Guljelm Deda dhe poema Orlandi i çmendun

Në verën e vitit 2011, i nxitur nga leximi i memuaristikës së shkrimtarëve dhe intelektualëve të dënuar politikisht nga regjimi komunist, pata rënë në gjurmë të disa veprave e dorëshkrimeve me vlerë e, ndër to, edhe në raste të rralla përkthimesh artistike nëpër burgjet dhe kampet e internimit. Kisha hartuar një listë me titujt e autorët e përmendur gjatë leximit të memuareve, të cilët isha venë t'i gjeja për t'i botuar. Një ditë vere të atij viti, pra, pata lënë takim me një zotni Lekë Pervizin, i dënuar e internuar politik nëpër kampet e internimit, por edhe piktor, poet, shkrimtar, përkthyes e botues me banim në Belgjikë, ku pas vitit 1990 emigroi dhe tash ushtron aktivitetin e tij krijues. Lekë Pervizi qe ai që më lidhi me trashëgimtarin e dorëshkrimit të poemës "Orlandi i çmendun" të Ludovico Ariosto -s. E ky përkthyes ishte profesor Guljem Deda, i ndarë nga jeta në Peruxhia të Italisë që në vitin 1993. Për fat të mirë gjeta mirëkuptim të menjëhershëm me trashëgimtarin e Guljem Dedës dhe dorëshkrimi i poemës u përgatit, derisa doli nga shtypi në qershor 2010 në një botim luksoz. Dorëshkrimi i poemës në shqip qe dorëzuar pranë Akademisë së Shkencave, Ministrisë së Kulturës dhe Lidhjes së Shkrimtarëve të regjimit komunist, ku s'pati asnjë përpjekje për ta botuar, me sa duket, për shkak se poema voluminoze qe përkthyer në gegnisht dhe se politikat botuese të shtetit komunist pas vitit 1972 (viti i Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës së Njësuar Letrare), nuk rezultojnë të kenë lejuar botime në gegnishten letrare as për krijimtarinë origjinale, as të përkthyer. Pas rënies së komunizmit, në vitet 2000 dorëshkrimi qe dorëzuar në shtëpinë botuese "55", e cila e mbajti me vite të tëra pa e botuar. E përkthyer përgjatë 17 viteve të internimit, e po aq viteve të tjera e mbetur nëpër redaksira, sidomos pas vdekjes së përkthyesit, vepra më në fund botohet nga Instituti i Studimeve të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit në vitin 2013 në 2 vëllime me nga 772 faqe secili, me kopertinë e letër speciale, e ilustruar si në origjinal, më pikturat dhe gravurat e piktorit Gustav Doré.

Rreth autorit: kush është përkthyesi i poemës "Orlandi i çmendun"?


Profesor Guljem Deda është nga ata përfaqësues të elitës së lartë kulturore të brezit më të ri në fund të viteve 1930, të cilët, fill pas studimeve në universitetet më të njohura të Europës, kthehen plot ëndrra të bukura në atdhe për t'i shërbyer me pasion e vetëdije intelektuale zgjimit të vetëdijes kulturore. Janë me dhjetra e qindra të rinjtë idealistë që kthehen nga universitetet më në zë të Kontinentit për të bashkëpjestuar me bashkëatdhetarët e tyre mahninë e një bote të qytetëruar e të magjepsur me dijet shkencore dhe artet e bukura. Ne sot disa i njohim e disa jo. Po me siguri, këta studentë kishin të përbashkët lartësimin kulturor të shqiptarëve dhe daljen nga gjendja e një injorance të trashëguar në shekuj të gjatë pushtimi, mungese të çarëdo lloj formocioni shtetëror kombëtar. Ne njohim shembujt e Musine Kokalarit, Sabiha Kasimatit, Qemal Draçinit, Myzafer e Arshi Pipës, Gjergj e Kudret Kokoshit, Vedat Kokonës e Selman Rizës e shumë të tjerë, të mbijetuar e të vrarë nën tehun e gijotinës, sikundërse me disa dhjetra të tjerë të dënuar përjetësisht nga ideologjia komuniste me galerën e punës së detyruar në kampet e internimit.

guljelm deda
Profesor Guljelm Deda u lind më 5 shkurt 1915, në Shkodër. Studimet i kreu në kolegjin Saverjan të etënve jezuitë në qytetin e lindjes, e mandej vijoi studimet e larta në Universitetin e Padovas, në Fakultetin e Letërsisë dhe Filozofisë në vitin 1937 me një tezë të titulluar: Osservazioni linguistiche sul Cuenus Prophetarum di Pietro Bogdani, i udhëhequr dhe asistuar nga profesori i shquar italian, Taliavini (vepër që gjendet tash në planin e botimeve të Institutit të Studimeve të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit). Teza e tij mori vlerësimin më të lartë "Summa cum laude". Mbas studimeve kthehet në vendlindje ku jep mësim në gjimnazin e Shkodrës deri në vitin 1939 si profesor i gjuhës shqipe dhe i letërsisë greke dhe latine. Në këto vite përkthen në gjuhën italiane pjesë prej visarit të shqipes dhe përkthen në shqip "Jetën e Krishtit" të shkrimtarit francez F. Mauriac. Po asokohe nis të shkruajë poemën historike "Vegimi". Kjo poemë përbëhet prej 5 tingëllimash, të cilat ai mbërriti t'i përfundojë vetëm pas pesë dekadash, mbasi burgu dhe internimi i dhanë një tjetër rrjedhë jetës së këtij intelektuali të talentuar. Në vitin 1943 Guljelm Deda themelon gazetën "Balli i Rinisë" ku përveç impenjimit politik antibolshevik, shpalos dhe dashurinë e tij për letërsinë dhe përkthimin.

Deri këtu punët i shkojnë mirë, po shumë shpejt jeta e tj do të marrë një kthesë tragjike. Me ardhjen e komunistëve në pushtet i pushkatuan gjashtë njerëz të familjes, axhallarë e kushërinj, kurse atë vetë e burgosin në janar 1945. Njeh, veç burgut, punën skllavëruese në kampin e shfarosjes në Vloçisht të kënetës së Maliqit, prej nga shpëton gjallë.

U lirua me 1951, dhe dërgohet me thye gurë me varre në nji gurore në Tarabosh. Nji ditë prej ditësh e thërret në takim shefi i Degës së Punëve të Brendshme, kolonel Hilmi Seiti, i cili i propozon me bashkëpunue me Sigurimin (të bahej spiun), ku si këmbim i ofrohej të punonte si profesor dhe i lejohej të shkruente e të botonte krijimtarinë e vet letrare. I sigurohej edhe shtëpi e tjera privilegje... mjaft që ta hidhte at firmë në deklaratën e bashkëpunimit që kishte përpara...!! Guljem Deda u përgjigj me përbuzje me një jo të preme! "Do të pushkatohesh ose do të vdesësh në burg!" - i kërcënohet xhelati i Degës. "Bani çka të doni, ja ku m'keni, po nji deklaratë të tillë turpi s'do ta keni kurrë prej meje!!". [1]

Pas këtij akti fillon vargani i pasosur i Kalvarit të tij nëpër kampet e internimit me punë të detyruar: e hypin në një kamion bashkë me të tjerë dhe e dërgojnë në Shtyllas ku bashkë me të internuar të tjerë i vënë të hapin kanalin faraonik Vjosë-Levan-Fier. Pas përfundimit e degdisin në Kuç të Kurveleshit, në një shpatinë të egër shkëmbore. Siç rrëfen bashkëvuajtësi i tij, piktori e studiuesi Lekë Pervizi, "nga njëqind të burgosunit politikë të Kuçit, gjashtëdhjetë ishin intelektualë të naltë të kohës së Mbretnisë: ish ministra, profesorë, funksionarë të naltë, shkrimtarë, poetë, gjuhtarë poliglotë, avoketën, gjyqtarë, piktorë, inxhinjerë, agronomë, gazetarë, ambasadorë, fetarë ... Lemi, siç e thërrisnim ne, zakonisht lexonte ndonji libër në qoshen e tij, në atë dhomë ku dhjetë vetë rrinim bri njeni-tjetrit, si sardelet në kuti, vendosë në dy rreshta. Dhe ja, në nji ditë të qershorit 1957, i vjen në takim me lejë speciale, i vëllai i tij, Paçi, me veprën e Ariosto -s, Orlando Furioso, dhe nji letër nga miku i tij prof. Mark Dema, gjithashtu përkthyes nga origjinali i "Eneidës" së Virgjilit nëpër burgje e kampe internimi. Në letër prof. Mark Dema e këshillonte dhe e nxiste me përkthye Orlandin... "I ndaluem, siç je, prej çdo krijimtarie letrare, dhe në at izolim të thellë ku je, së pakut mund ta kalosh jetën me këtë përkthim". [1]

Për kët punë edhe shokët e kolegët e tij, që kishin kalue burgjet, e që mendonin se vetëm Lemi ishte në gjendje me e sjellë në shqip veprën e Ariostos e nxitën. Ishte njifarë lëvizje disidente, kundërshtuese, e heshtun dhe e nëndheshme. Kjo lëvizje qe propozue nga Prof. Pashko Gjeçi, i cili ndërkohë kishte përfundue përkthimin e "komedisë Hyjnore" të Dantes në burgun e Burrelit, ma i tmerrshmi i regjimit. Në këtë vazhdë ishin përkthye nga intelektualët e burgosun politikë mjaft autorë të mëdhenj, ku veç Dantes, qenë edhe Tasso, Petrarka, Bokaçio, Hygoi, Balzaku, Stendali, Tolstoi, Turgenievi, Pushkini, Lermontovi, Manni, Dikensi, Shou, Shileri, Gëte, Zvajgu, klasikët greko-latinë, etj.
Regjimi e kishte lejue at punë prej të burgosunve, duke qenë se pseudoletrarët e vet, s'po arrinin me krye asgja për s'mbari, për injorancë gjuhësore po dhe për mediokritet kulturor e artistik. [1]

guljelm deda orlandi cmendur

"Orlando furioso" e Ludovico Ariosto -s, në shqip: "Orlandi i çmendun"


I tanë Ariosti, sipas përkthyesit prof. Guljem Dedës, asht në këtë kryevepër të dytë (mbas Komedisë Hyjnore) të letërsisë italiane. Ky poem kalorsjak heroiko-komik asht vazhdimi i "Orlandit Dashunues" të poetit të madh Boiardo [2]. Në dy tubëzat e para të poemit kemi të shenjuem në vija të përgjithshme argumentin që do të zhvillohet gjatë dyzetegjashtë këngëve: gratë e kalorësit, armët, dashunitë, punët e sjelljet e njerëzishme, veprat guximplote, që ndodhën kur Maurët kalune detin e i rane Francës, ai këndon, e Orlandin që prej dashnisë krisi ndër mend e u tërbue faret.

Mbi tri fije kryesore endet e shtjellohet kjo pëlhurë e madhe, në të cilën vijnë tue u gërshetue shumë fije të tjera shumëngjyrëshe të poemit: lufta ndërmjet Lindjes Saraçene e Perëndimit të Europës; dashunija e Orlandit për Angjelikën e të çmendunit e tij për shkak të saj; dashunia e Rugjerit dhe Bradamantes, prej të cilëve do të rrjedhi shtëpija e Estensëve, së cilës i dedikohet poemi. Prijs i ushtrive të Perëndimit asht Karli i Madh (që lindi në v. 742 e vdiq në v. 814) ndërsa i Saraçinëve asht Agramanti, mbret i Tunizisë... Thelbi kryesor, siç e thotë dhe titulli, asht marrija e Orlandit, e nipit të Karlit të Madh. Rreth këtyre figurave e episodeve të luftës vërtiten qindra persona e episode të tjera.

Poetika e poemës "Orlandi i çmendun"


Ariosto mban një qëndrim të nënvizuar ironik ndaj aventurave të përshkruara në poemë, duke e shprehur këtë nuancë si në përshkrime, ashtu edhe në digresionet e shumta lirike, të cilat, më vonë u bënë një prej elementeve më të rëndësishme të poemës së re evropiane. Në digresionet autoriale analizohen edhe tema krejt "serioze"; kështu, Ariosto kuvendon me lexuesin mbi artin e poezisë, kritikon luftëtarët italianë dhe lan hesapet me smirëzinjtë e dashakeqët e tij. Elementët e shumëllojshëm kritikë e satirikë janë shpërndarë përgjatë gjithë tekstit të poemës; në një prej episodeve më të famshme kalorësi Astolf fluturon mbi një hippogrif [3] në Hënë, që të kërkojë mendjen e çmendur të Orlandit, dhe që ndesh banorin e atjeshëm apostull Gjonin. Apostulli i kallzon atij një luginë, ku gjenden të gjitha gjërat, që kanë humbur njerëzit, e ndër to edhe bukuria fëmërore, virtytet e zotërinjve dhe dhuntia e Konstantinit. [4]

Pa u shmangur në anë të analizës psikologjike, Ariosto kridhet krejtësisht në elementin përralltar, i cili, sikundër e përmendëm, përbën vetëmse bazën e poshtme të strukturës së këtij romani kalorsiak në vargje. Hegeli nuk është i saktë, kur shkruan, se «Ariosto ngrihet kundër përrallësisë së aventurave kalorsiake». Me vlerën e interpretimit ironik dhe trajtimit lojacak Ariosto përfton, si të thuash, të drejtën për t'u dehur me fantastikën përralltare, me stërfryrjet hiperbolike dhe me imazhet ekstravagante, nëpërmjet ndërlikimit të linjave të mbivendosura fabulare, kthesave të papritura e të pazakonta në fatin e personazheve. Përveç kësaj, prania e trillit artistik nënvizohet më shumë më fort, se në romanet klasike të kortezisë, pikërisht arbitrariteti subjektiv dhe mjeshtëria e hollë e autorit-artist, që shfrytëzon legjendën epike vetëm asi plastelinë në duart e mjeshtrit. [5]

Poema e Ariostos, pavarësisht kritikave për "jo seriozitetin" dhe "mospërputhjen" e saj, pati menjëherë famë duke shkaktuar imitime të shumta. (Ka patur edhe vazhdim të drejtpërdrejtë, siç është poema e Vinçenco Bruzantin-it « Anxhelika e dashuruar », që doli në vitin 1550, në të cilën ndiqet fati i mëtejshëm i Anxhelikës). Sipas motiveve të saj janë krijuar tablo dhe opera; në letërsinë botërore elementë të "Orlandit të çmendun" mund të gjesh në veprat e Lope de Vegës, Servantesit (tek romani "Don Kishoti"), të Vilandit, Bajronit, Volterit (në poemën "Virgjëresha e Oreleanit", e pikërisht për këtë Pushkini e quan Volterin një "nip të Ariostos", tek pushkini (në poemën "Rusllani dhe Ljudmilla") deri tek O. Mandelshtami me poezinë e tij "Ariosto" etj.

Përkthimi në gegnisht i poemës së Ariosto -s "Orlandi i çmendun"


E botuar në vitin 2013 poema "Orlandi i çmendun" e Ludovico Ariosto-s është një ndër monumentet më të rëndësishme të letërsisë klasike botërore. Ajo është njëkohësisht edhe vepra më e vëllimshme (rreth 1700 fletë) e, padiskutim, nga më të vështirat për përkthimin artistik. Bashkëvuajtësi i përkthyesit të saj, Lekë Pervizi thotë: "Jam nji shoqnues i jetës, vuejtjeve dhe punës kolosale që ai nisi të përballojë ne përkthimin e 40 mijë vargjeve të ndamë në 5000 strofa tetë vargjesh me rimë, të cilat Kritiku i Madh De Sanctis i ka quejti "Tetëshe t'arta" (Ottave d'oro), për nga përsosmënia e tyne. Guljelm Deda ato vargje i dha, edhe ai, po në ato strofa "tetëshe t'arta" në shqip, dhe kjo asht merita e padisktueshme e tij, me të cilën ai radhitet ndër përkthyesit ma të shquem, në mos ma i shquemi për punën e stërmundimshme që përballoi, dhe anën artistike që arriti duke e dhanë shqip, po në stilin e rimën e Ariostos... Kjo merr randësi edhe ma të madhe kur rezulton, se Orlandin e Ariostos nuk ka mundun ta përktheje kush me vargje të rimueme në asnjë shtet evropian, përveçse të rradhituna në prozë. Aq e zorshme dhe voluminoze paraqitej ajo vepër poetike epiko-heroike. Kjo gja e naltëson edhe ma tepër punën e Guljelm Dedës, dhe gjuhën shqipe, si gjuhë që ka mundësinë me u përkthye kryeveprat e letërsisë botnore, në po at nivel të origjinalëve". [1]

Poema e Ariostos "Orlandi i çmendun" plotëson një paradigmë të hershme të përkthimeve tona në gegnisht, zanafillën e të cilëve e kapim në gjenezën e shkrimit shqip, qysh me "Formulën e pagëzimit" nga viti 1462 e më vonë, të vazhduar nga Gjon Buzuku, Budi, Bogdani, paradigmë e cila përtërihet në fund të shekullit XIX dhe në gjysmën e parë të shekullit XX me përkthimet në paradigmën letrare të gegnishtes shkodrane dhe gegnishtes së mesme me Konstandin Kristoforidhin, At Gjergj Fishtën, Dom Ndre Mjedën, Frano Alkajn, Ernest Koliqin, Hilë Mosin, Dom Lazër Shantojën, Vincens Prenushin, Dom Ndoc Nikajn, Basho Jonën (Nikollë Dakën), Arshi Pipën, Qemal Draçinin, Et'hem Haxhiademin, Mustafa Greblleshin, Henrik Lacajn, Pashko Gjeçin, Gjon Shllakun, Mark Ndojën, Mark Demën, Mitat Aranitin, At Donat Kurtin, Zekrija Rexhën etj, etj. Sot, në biblioekat tona dhe literaturën shkollore gjenden përkthyera në gegnisht vepra të patejkalueshme nga cilësia e pasuria e përkthimit, siç janë realisht monumentet e letërsisë klasike: "Poetë të m'dhaj t'Italisë" I dhe II, të përkthyer nga Ernest Koliqi; "Iliada" dhe "Odisea" e Homerit me përkthimin përkatësisht të Gjon Shlakut dhe Pashko Gjeçit; "Eneida", "Gjeorgjikat" e Virgjilit të përkthyera respektivisht nga Mark Dema e Henrik Lacaj dhe Ethem Haxhiademi; "Komedia Hyjnore" e Dantes me përkthimet e Pashko Gjeçit, Mark Ndojës e Çezar Kurtit; "Hermani dhe Dorotea" dhe "Fausti" i Gëtes të përkthyera prej Dom Lazër Shantojës dhe Pashko Gjeçit; "Këngët e Rolandit" dhe shtatë tragjeditë e Sofokliut të përkthyera nga Gjon Shllaku; një antologji e gjerë "Lyrika latine" përkthyer e komentuar imtësisht nga Arshi Pipa; Novelat e Luixhi Pirandelos me përkthimin e Mustafa Greblleshit; "Zonja Bovari" e Floberit me përkthimin e Zekria Rexhës e lista do të vazhdonte kështu pambarim.

Përkthimi dhe botimi i "Orlandos...", i kësaj poeme klasike monumentale në gegnisht, ripërtërin linjën e ndërprerë ideologjikisht që pas luftës së dytë botërore, me përjashtime fort të rralla, prandaj ka të drejtë Lekë Pervizi kur pohon, se "...kjo vepër, sepse hedh poshtë vendimin e të ashtuquejtunit "Kongres i Drejtshkrimit" 1972, që gegnishten e dënoi me vdekje, por ajo si Feniksi mitik, po ringjallet prej hinit të vet në madhështinë e bukurinë e saj të pavdekshme. Kjo nuk asht vetëm nji shuplakë, po nji dajak, në shpinë të atyne që mbahen si gjuhëtarë, si dijetarë dhe s'janë aspak shqiptarë, se po t'ishin, s'do ta kishin ba at gabim fatal e të turpshëm të ndasisë gjuhësore dhe përjashtimit të gegnishtes nga lëvrimi i saj i lirë".


Kushtet në të cilat u përmbush përkthimi i poemës "Orlandi i çmendun"

Por rëndësi të veçant kjo vepër merr kur llogariten kushtet në të cilat është përmbushur përkthimi. Me kohë capak vargje të përkthyera në ditë u bënë mundësia e vetme e përkthyesit për të mos u çmendur në kampet vdekjeprurëse të komunizmit. Bashkëvuajtësit e prof Guljem Dedës thonë, se përkthyesi, pas mbarimit të përkthimit, tashmë liri, e paska vlerësuar kështu punën e tij 17-vjeçare: "Çdo ditë, nën ritmin e kazmës dhe lopatës duke hapur kanale e punime bujqësore, mendja ime kapej pas tre-katër vargjeve, si pas një rrënje shpëtimi, për të mos u çmendur. Dhe menjëmend, përkthimi i kësaj poeme, më ka mbrojtur nga çmenduria". Por më mirë e përshkruajnë këtë përpjekje bashkëvuajtësit e tij të përditshëm në kampet e internimit: "... për të krye at përkthim, n'ato kondita aq të vështira, siç ishin kampet me baraka, kasolle e kotecë, ku Lemi me shokë rrinin të mbyllun, atij iu deshën 17 vjet punë. Vlen të theksohet në veçanti, heroizmi i bashkëshortes së tij, Znj. Marie Muzhani, e bija e Prof. të mirënjohun shkodran, Luigj Muzhani, e cila i ndejti pranë gjithë kohën, duke nda vuejtjet me të dhe duke e lehtesue e ndihmue në punën që bante. Të pllakosun për 25 vjet, (1964-1989) në nji kooperativë të humbun, siç ishte fshati Ndërnenas i Fierit, Maria kryente edhe normën e të shoqit në bujqësi, që ai të mos i ndahej përkthimit. Heroizma të rralla, të pa thana, të pashkrueme... por që kanë ndodhë realisht...! Heroizmi shfaqet në mënyra të ndryshme, dhe kjo që përmendëm hyn në at radhë. Pa lëne mandej sa fletore e letra shkrimi u deshën për atë punë vërtet kolosale! Për të cilën u mobilizuen vllaznit e Maries në Tiranë... Edhe shifrat marrin randsinë e tyne. Që të dihet mirë, ato 40 mijë vargje, duke i llogaritun në 5000 strofa tetëvargjesh, njimbëdhjetrrokshe, zinin së paku nji faqe fletoreje, pra u deshën rreth 500 fletore, shto ma tepër ato për shënime e korigjime të vazhdueshme. Mandej atij iu desh me radhitë me bukurshkrim me penë katër vëllime prej 400 faqesh format A4 pra 1600 faqe... Që edhe cilido murg i manastirëve mesjetare, s'do të kishte arritë, pa ç'ka se murgjit kishin qelitë e tyne të qeta e të rehatshme, me tavolinë e plot kondita të tjera ku s'i trazonte kush në at vetminë e tynë. Ndërsa Profesorit tonë iu deshtën të ndërronte disa herë kampet e internimit dhe të detyrohej të punonte në bujqësi ose ndërtim.

Kur puna me përkthimin kishte përfunduar, ekziston një fotografi me kapicën e disa qindra fletoreve-dorëshkrime ku Maria, që po qesh me vetveten thotë: "Kur i shof kto libra, bash më duket se kam dalë medsh unë dhe jo Orlandi!".

Për fat ka dëshmitarë të mbijetuar nga kampet komuniste të internimit, që na përcjellin detajet e fillimit të kësaj pune, të mundshme vetëm për oshënarët e murgjërit e qelave.

Por kampet e internimit dihet sa larg ishin nga ngeshmëria, kushtet e qetësia e qelave. Lekë Pervizi kujton një episod nga kampi i Kuçit: "... siç ishim mbledhë në dhomën ku ai rrinte me bashkëvuejtës të tjerë, ai na mori leje dhe u çue dhe me na recitue përkthimin e vargjeve të para. Aty, përveç nesh, shokët e tij të dhomës, ishin të pranishëm figura të njoftuna të kulturës shqiptar, si Prof. Dr.-ët: Mit'hat Araniti, Zef Shiroka, Ali Erebara, Ibrahim Sokoli, Mark Temali, Nedim Kokona, Lazër Radi, Lin Deda, Sandër Saraçi, Salvator Kurti, Loro Muzhani, Baltasar e Zef Benussi, Vasil Avrami, Karlo Çoba, Ali Cungu, Pandeli Nase, etj... Lemi (siç thirrej prej nesh) na tregoi se... ia kishte nis asaj pune i shtytun nga kolegët e tij, Pashk Gjeçi, Mark Dema, Henrik Lacaj, Gjon Shllaku, etj. , si i vetmi që mund t'i dilte në krye asaj pune... "Tash po jua lexoj vargjet e para, për me marrë edhe mendimin tuej! A ia vlen apo të hjeki dorë, sepse edhe konditat s'i kemi fort të mira. A po nuk janë edhe 40 mijë vargje. A kam me ia dalë a jo në krye nuk e di, por njiherëpërnjiherë po ia nisi..."
Dhe kështu Lemi filloi leximin prej fletorjes ku kishte përkthye strofat e para.
Ra nji heshtje e plotë midis atyne burrave:

Kanga I

1.
Gratë dhe kalorsit, armët, dashunitë,
sjelljet këndoj dhe veprat guximtare
që ngjanë kur detin afrikan një ditë
Mauret kaluen e Francën damtuen fare,
mllefin rinor tue ndjekë edhe fuqitë
e mbretit Arraùmant, që u mburr s'e parë
për vdekje të Trojanit me marrë hak
mbi mbretin Karl e përandor romak.

2.
Për Orlandinn do them po në kët rend
sende që n'prozë as varg tregue nuk janë,
si nga dashnija krisi krejt ndër mend,
ai që të urtë gjithë bota e pat thanë;
nëse ajo që gati t'marrë njimend
m'bani, e kto pak tru m'i bre nuk pran,
ka me më lejue që gjatë këtij poemi
të kryej si duhet çka premtue ju kam...

Pra qysh n'ato vargje të para u kuptue se Lemi po kryente nji përkthim të nivelit ma të naltë. Nuk e them thjesht me e thanë, por mue më kapi emocioni, ashtu besoj dhe të tjerët sepse përkthimi ishte i përsosun, dhe u prit me urime e bravo prej të gjithve sa ishim. Kështu Guljelm Deda, Lemi ai shoku jonë i vuejtjeve po kryente nji kryevepër në nji kryevepër. Kjo asht e gjitha...

Ky përkthim i një prej monumenteve klasike të letërsisë, i përmbushur në gegnisht, duke ruajtur strukturën grafike e strofike të origjinalit ("oktavat e arta") dhe sistemin prozodik të jambit njëmbëdhjetë rrokësh dhe sidomos rimat, është një ndër provat më serioze që mund të kalojë një gjuhë kulture në përballimin e gjuhës dhe stileve më të zhvilluara të kulturave të mëdha. Përvoja që na dëshmon me këtë përkthim profesor Guljem Deda na bën me dije, përkundër deklaratave mendjelehta të mendjeve të mykura, shpesh, fatkeqësisht kinse akademike, se gegnishtja dhe potenciali i saj është shterruar dhe se ajo i përket tashmë muzeumit të gjuhës. Përkundrazi kjo vepër dëshmon qartë atë thënien e famshme të Martin Hajdegerit, se "poeti është ai, në të cilin mbahet gjallë gjuha".

Nga Agron Tufa
__________

[1] Lekë Pervizi: Legjenda e përkthyesit të nji Kryevepre, Revista "Kuq e Zi", nr 76, 2013.
[2] Meteo Boiardo, poema e tij (Orlando innamorato) "Orlandi Dashunues" u botua pas vdekjes së tij, në vitin 1495. (shën. im, A.T)
[3] Hippogrif - një kafshë magjike e mitologjisë së përrallave me trupin, këmbët e pasme dhe bishtin prej kali, me kokë e flatra shqiponje.
[4] Donatio Constantini - dokumend zyrtar nga dora e perandorit romak Konstantini i Madh (306-337) në emër të papës së Romës Silvestri I (314- 335), që ka luajtur një rol të madh në historinë e papatit. Dokumenti bën me dije, se perandori Konstantin ka qenë gjoja i paprekshem nga lebra, dhe mandej i pagëzuar prej Silvestrit në Romë dhe si mirënjohje për këtë akt, duke e zhvendosur kryeqytetin në Lindje, i dha nën sundim papës « Romën, dhe tok me të të gjitha provincat, vendet, qytetet e Italisë dhe të vendet e perëndimore ».
[5] Meletinskij E. Hyrje në poetikën historike të eposit dhe romanit. M., 1986, fq. 214.

COMMENTS