehon tek një vejushë në Lumaj, një vend ku ishin vetëm dy shtëpi.

Më 6 apo 8 qershor 1945 arrestohet kur ishte duke u lutur. Me vendim të datës 19 shkurt 1946 të Gjykatës Speciale në Tiranë, Anton Harapi shpallet kriminel lufte dhe armik i popullit, sabotator i pushtetit. Ai u dënua me pushkatim dhe u ekzekutua të nesërmen.

Fjalimi i Patër Anton Harapit


Në ligjeratën e tij me rastin e betimit si anëtar i Këshillit të Naltë, Patër Anton Harapi shprehej kështu:

Tash sa kohë publiku shqiptar ka pritë me ndie nji fjalë prej meje. Megjithëse parashoh se do të kuptohem keq dhe do të komentohem ndoshta edhe mâ keq, due t' i a çoj në vend dishirin: due t' a thom fjalën t' ême. Por, vall, shka të thom, kurse me fjalë jemi ngi? A kemi kund ndonji punë të mbarë, pse sa për fjalë të bukura nuk jemi ngusht aspak!

1 - Ja, pra, se nji punë e parë u bâ: mbas sa muejësh anarkije, sa të frikëshme aq edhe të rrezikëshme, sot - mirë a keq - kemi nji Këshillë të Naltë, kemi nji Parlament, kemi nji Qeverí, kemi nji auktoritet shqiptár. Këtë vepër dikush e shikon me sy të mirë e dikush me sy të keq, aq sa edhe miqtë e dashamirë të mij mrrijtën me thanë: Shka i u desht Patër Antonit me i a hy kësaj pune? Këtyne due t' i u përgjegji, jo si zyrtár, por si mik, jo për të përligjë vehten, por për të ndritun mendimin t' em dhe të tyne.

Më rrenë mendja se nuk ka zog shqiptari qi të mendojë se unë e mora këtë barrë për kulltuk, për interesë a për ndonji intrigë. Mundet veç me drashtë ndokush mos qe ndonji maní e emja qi më shtyni deri këtu. Edhe unë po u a vërtetoj fjalën dhe po u thom se po: manija e Shqipnís, po, qe ajo qi më vuni dilemën: a me anarkista për të bâ gjak, ase me hjekun dorë prej çashtjes kombëtare. Dhe mbassi shpirti nuk m' a tha të baj as njenën, as tjetrën, qeshë i shtërnguem të zgjedhi njenën dysh: a të baj nji marrí tue e pranue këtë zyrë, ase të tregoj nji dobsí tue u largue. Vendova mâ mirë të baj nji marrí: ase - sikurse thonë ata shqiptarë qi duen të ruhen të pastër - desha të komprometohem.

2 - Ja arsyeja për të cilën pranova të marr pjesë n' auktoritetin shqiptár: pse nuk mujta t' a shoh Shqipnín n' anarki. Në këtë kohë dhe ndër këto rrethana, për né shqiptarët anarkija âsht nji turp dhe nji delikt: po, turp âsht të ngatrrohemi shoq me shoq dhe vetë të krijojmë Babylonín shqiptare, pa qenë të zotët t' i a gjejmë fijen lamshit; delikt âsht në këtë moment kaq kritik për botën mbarë të vejmë për ideal vllavrasjen, përmbysjen e katundevet, humbjen e gjâs dhe shkatrrimin e familjevet. Kësaj i thonë rrokoll më rrokoll! Pra, m' u dhimbt populli e m' u dhimbt Shqipnija.

3 - Maní... E po, si kujton Pater Anton Harapi se ai po e shpëton Shqipnín?!... Jo, zotní! Asnjeni nesh, qi kemi marrë zyrën e Këshillit të Naltë, nuk e kemi pretenzjonin të mbahemi shpëtimtarët e popullit. Dhe atëhere, pra?... Shqipnín do t' a shpëtojë Zoti, kurse na i kemi vu vehtes nji misjon: të përpiqemi me të gjitha fuqit për t' a pakësue mjerimin dhe shemtimin shqiptár. Na e kemi ndërgjegjën të kjartë se jemi njerëz nevoje, d.m.th. se vetëm nevoja e kohës na ngrehi në këtë shkamb; as nuk kemi fjalë të mdhaja dhe premtime të bukura, por, po mujtëm t' i a lehtësojmë popullit sado pak ata shka vuen, dhe po mujtëm të vejmë nji gùr sado të vogël për konsolidimin e çashtjes shqiptare, do të jemi të lumtun.

4 - Përveç këtij misjoni, nji tjetër arsye e fortë më shtyni t' a baj këtë hap: Qaje, Zot, të keqen - thashë me vehte - si mos me u gjetun në Shqipní burra të zotët, qi të marrin përgjegjsi publike dhe të flijojnë vehten për kolektivitetin?! Mospranimi i bashkëpunimit në këtë rasë - me e shikue hollë - për mue do të kishte qenë nji spekulacion: unë, i grishun botnisht të jap kontributin t' em për çashtjen e kombit dhe për ndihmën e popullit, mâ parë do t' anojshem të ruej kryet dhe prestigjin t' em personal, se sa me rrezigue vehten për çashtjen e përbashkët. Anishka - thashë - rroftë populli edhe pa mue, rroftë Shqipnija!

5 - Edhe komunistavet due t' u a tham nji fjalë, por kjartë e shkurt. Unë jam i bindun se pak janë ata shqiptarë, të cilët vërtè e kuptojnë doktrinën komuniste, por, tashmâ të gjithë po e shohin dhe po e njohin organizatën dhe veprën komuniste në Shqipní. Kjo âsht vërtetë, e kjo don me thanë se gadi të gjithë komunistat shqiptarë veprojnë me krye në thes pa dijtë shka bajnë dhe për shka veprojnë. Por, po thonë se e kanë për Shqipní, e vetëm për Shqipní. Unë due t' u besoj, por ky dallim midis doktrinës komuniste dhe veprës komuniste me formën kombëtare - sikurse i kam ndigjue unë dhe vetë tue dishmue organizatorët komunista - mue më ban me dyshue për sinqeritetin e kësaj rryme shqiptare: Pse, vall, komunistat veshen e ngjeshen me zellin atdhetar, kurse atyne mbi të gjitha u intereson doktrina dhe jo atdheu? Masat terroristike, mandej, vllavrasja, lidhnija e ngushtë deri në dependencë të plotë prej dorës së huej, dhe përdorimi i çdo mjeti për qellim, nuk i lanë vend dyshimit. More, me kobure në gjoks nuk bahet kush as vllá, as shoq, por ja skllav, ja mizuer apo hypokrit. Gjithëmonë tue rrënue, nuk ndërtohet.

Porse, mbas gjase, komunizmi sot ndër né e ka lanë m' anesh doktrinën dhe don të justifikohet me veprën politike atdhetare. Kjo për mue âsht nji kontrast. Nuk due të bjerri kohë tue polemizue me komuista, vetëm po thom se këtu në Shqipní palla në thes nuk hyn. Nuk kemi si t' andrrojmë me ngrehë republikën e Platonit, kurse jemi endè në gjendjen primitive; nuk kemi sot si të kapërcejmë n' internacjonalizëm kurse endè nuk e kemi formue si duhet ndërgjegjen kombëtare. E pse atyne u âsht mbushë mendja se luftën e fitojnë udhëheqësit e së tretës internacjonale, nuk âsht kjo nji arsye, qi na qysh tash t' i a nxjerrim sŷt shoqishoqit dhe të krijojmë hekatomba shqiptare.

Pater Anton, ti me atë prizmën t' ande a e shef kund Shqipnín?... Kështu më shkruente tash së voni nji mik i përzemërt: kështu e dij se më pyet zemra e popullit shqiptar. Ku jemi? Ku vemi?... Përgjegja duket si t' ishte e lehtë, por âsht shumë e vështirë. Lufta botnore e shtini ndër gjire të veta rrëmbyese edhe Shqipnín. Kolosët mâ të mdhejt të botës, si - çë mos mbahet mend kurr - po gjuehen shtjelma dhe po vriten shoq me shoq aq rreptas, sa me u dridhun fëmija në zemër të nânës. Çfarë politike do të ndjekim tash na mizat e vogla për të shpëtue? Kush thotë se i vetmi shpëtim për né, âsht të vehemi me luftue krahas me njenin a me tjetrin vigan, kurse unë mendoj, se e vetëmja rrugë shpëtimi âsht, të ruhemi, mos të marrim ndonji shtjelm andej a këndej, prej njenit a prej tjetrit, dhe të bahemi të paqenun; të hupim pa shenjë, pa dukë. Ja, në dy fjalë politika për né në këtë kohë: t' a ruejmë vehten moralisht dhe materjalisht sa mâ të bashkuem dhe sa mâ të fuqishëm, gati për çdo eventualitet.

Sa për politikën e mbrendshme, unë jam i bindun se gjindemi në nji kaos mendimi dhe në nji kontrast flagrant veprimi; dhe po të vijojmë në këtë rrugë, do t' i a bajmë vorrin vehtes, do t' i a vejmë kazmën Shqipnís. Ja, edhe se për ç' arsye:

1 - Disorjentimi i ynë në mendim dhe në punë, fill çon në vend planet e anmiqvet, të cilët duen me na pá të humbun. Qe sot : sà kapadají, aq rryma e aq parti!

2 - Demoralizimi i ynë ka vojtë ke s' vé mâ: në njenën anë, aq e kemi humbë besimin në shoqishoqin, sa në mendje të shumkuj âsht hjekë mundësija e altruizmit dhe e mirësís shoqnore. N' anën tjetër na ka rà zemra në bark; gadi të thuejsh e kemi bjerrë ndërgjegjen dhe besimin në vetvehte si kolektivitet; mandej edhe sot, qi për né âsht jeta a vdekja si komb e si shtet, gjithënji vijojmë në shpinë të Shqipnís, të bajmë spekulacjone, të krijojmë parti, të ndjekin krahinarizëm, fanatizëm, akraballek, dhe - mâ tepër se kurrgjà - t' i hjekim politikë njeni tjetrit. Shpirti i shqiptarit njitashmà duket se âsht lodhë përnjimend. Puna ka vojtë në tè, dhe nuk ka tjetër, por njena dysh: a të bashkuem, a të mbaruem.

3 - Reaksjoni nacionalist, aq për t' u levdue në moshën e ré, filloi me të vërtetë me nji ideal, por mjerisht degjeneroi në pasjon, i cili e verboi aq keqas, sa kemi sŷ dhe nuk shohim, kemi mendje dhe nuk bindemi se vllavrasja, qi dita me ditë po merr përpjestime dhe mënyrë aq të tmerrshme, ajo âsht rrenimi i ynë fizik, moral, ekonomik dhe politik.

T' i nxjerrim sŷt shoqishoqit, t' i presim veshë e hundë, t' a sakatojmë kambësh e duerësh, t' a dhunojë shqiptari shqiptarin në mënyrën mâ barbare; këta nuk âsht zakon i shqiptarit, as nuk âsht ideal e nacjonalizëm, por âsht egërsi, degjenerim, turp dhe faqe e zezë. Patëm fillue me nji poezí dhe po mbarojmë me nji tragjedí, sâ me i u dhimbtë gurit e drunit. Nuk âsht dita sot të likuidojmë fajet e fajtorët; sot na duhet të bajmë nji punë të vetme: të shpëtojmë kapitalin e parë, qi âsht Shqipnija dhe populli. Fajtorët mjaft t' i paralizojmë qi mos të jenë të damshëm e mandej nesër do t' i thrrasim me na dhanë arsye.

4 - Rrymët e soçme po bajnë nji gabim të randë: ato po ndërlikojnë rendin ndër idé dhe ndër punë. Susheptibiliteti i shumë-anshëm na bani të harrojmë realitetin e punës, çashtjen kombëtare dhe shpëtimin e popullit, edhe jemi kapun fyta-fyt dhe po përleshemi për çashtje formash e reformash: endè endè nuk e dijmë me sigurí ku e kemi Shqipnín dhe kryekreje zihemi për formën shtetnore; endè nuk e dijmë si do të përfundojë lufta për Shqipnín t' onë, dhe qi me tash duem t' u vejmë reforma shqiptarëvet. Ja, po mbetemi pa popull, pa fshate, pa troje! Ja, po shpenzojmë mija njerëzish, miljona pasunísh, të gjithë kapitalin moral dhe financjar shqiptar! E po për shka? Jo sigurisht për Shqipní, pse në këtë pikë jemi të gjithë njij mendjeje, por vetëm pse në këtë kohë, e cila âsht kriza e fundit, duem t' imponojmë, kush reformën shoqnore, kush formën shtetnore. Po a të vdekunvet, nji populli të fikun dhe të mbaruem do t' i ndjellim kohën e Arit apo Parrizin Shqiptar?!... Mos druej, djalëri; mos u frigoni udhëheqës shqiptarë, idealista, a shka jeni a i thoni vehtes! Zot, shpëtoftë Shqipnija dhe populli, pse unë mâ i pari - ju a dhashë besën e Zotit - do t' a qes kushtrimin dhe do të prîj për reformën shoqnore, pse tashma e kanë pá, edhe miopët shqiptarë, se me systemet e deritashme nuk kemi si të rrojmë mâ në Shqipní. Po nuk na patën rysun dhe çelë sŷt tridhetë e sa vjetë provësh e rreziqesh, as treqind vjetë të tjera nuk do të munden me na regjë. Veç të shpëtojmë, pse i gjalli ka derman.

5 - Mbas gjithë së keq, këto janë dame dhe gabime qi shihen e dihen, prandej mund të ndiqen e mund të ndreqen. Unë gjej shka t' admiroj edhe ndër kundërshtarë: vendimin e prém, sakrificën e qindresën. Nuk jam me ta as në parim as në metodë, as për shka bajnë e si bajnë, por atyne disì mund t' u bahet halláll mbassi luftojnë për dishka. Por shka t' u bajsh gjymsakëvet, abstensjonistëvet, indiferentëvet, shqiptarvet të vdekun në shpírt, të cilët - a prej frike, a prej egoizmi vehtjak qi mos t' i qesin trazim vehtes, ku edhe për t' u mbajtun elitë dhe esnafë në sferën e atyne qi nuk duen të përzihen - e kanë vû për nderë e vlerë qi mos të deklarohen në kurrnji mënyrë as për qeverí e as për anarkí. Këta janë parasitët e Shqipnís; për tá pasiviteti dhe negativiteti janë ideal; nuk duen të vehen në rrezik as sâ të zít e thonit, por të rrojnë dhe të gëzojnë në shpinën e të tjerëvet. Dobësí mendore! Dobësí morale! Dobësí shoqnore! Po qe kush për plumb, pá tjetër këta kishin me qenë mâ të parët.

Në luftën e Waterloo-s i qe paraqitun Napoleonit nji kryetar komunjé, i cili, tue e deklaruem vehten asnjanës, mendoi të justifikohej. Vranjé, - tha Napoleoni - venjé në plumb menjiherë, pse anmikut qi të del përballë i qoftë falë, por ky qi rrin i mëshefun n' apathín e vet, ky âsht mâ i rrezikshëm, pse jo vetëm âsht anmik, por edhe spekulator i dobët.

E mjerisht, shtatëdhetë për qind të shqiptarëvet janë të tillë. Si do t' u bahet? Çonju të vdekun se na mbytën të gjallët! Çou, Vaso Pashë Shkodrani, e qaj, pse nuk paska qenë për t' u qá Shqipnija atëherë, kur ti me shokët e tú përpiqeshit t' a shpëtojshit prej kthetravet të hueja, por sot, por sot me lotë gjaku do të dertojmë, se shqiptarët me duerët e veta janë tue rrenue kulm e themel:

O moj Shqipní e mjera Shqipní,
Kush të ka qitun me krye në hí...

Tepër pesimist, Pater Anton, kanë për të më thanë shumë zemra qi ndiejnë, na me fjalë të tjera paskemi mbarue?!

Jo. Me të vërtetë nuk kemi mbarue. Kemi endè kohë. Mjaft të duem se mundemi; mjaft mos të përtojmë se dijmë; mjaft t' i vehemi sinqerisht, se me sigurí i a dalim. Ja edhe se si:

1 - T' a krijojmë nji fuqí morale në Shqipní. Edhe në mos gjêjshim nji njeri qi sot t' a përvetësojnë të tanë idén, vullnetin dhe përpjekjet e jetës shqiptare, kemi ma shumë se nji asish, të cilët randojnë moralisht aq, sa me bâ pikën e gravitetit të jetës s' onë kombëtare. Duhet të besojmë në dikend, të besojmë në vitalitetin shqiptar, të besojmë në fuqín e vullnetit t' onë, por të besojmë përnjimend. Po nuk i besuem vehtes sa duhet, nuk ka pse të besojë kush në né. Lypet t' a rindërtojmë ndërgjegjen t' onë vehtjake dhe kolektive.

2- T' a krijojmë fuqín shtetnore me nji mobilizim shpirtnuer dhe trupuer të të gjithë shqiptarëvet, me nji dishiplinë të shtërngueshme dhe me nji organizim të vërtetë.
Në kambë, ju Oficera! Shka pritni? Shka droni? Shka shtirateni? A sot a kurr, ju të parët për t' a shpëtue popullin, për t' a shpëtue Shqipnín. Për shka ju rriti, për shka ju mbajti dhe ju përgatiti Shqipnija në mos për këtë ditë rreziku? Dam për ju me u strukun si pula të lagta sot, qi tmera dhe potera vlon anë e kand nepër viset shqiptare. Kush përveç jush do të prîj në logun e fatosavet? Ky âsht profesjoni i juej, për njiketë ditë jeni betue; sedri juej nuk do të durojë kurrsesi t' u a kalojnë sot varzat e grát në vendim, në guxim dhe në sakrificë. Jam i bindun se me dhetë oficera të venduem, por qi kanë qitun cekën të vdesin përnjimend, i a vejmë bazat organizatës shqiptare.

Ku jeni, ju zyrtárë, qi Shqipnís m' i merrni rrogat dhe i prishni punën, dhe jo vetëm punën, por i cënoni edhe ekzistencën? Ku âsht ndërgjegja, karakteri dhe prestigji i juej? Si u a jep shpirti të mirrni rrogat e Shqipnís, kurse ju dhe askush tjetër, çuet popull e Komb me i u dhimbët gurit e drunit?!... Mos më qit arsye as shkaqe, ti zyrtár! Detyra për detyrë, ky âsht nderi, kjo âsht vlera e njij zyrtári. Të ka kapun frika se po vdes ûni a pushke? Po ti me atë zemër lepuri dhe me atë vepër të pajetë, ti vdekë se vdekë - vdis të paktën në detyrë dhe për detyrë! Po t' a kishte kaq fuqí morale secili zyrtár, ja se u bâ organizata dhe fuqija shtetnore. A nuk e ndjen vehten as për kaq? Hesht, pse ti kështu si e ke bjerrë të drejtën me qenë, e ke bjerrë të drejtën dhe me folë!... Por ka edhe ndër zyrtárë përjashtime. Ka përnjimend njerëz detyre, por nuk kanë ku me qenë, përse nji gúr nuk ban múr.

3 - Të gjitha këto çohen në vend dhe plotsohen me nji fjalë dhe me nji vepër të vetme: të sakrifikohemi. Mjaft kemi sakrifikue të tjerët: sot t' i a nisim nga vehtja jone. Ju atdhetarë, qi levdoheni se bani vdekjen për Shqipní, të jeni të zotët të sakrifikoni pikëpamjet dhe pasjonet, rrymët dhe idét, oportunitetin dhe komoditetin vehtjak, po deshët t' i shpëtojmë rrezikut qi na rrin mbi krye. Këtu i due idealistat, udhëheqësit, intelektualët: salus rei publicae suprema lex est! Ky âsht imperativi i ditës për të gjithë ata, qi ndjejnë përmbrenda si njerëz dhe si shqiptarë. Shpëtimi i çashtjes së përbashkët âsht bashkimi, por nuk kemi si të bashkohemi deri sa të mbajë secili të vetën. Ase kemi sakrifikue pikëpamjet t' ona, ase do të sakrifikojmë Shqipnín. Kjo âsht sakrifica shpirtnore e vetëmja për t' i a mrrijtë qëllimit.

Por edhe mos të kujtojë kush - si qe partísh, elementash, krahinash - se e ban Shqipnín hajmalí apo privativë të vetën, pse Shqipnija âsht nji mollë e tharbët, sa nuk ka burrë qi i ngjet dhambët, pa i u pî keqas; jo qi shqiptari për nji plesht e djegë jorganin...

Ka, po, në Shqipní vehtje dhe çeta, qi për hatër të çashtjes së përbashkët, mbyllin nji sy, dhe të dy, dhe bahen si t' ishin të verbët, shurdhë e të pagojë. Kultura e shpirtit të tyne i shtyn të sakrifikohen, por jo të bahen budallej; prandej, sidomos në këtë kohë kaq kritike, do t' i ruhemi fort nji gabimi të damshëm, qi u bâ në kohët e kalueme: durimin, karakterin dhe ndërgjegjen e atdhetarëvet vërtè burra, t' i zamë ligështí dhe mbi té të marrim guxim, pse gjithëshka shkon deri në nji masë, dhe kur vjen shpirti me dalë, atëbotë as ai fatosi nuk din shka ban... Të pikon zêmra gjak tue pá symptome dhe tue ndigjue ankime të forta mbi sa ndasí dhe vështirësí të mdhaja qi deri dje i patëm kujtue të kapërcyeme!...

Kush, mandej, don dhe kërkon prej shqiptarësh prap e mâ gjak, mâ shëmtim, ai don të na shohë të humbun. Për nji miljon e sa njerëz qi jemi, kemi derdhë gjak mjaft; nuk kemi shka të japim mâ tepër, veç edhe shpirtin e egzistencën.

Kushtrim, djalërí; kushtrim, burra të pjekun; qytetas e katundarë kushtrim, shqiptarë, të ç' do krahine, të ç' do besimi a shkalle shoqnore! Lëshoni armët, pashi Zotin, pse mjaft gjak âsht derdhun, mjaft shëmtim âsht bâ, mjaft futa e zezë âsht vû. Ja, se mija dyerësh u mbyllën me ferrë, qinda e qinda votrash mbetën shkret e qyqja po këndon mbi trojet shqiptare. Ndigjoni gjamët e nanavet, njehsoni lotët e bijavet shqiptare, shikoni atë hije vdekjeje qi âsht shtrí mbi familjet t' ona, kundroni se si po humbasim si komb e si shtet dhe, po nuk patët mênde me u kujtue, të keni së paku zêmër me ndie. Të huej po t' ishim shoq me shoq, do t' i dhimbeshim vetvehtes, e jo mâ vllazën njij gjaku dhe njij gjuhe, miq e dashamirë e shokë, të cilët i bashkon nji shpírt i vetëm, shpírti shqiptar; nji vend, nji zakon, nji interesë dhe nji flamúr! Me ndie si njerëz nuk âsht dobësí, me i u shtrue arsyes nuk âsht ligështí, me lëshue armët e pasjonit dhe armët e krahut - për të rá në godi si bijshin burrat motit - nuk âsht mungesë gjallnije për Shqiptarët e sotit, por âsht vitalitet dhe fuqí morale, qi tregon fisnikí, urtí e burrní si të Parët na e lanë trashigim.

Sot qi jemi më kufí të përmbysemi me t' egër e me të butë, në këtë përmbytje të fundit, për né nuk do të ketë gjermanofila, anglofila, italofila; s' ka njerëz të djeshëm e të nesërm, sot do të jemi shqiptarë e vetëm shqiptarë, të zott të çveshemi e të harrojmë gjithshkafen, vetëm e vetëm për të shpëtue komb, shtet e popull. Urrah të bashkohemi, se mbaruem: Të prajnë fjalët e arsyetimet. T' a bajmë monumentin kombëtar: bashkimin e shqiptarve.

COMMENTS