Kongresi i Alfabetit në Manastir

Kongresin e Manastirit, Kongresi i Alfabetit
Kongresi i Alfabetit ose Kongresi i Manastirit, filloi punimet më 14 nëntor 1908 dhe vazhdoi deri më 22 nëntor 1908 në Manastir, për përcaktimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Mendimi zotërues ishte se shkronjat jolatine nuk ishin të përshtatshme për mbarësinë e gjuhës shqipe. Për këtë arsye, shoqëria më aktive dhe e mirënjohur "Bashkimi" në Manastir, thirri Kongresin e Parë të Përgjithshëm për diskutimin e një alfabeti të njësuar. Një alfabet i njësuar do të ishte fillimi i letërsisë mbarë shqiptare.

Alfabetet e propozuara ishin:
- Alfabeti i Stambollit, i cili që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX kishte një përdorim të kufizuar.
- Alfabeti i shoqërisë Agimi, që kishte bazë latine dhe afrohej në parim me atë të Stambollit.
- Alfabeti shoqërisë Bashkimi, i cili kishte fituar përkrahjen e disa organeve dhe shkrimtarëve, të cilët ndër veprat e tyre e përdorën atë.

Disa nga pjesëmarrësit: Mit'hat Frashëri (Kryetar i Kongresit dhe Sekretar i Komisionit), Gjergj Fishta (Kryetar i Komisionit), Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda, Bajo Topulli, Dom Nikollë Kaçorri, Sotir Peci, Parashqevi Qiriazi, Gjergj Qiriazi, Shahin Kolonja, Grigori Cilka, Hilë Mosi, Thoma Avrami, Fehim Zavalani, Nyzhet Vrioni, Fineas Kenedi, Dhimitër Buda, Mihal Grameno, Fillomena A. Bonat, Gligor Cilki ...

Kongresi i Manastirit: Anekset e panjohura


- Nga Mentor Quku

Me rastin e jubileut të 100-vjetorit të Kongresit të Manastirit, u mendua se shkencat albanologjike do të hidhnin dritë mbi problemet e mbetura pezull që lidheshin me këtë prolog që i parapriu Shpalljes së Pavarësisë, mirëpo, nuk ndodhi kështu. Mjaft studime mbetën në kufijtë e rezultateve të parathëna, disa të tjera vuajnë nga neglizhimi i paprecedent i dokumentacionit, ndërkohë janë shpikur gjithfarë teorish irracionale e subjektiviste. Realisht, studimet nuk kanë arritur të hedhin dritë mbi problemet, rreth të cilave, janë zhvilluar debate të forta. Këtu do të përpiqemi t'u japim përgjigje, kryesisht pyetjeve:
1. Si lindi kriza që shoqëroi punimet e Komisionit të Alfabetit?
2. Si lindi kthesa, si u realizua kompromisi dhe si u arrit vendimi përfundimtar?
3. Kongresi i Manastirit, një kongres shkencëtarësh, apo një kongres politikanësh e luftëtarësh për liri e pavarësi?
4. Alfabeti i Manastirit qe rezultat i një debati shkencor apo një akt pajtimi? Qe rezultat i një procesi të gjatë e të parapërgatirur, apo i një zgjidhje politike e çastit?
5. Kongresi i Manastirit, sukses apo dështim?

Debati lidhur me gjenezën e alfabetit të Manastirit: Mendimet në këtë pikë janë të ndara në dy grupime të kundërta: Disa, kryesisht, gjuhëtarë, shkrimtarë dhe gazetarë, mendojnë se alfabeti i Manastirit, erdhi si rezultat i evoluimit të disa alfabeteve, se ai, "u përgatit", kohë më parë nga shtypi i kohës, se erdhi si rezultat logjik i një procesi të gjatë. Ata shohin në punimet e Kongresit të Manastirit ndikimin e alfabetit të Pashko Vasës, të Kamardës, të Santorit, të De Radës, të ndonjë reviste apo gazete. Në studimet e tyre ka zotëruar koncepti se punimet e Kongresit të Manastirit kanë patur karakter gjuhësor-filologjik, se alfabeti i sotëm e ka burimin në sistemet e alfabeteve të autorëve të ndryshëm, shumë kohë më parë. Dhimitër Shuteriqi është i mendimit se hapi i parë drejt alfabetit të sotëm ishte alfabeti që përdori A. Santori, ndërsa hapi i dytë është ai i propaganduar nga Dhimitër Kamarda [1]. Jup Kastrati mendon se, me pak përjashtime, alfabeti që u miratua në Manastir, është ai i Pashko Vasës, i krijuar që në v. 1887 [2]. Ai kundërshton idenë e një alfabeti kompromisi në Manastir: "Alfabeti që u pranue në komisionin e posaçëm të Kongresit të Monastirit, nuk duel si rezultat kompromisi apo koalicioni, siç asht thanë apo shkrue në ndonjë vend". Tomor Osmani shkruan se alfabeti i Manastirit ka mundësi të këtë embrionin e tij tek alfabeti i P. Vasës [3]. Injac Zamputi, duke kundërshtuar idenë e Justin Rrotës, shkruan: "Alfabeti ynë është rezultat i shumë përpjekjeve që nisin që në shekullin XIX" [4]. Mahir Domi shkruan: "Alfabeti i sotëm nuk ka dalë nga ndonjë kompromis i atypëratyshëm, i arritur në Kongres, po ai është kurorëzim i shumë përpjekjeve, që e kanë fillin që nga gjysma e dytë e shekullit XIX". Është e vërtetë se shkrimtarët, gazetarët dhe gjuhëtarët shqiptarë (Santori, Kamarda, Pashko Vasa, De Rada, Ndre Mjeda etj.), në rrugën e gjatë për afirmimin e një alfabeti të përbashkët, shumë kohë para Kongresit të Manastirit, u përpoqën të ndiqnin, me përparësi, linjën filologjike. Vepra e tyre përbën një kontribut për kohën, por, shumë pak ata, ndikuan në rrjedhjen e ngjarjeve deri në Kongresin e Manastirit. E shumta mund të kenë ndikuar në lindjen e nevojës për një alfabet unik, por vetëm kaq. Realisht, raportet e tyre me alfabetin e sotëm janë inekzistente, se vërtetë nuk ishin faktorë veprues, apo që kishin ndikim në të. Pikërisht kjo linjë gjuhësore-filologjike e miksuar me qëndrimet subjektiviste të secilit, bëri që problemi i alfabetit, në vend që të synonte bashkimin, të thellonte divergimin. Kështu, fillim të shek. XX, problemi i alfabetit kishte hyrë në krizë dhe anarki të thellë.
Grupi tjetër, i përbërë kryesisht nga historianë, mendon se kemi të bëjmë me një vendim politik. Në fillim të shekullit XX, gjyqi i kohës kishte vendosur që për të arritur në alfabetin e unjisuar të shqipes, duhet që linja gjuhësore-filologjike të dilte në plan të dytë e t'i lëshonte vendin zgjidhjes politike. Në atë kohë, problemi i krijimit të një alfabeti unik për gjithë shqiptarët kishte pushuar së qëni një problem gjuhësor apo letrar, përkundrazi, kishte marrë ngjyrime të mprehta politike. Është ndofta paradoksale, por, gjatë ditëve të punimeve të Kongresit të Manastirit, ndër të parët që kuptuan se duhej sakrifikuar linja shkencore e duhej bërë një zgjidhje politike, qe gjuhëtari e filologu shqiptar, më i shquari i kohës, Dom Ndre Mjeda. Duke shqyrtuar me kujdes dokumentet e kohës kemi arritur të mendojmë se tjetër është historia e angazhimeve të rilindasve me alfabetin e gjuhës shqipe dhe tjetër është akti i marrjes së vendimit për alfabetin e njësuar në Kongresin e Manastirit. August Kral thotë: "Për sa i takon alfabetit latin të vendosur prej Kongresit, te ai depërtoi dukshëm ideja e kompromisit" [6]. Justin Rrota e quan alfabet koalicjoni, ndërsa më tej e sqaron: "Alfabeti i Monastirit, duel nji gja qi pështetej jo aq mbi arrsye dijtunore, sa dukej ma fort nji vendim i marrun në themel të njij kompromisi" [7]. Kurse Faik Konica ishte i mendimit se vendimi për alfabetin, në Kongresin e Manastirit qe një vendim empirik, më shumë se sa racional-filologjik [8]. Robert Shëanke mban një qëndrim i qartë dhe pa ekuivoke: "Si pasojë e kujdesit të një grushti turk dhe nga frika se delegatët e klubit shqiptar të Stambollit, me porosi të udhëheqjes së partisë xhonturke për propogandë për alfabetin arab mund të ishin dërguar, po përpiqeshin t'i shpejtonin sa më shumë mbledhjet. Friksimet ishin të pabaza por kishin avantazhin që të arrihej sa më shpejt kompromisi" [9]. Shaban Demiraj e Kristaq Prifti shkruajnë: "Në të vërtetë, ky është një alfabet kompromisi.., ndërsa Kongresi i Manastirit nuk është kongres gjuhësor, po kongres politik" [10]. Vendimi i Kongresit, sipas tyre, ka qenë një zgjidhje e çastit. Ato mendonin se nëse ka një faktor që parapërgatiti Kongresin e Manastirit, si edhe që çoi drejt vendimit të 20 nëntorit 1908, ky ishte faktori politik.

Debati për rolin e Ndre Mjedës.

Debati për rolin e Ndre Mjedës në hartimin e alfabetit të Kongresit të Manastirit, i cili u zhvillua kryesisht në vitet '30-'60. Grupi i parë mendonte se alfabeti i Manastirit është vepër e Ndre Mjedës, kurse grupi i dytë e kundërshton këtë gjë. Menjëherë pas përfundimit të punimeve të Kongresit të Manastirit, Atë Gjergj Fishta, megjithëse përfaqësues i shoq. Bashkimi, bëri një deklaratë interesante: "Ndre Mjeda në Kongresin e Manastirit përbën një autoritet të shquar, dhe për më tepër një shtrim të ri të çështjes së alfabetit nga të gjitha anët" [11]. Sapo ishte festuar 70-vjetori i lindjes së poetit, kur për herë të parë rev. Cirka, e përmend emrin e Mjedës si autorin e alfabetit të Manastirit: "Kur në vjetin 1908 u mblodh në Monastir Kongresi qi do të vendote mbi çashtjen e alfabetit të përbashkët, D. Mjedja kje njani nder anëtarët ma të randsishmet e proponimi i tij per alfabet, qi do t'ishte të perziemit e atij të Bashkimit me t'Agimit, kje pranue nji zani me pak ndryshime, e asht aj qi na perdorim sod" [12]. Disa muaj më vonë Dom Ndue Doçi (Marc 1937), e rithekson këtë njoftim: "Dom Ndreu ndë Kongres të Monastirit në vjetë 1908 qet të quejtunin: "Alfabeti i Monastirit" qi s asht tjetër veç se ky qi perdorim sot pa kurrnji ndryshim" [13]. Më pas edhe Ernest Koliqi do të pohojë, në mënyrën e tij, të njëjtën gjë: "Me 1908 në Kongres të Monastirit propozoi alfabetin e librave të vet qi me pak ndryshime u pranue dhe mbeti në përdorim e âsht ky i soçmi" [14]. Dy vite më vonë, Atë Zef Valentini njofton në rev. Leka se Mjeda në Kongres të Manastirit ka hequr dorë prej alfabetit të tij me shenja diakritike, duke krijuar mundësi për marrëveshjen: "Në Kongres mandej të Manastirit vet D. Ndre Mjedja la mbas dore çdo germë me sheje diakritike e kështu u përba alfabeti i tashëm" [15]. Gjithë këto deklarata bënë që në kampin tjetër, në atë të ndjekësve të shoq. Bashkimi, të ndizeshin motorët e debatit. Këtë e filloi Dom Nikoll Sahatçia në rev. Kumbona e së diellës, më 22 shkurt 1942. E menjëhershme vjen përgjigjja nga Gjon Ujka (me pseudonimin Lul Shkurti): "Sikurse asht dishmue prej pjestarëve të Kongresit, alfabeti i sodshem asht vepër e D. Ndre Mjedes i cilli, në mjes t'antithesave të ndryshme qi u shfaqne në gji të Kongresit, qi ishin tue vue në rrezik të mbrrijtunit e qellimit të tij me shum dam të bashkimit kombëtar, e të përpjekjeve qi u bane për të gjetunit e nji kompromisit, ja duel në krye qellimit tue proponue alfabetin e sotshëm, i cilli u pranue prej Kongresit, e u pranue, në kundërshtim me çka kanë pasë shkrue me rasen e 70-vjetorit të D. Ndreut disa të perkohshme, pa kurrnji ndryshim" [16]. Kundërpërgjigjja kësaj radhe vjen nga bashkimisti tjetër, At Pashk Bardhi: "E tash, mbasi kan kalue 33 vjet cë se asht mbajtë Kongresi i Monastirit e shum nder ata qi kan marrë pjesë në te, nuk janë gjallë, po ka asish të cillët, tuj shtrembnue të vërtetën historike, duen me i kallxue rrjedhjet e punvet në këtë kongres të Monastirit krejrt ndruyshej se kan kenë në realitet" [17]. Përsëri, vjen përgjigjja e Gjon Ujkës, i cili ngul këmbë, duke shkruar: "Une pohimin e treguem e kam ndi prej gojës së Dom Ndre Mjedës, i cilli, në nji rasë, formalisht ka deklarue se alfabetin e Monastirit e ka hartue aj rrokull punimeve të Kongresit, e se ky alfabet i paraqitun prej tij kje pranue prej komisjonit e prej Kongresit pa kurrnji ndryshim. Ketë deklaratë të Dom Ndreut e kanë ndi edhe tjerë sikurse un..." [18]. Këtu, debati merr nota të ndezura: At Pashk Bardhi shkruan në mes të tjerave: "Po t'u provojte historikisht se D. Ndré Mjedja verte âsht hartuesi i alfabetit të Monastirit, un si ish pjestar i "Bashkimit", jo veç nuk kishe me u trazue per ket punë, por kishe me u krenue" [19]. Në vazhdim të debatit, në artikullin e ri, Gjon Ujka sjell listën e njerëzve që i kanë treguar se e kanë dëgjuar prej Dom Ndreut të njëjtën deklaratë. Këta janë: Dom Nikoll Gazulli, Dom Loro Nodej, Cuk Simoni, profesor Injac Zamputi. Përveç këtyre, ka edhe shumë nxënës të Dom Ndreut, që e kanë dëgjuar këtë deklaratë dhe janë gati për të dëshmuar këtë gjë. Një prej këtyre është edhe Z. Ndue Doçi, profesor në gjymnazin e Tiranës [20]. Në këtë çast ndërhyn në debat, një bashkimist tjetër i zjarrtë, Dom Ndoc Nikaj, i cili shkruan, me terma të rrepta kundër Dom Ndre Mjedës, shkrimin "Alfabeti dhe polemika" [21]. E menjëhershme vjen përgjigjja e Gjon Ujkës: "D. Ndre Mjedja nuk ka veçse pak vjet qi ka dekë e me personat tjera, emnat e të cillave i kam tregue, e kemi ndie prej goje se ti dekleratën se alfabetin e Monastirit e ka hartue aj. Edhe përmbajtja e kësaj deklarate kje botue publikisht per te gjall te D. Ndreut pa u çue kerkush me e mohue... Por pika ma e madhe e ma me randësi me të cillën asht gabue Zotnia N.D.N. asht se aj kujtoka qi un kam thanë se alfabeti i Manastirit asht alfabeti i Agimit qi ka kenë hartue prej Dom Ndre Mjedjes. Me ketë gja Zotni N.D.N. ka diftue jo veç se i ka lexue pa vemende ose nuk i ka lexue artikujt e mi, por edhe se me çmon të pazotin me da të bardhen prej të zezës. Jo, zotni, unë nuk kam thanë ashtu, por kam thanë se auktori i alfabetit Monastirit qi asht ky që kemi sot, asht D. Ndre Mjedja qe e hartoi e e proponoi rokull punimeve të Kongresit prej të cillit kje pranue pa kurrnji ndryshim…Edhe për pohimin tem kam paraqit provat të cillat explicite deri sod nuk i ka mohue as At Pashko Bardhi, as nuk shifet se i mohon as Zot. N.D.N." [22]. Dom Ndoc Nikaj, vazhdon polemikën, kësaj radhe duke përbaltuar figurën e Ndre Mjedës: "Lul Shkurti të vetmin arrsyetim qi qet per me i dalë zot pikës së vet asht sikur thotë aj, se e ka ndij nga persona e Dom Ndreut, kuerse faktet diftojnë të kunderten e prandaj na kena të drejtë me thanë se, në rasë qi Dom Ndreu e ka thanë nji punë të tillë, e asht kenë në nji gjenie kuer e ka pasë kryet të toçun me sado pak pije qi e ka eksaltue fantazija e tij (efekt qi ban alkooli në truet e njeriut e sidomos per ke nuk asht i vaditun në pije) ose asht kenë aq i verbuem nga ambicie personale dhe ka diftue nji punë të pa kenun, me të vetmin qellim me lanë nji pershtypje, për ballë të rijve për mbi zotsijn e veçantë të tinë të mrekullueshme..!" [23]. Gjithashtu për të kundërshtuar argumentin se Dom Ndre Mjeda është hartuesi i alfabetit të Manastirit, kemi edhe artikullin e At Gjon Shllaku [24]. Kurse më 8 korrik 1943 vjen edhe kundërpërgjigjja e Gjon Ujkës, i cili shkruan: "... dokumentet flasin qartë se D. Ndre Mjedja shkoi në Monastir bashkë me Mati Logorecin si përfaqsues "t'Agimit" njashtu sikur të gjitha shoqnit e klubet çojshin përfaqsuesin e vet, e faktet na tregojnë se për me ja mrrijtë qellimit të dëshiruem të bashkimit kombëtar aj hoq dorë prej alfabetit të vet "t'Agimit". Në gji të komisjonit mbi hartim t'alfabetit ishte shfaqë nji dasi e madhe e "mbas sa ditsh ligjërimesh e verbtimesh per pak nuk duel puna huq me marre e kori të madhe të gjith kombit shqiptar" e tue kenë rreziku i madh se Kongresi po dahej pa kurrnji perfundim, D. Ndre Mjedja, tue pasë kenë i marrun vesht ma parë me ndonjenin nder ma të parët eksponenta, u çue e shkroi mbi drrasë të zezë alfabetin qi kemi sod, i cilli, mjesa nuk i kundërshtote kurrfarë ekzigjencave filologjike, edhe kondendote të gjithë, pse shkronjat e tija ishin të marruna për të gjith alfabetet e ndryshëm, ishte pernjimend nji "alfabet koalicjoni", edhe i cilli menjiherë u duartrokit prej të pranishëmve, të cillët kopjuene e mbrapa xuni vend me redaktimin e proces-verbalit. Edhe fjalimi i mbajtun prej D.N. Mjedës mbas pranimit t'alfabetit "me urtësi të madhe... dhe se shqiptarët qenkan të zotët që edhe të bashkohen... sikundër që rrëfen edhe kjo mbledhje e Monastirit" nuk tregon ndisit e njanit qi mbetë i thyem në pikpamjen e vet" [25]. Më vonë, Dom Ndoc Nikaj në kujtimet e tij të viteve 1945 "Kujtime të nji jetës së kalueme" (botuar në Tiranë, 2003), e sulmoi edhe një herë Dom Ndre Mjedën për problemin e alfabetit. Në 1957 hyn në debat, por tashmë në mënyrë më të qetë studiuesi Injac Zamputi, i cili shkruan se pas pamarrëveshjeve që shoqëruan punimet e Komisionit të Alfabetit, Mjeda tërhoqi alfabetin e vet: "se në këtë pikë alfabeti i Agimit u tërhoq nga diskutimi... Agimi kishte mbështetjen e vet shkencore, por arësyet praktike caktuen mënjanimin e tij më 1908. Mbas mendimit tonë, hartuesit e përkrahësit e këtij alfabeti nuk mund të banin konsesione pjesore dhe, për hir të bashkimit, hoqën dorë nga gjithë alfabeti dhe sistemi i tij... Ne na duket të kemi hetue se vepra e grupit të dytë (grupi Mjeda, sqarimi im M.Q.) që synoi afrimin me alfabetin e Stambollit, pa e dëbue a priori, luejti rolin kryesor në përpjekjet për afrim në Komisionin e Kongresit të Monastirit, dhe në hartimin e alfabetit që përdorim na sot" [26]. Kurse në vitin 1961, studiuesi tjetër Jup Kastrati, pa e ndjekur thelbin e debatit në gjenezën e tij, jep një mendim të sipërfaqshëm e për rrjedhojë të gabuar: "Simbas mendimit tonë, Ndre Mjedja nuk qe krijuesi i alfabetit të sotëm... Padyshim Mjedja nuk mund t'ishte kundër parimit të vet. Bile ai kishte shkue në Kongres me mbrojtë sistemin e shenjave diakritike, sistemin e shoqnisë "Agimi" [27]. Kurse në vitet '80 kemi dy dëshmi origjinale që paraqesin interes. Studiuesja Lena Luli, në intervistën që i morëm më 14 maj 1984, thotë: "Mjeda më ka thanë vetë, e ai nuk kishte zakon me u mburrë, por erdhi rasti: "Kam ndejë nji natë, gjithë kohën pa fjetë e tuj punue. Kisha punue për shumë kohë për tê, por m'u desht me ba këtë për hir të bashkimit. Mora çka ishte ma letë e ma e arsyeshme. U paraqit ky alfabet të nesermen dhe u pranue si alfabet i Gegnisë e ai i Stambollës për Toskni". Po ashtu studiuesi Nush Radovani, në intervistën që i mora më 18 shtator 1985, kujton se në arkivin e jezuitëve të Shkodrës "ishte dokumenti i Mjedës me pasqyrën e alfabetit shqip të propozuem nga Mjeda në Manastir dhe të aprovuem me ndonji ndryshim të vogël".

Kongresi i Manastirit u përgatit me frymë pajtimi.

Ideja bazë e thirrjes së Kongresit të Manastirit ishte gjetja e një alfabet kompromisi mes tre palëve ekzistuese, Frashërit, Mjedës dhe Bashkimit: Ideja e një kongresi për të vendosur për një alfabet unik për të gjithë shqiptarët kishte lindur që në v. 1905, kur P. Llambi propozoi të bëhet një mbledhje e përgjithshme për alfabetin, në Trieste, Bukuresht, apo tjetër vend. Pandeli Evangjeli i shkruan Kr. Dakos më 24 qershor 1906, se do të zhvillohet shpejt një kongres i alfabetit në Vjenë. Kurse gazeta Kombi shkruan në v. 1907, se së shpejti do të mblidhet një kongres i alfabetit në Bukuresht, kurse pak më vonë, se kongresi i Alfabetit do të mbahet në Zvicër. Më në fund, pas shpalljes së Kushtetutës, u vendos që Kongresi të mbahej në qytetin e Manastirit dhe organizimi iu besua klubit Bashkim të këtij qyteti, me në krye Fehim be Zavalanin. Vendimi për thirrjen e Kongresit u muar më 21 gusht 1908. Në prag të mbajtjes së Kongresit të Manastirit, njoftohej se më shtator 1908, është arritur një marrëveshtje në mes të tri partive shqiptare të alfabetit, (toskëve, Mjedës dhe Jezuitëve), të cilat, nën ndikimin disavjeçar të konsullit austriak Kral, kanë rënë në ujdi të zgjidhin problemin e alfabetit me një alfabet kompromisi. Në këtë çast gjallërohet së tepërmi korrespondenca mes të shoqërive shkodrane e atyre të Manastirit e të Selanikut. Në 1908, një përfaqësues i toskëve, Nuçi Naçi, është vendosur në qytetin e Shkodrës me qëllim akordi në mes të palëve në qytetin Verior.

Punimet e Komisionit të Alfabetit hynë në krizë nga dita e parë dhe vazhduan të tilla deri në ditën e fundit.

1. Kriza lindi nga kryqëzimi i interesave brenda dhe rretheqark Kongresit. Në fillim pati një përplasje të fortë, gati-gati të egër në mes të grupeve që përfaqësonin alfabete të ndryshme. Secili grup apo individ synonte të fitonte terren. Pati përpjekje për afirmim, për zgjerimin e arealeve dhe zonave të influencës. Pati edhe sulme përmes shtypit periodik. U krijuan lobingje. Ndërkohë punimet e Kongresit ishin nën presionin edhe të faktorëve të jashtëm, ku në radhë të parë vihen interesat kombëtare të shqiptarëve që përputheshin me fitoren e alfabetit latin. Kishte edhe presione nga jashtë, nga Shkodra, nga Mirdita, nga Jugu. Pastaj vinin si mjaft të fuqishme interesat e xhonturqëve, që synonin të zhduknin shenjat dalluese të shqiptarëve, si gjuhën dhe shkrimin e tyre. Ato bënin përpjekje për të triumfuar në kongres alfabeti arab. Shumë të fuqishme paraqiteshin edhe interesat greke përmes synimit për të triumfuar alfabeti me shkronja greke. Albanologët nga ana e tyre synonin që të triumfonte parimi shkencor: Një tingull-një shkronjë. Ata përkrahnin Mjedën. Pavarësisht se nuk përfaqësoheshin në punimet e Kongresit, Jezuitët ishin forcë e madhe sepse kishin një alfabet që e përdornin për tre shekuj në botimet e tyre liturgjike. Megjithëse nuk çuan asnjë delegat në Kongres, deklaruan se do të mbështesnin çdo alfabet që do të triumfonte aty. Perandoria AH kishte interesat e saj politike për arritjen patjetër të një alfabeti. Ajo kishte financuar gjithë përgatitjet, udhëtimet, akomodimet e anëtarëve, si edhe tërë punimet e Kongresit të Manastirit dhe Komisionit të Alfabetit. Ajo kishte njeriun e vet, i cili qëndroi në hije: Selman Blloshmin. Ishte edhe Abati Doçi, i cili megjithëse kishte mbetur i izoluar paraqiste një potencial e ndikim të madh. Doçi nuk e njofti alfabetin latin dhe kërkoi hapur që të pengonte përhapjen e tij. Mirëpo ishte vonë, sepse edhe ambicjet e veçanta të aktorëve kishin përfunduar.

2. Ndikoi edhe fakti që secili delegat shkoi në kongres si dalëzotës i një alfabeti të caktuar. Brenda mjediseve të Kongresit vazhduan të gjallonin në mënyrë të qartë të tre grupe me interesa të ndryshme: të Stambollit, të Bashkimit dhe të Agimit, të cilët përfaqësoheshin secili me nga një lider: Mit'hat Frashëri, Gjergj Fishta dhe Ndre Mjeda. Duhet pranuar se të gjithë delegatët shkuan në Manastir për t'i dalë zot alfabetit që përfaqësonin. Itinerari i udhëtimit të delegatëve të Shkodrës ishte: At Gjergj Fishta dhe Luigj Gurakuqi, përfaqësues të Bashkimit, u nisën përpara dhe arritën së bashku në Beograd. Më vonë atje arritën edhe dy përfaqësuesit e Agimit, Dom Ndre Mjeda me Mati Logorecin. Pastaj së bashku të katërt u nisën me tren dhe arritën në stacionin hekurudhor të Manastirit, ku i pritën në mënyrë madhështore një grumbull i madh delegatësh, pjesëtarë të klubit Bashkim të Manastirit, si dhe shqiptarë të ardhur për të qenë të pranishëm në këtë çast solemn. Më vete erdhi Hilë Mosi. Idenë e alfabetit të përbashkët, secili e shihte të realizuar përmes triumfit të alfabetit të vet. Që në mbledhjet e para, u shfaqën dështimet e para. Sapo doli në shesh mundësia e një dështimi të madh, secili nga delegatët e kuptoi përgjegjësinë e rëndë që do t'u peshonte në ndërgjegjen e tyre. Fishta theksoi se nuk do të përfaqësojë alfabetin e Bashkimit, por një alfabet që do të pranohej nga të gjithë. Po kështu, Luigj Gurakuqi e Ndre Mjeda folën për bashkimin e shqiptarëve. Punimet e Kongresit dhe Komisionit ngërthehen në mes të histori bisedimesh të dështuara, vrasjeje ndërgjegjeje dhe të vetëdijes kombëtare. Kjo tabllo, tablloja e krizës ku u zhytën bisedimet vërtetohet nga relacioni i Gjergj Qiriazit, kronika e Mit'hat Frashërit, proces-verbali i Luigj Gurakuqit, si edhe nga kujtimet e Dom Ndre Mjedës.

Si ndodhi kthesa e madhe në punimet e Komisionit të Alfabetit?

Kur debatet u bartën në fushën gjuhësore, qëllimi i Kongresit për të konverguar të gjithë në një alfabet të përbashkët, bëhej gjithnjë e më i largët. Që këtu lindi rreziku i dështimit, gjë që do të thoshte të fitonte terren rreziku i alfabetit turko-arab, ose ai grek. Në Komisionin e Alfabetit u ndeshën vështirësi serioze: u deshën dy seanca për ndërdhëmboren e zëshme dh. Anarkia që vazhdoi ditët e para, debatet e dështuara, bënë që të lindte nevoja për një zgjidhje të re, të paparashikuar të problemit: marrja e një vendimi me kompromis. Këtu janë arsyet e frazës së famshme që gjendet në procesverbalin e vendimit të Komisionit: "nga disa shkaqe të jashtme, u kthyem prapa" [28]. Mahir Domi me shumë të drejtë shkruan: "Cilat qenë këto "shkaqe të përjashtme" që e shtynë komisionin të kthehet prapë? Mos qenë shenjat shqetësuese të fushatës së afërt të agjenturës xhonturke për të imponuar alfabetin arabo-turk?" [29]. Sh. Demiraj dhe K. Prifti janë të mendimit se shkaqe u bënë telegramet që morën nga Shkodra, Mirdita, nga Toskëria, etj. Por edhe nga presioni që ndjehej që vinte nga xhonturqit, nga partizanët e shkronjave arabe apo greke [30]. Kurse Tomor Osmani mendon se bëhet fjalë për presionin që vinte nga rreziku xhonturk dhe kryesisht ai i shkronjave arabe [31]. Ne mendojmë se është pikërisht ky "shkak që erdhi nga jashtë", që detyroi anëtarët e Komisionit të Alfabetit, të ndërprisnin linjën e debateve filologjike-gjuhësore e të ktheheshin prapa tek linja politike-atdhetare.
Asnjë nuk mund të mohojë kthesën e menjëhershme që pësuan punimet e Komisionit të Alfabetit në mëngjesin e datës 7 (20) nëntor 1908: U hoq dorë nga puna e bërë për tri ditë radhazi, u hoq dorë nga diskutimi gërmë për gërmë dhe, në mënyrë të befasishme, u pranuan dy alfabete. Studimi i kthesës në fjalë përbën elementin më të qenësishëm të punimeve të Komisionit të Alfabetit, si dhe të gjithë Kongresit të Manastirit. Fakti që u lanë pas të gjitha praktikat që ishin realizuar gjatë tri ditëve të mëparshme të Komisionit, fakti që Mjeda ka tërhequr sistemin e tij, fakti që vendimi u mor në një çast të vetëm në mbledhjen e mëngjezit të komisionit të Alfabetit më 7 (20) nëntor 1908, fakti që në vend të një alfabeti të përbashkët u vendos për dy alfabete, që në fund të fundit u kënaqen të dy grupet e mbetura në fushë, tregon se vendimi qe një kompromis, qe një vendim që ndahej me thikë nga çdo gjë që kishte ndodhur më parë. Kalendari Aferdita, 1910, sqaron: "Kongresi i Monastirit që u bë motnë që shkoj për abenë...me një or'e sipër vendosi të përdoren dy abe" [32]. Revista Përparimi, 1915, botuar në Shkodër, sqaron se zhvillimet që ndodhën në çastin e fundit para se të hidhej në erë i gjithë Kongresi, ishin një kthesë e befasishme dhe e menjëhershme: "Kshtû edhè n'kuvend t' Monastirit u paa pabashkimi; jo me lypë t'miren e t'maren e giûhës, por arrsye e paa arrsye kush u majtë me Frashërin, kush me Agimin e kush me Bashkimin. Mas saa ditsh ligjerimesh e verbtimesh per pak nuk duel puna me marre e korii t'madhe t'gjith komit Shqyptaar. Kto degame ndermjet perfaqësojsvet t'Shqypniis mund t'shifen n'dokument prej ksish t'nenshkruem, kû me fjalë t'lmueta e t'bylmyeta thohet: "Pas që u kënduan verbalet e ditëve t'jera e pas që e pamë se puna që kishim bërë ishte mjaft e madhe, po jo aqë sa të na kënaqte të gjithëve e t'i shërbente si përparimit të gjuhës si të përhapurit të diturisë ndër ne; të shtyrë edhè nga disa shkake të përjashtme, u këthyem mrapa e... "Me kaq u zgjodh aty per aty abetari i Frashërit me pak ndrrime saa per do Toskë e nji tjeter thjeshtë latinisht" [33].
Dokumenti apokrif-autograf i Ndre Mjedës, sqaron enigmën e punimeve të Komisionit të Alfabetit: Gjëndet në AQSH, dokumenti bazë që u zbulua, u përshkrua dhe u komentua nga ana e jonë, dokumenti autograf-apokrif i Ndre Mjedës, ku autori jep të dhëna të rëndësishme lidhur me zgjidhjen e krizës dhe arritjen e kthesës së madhe në momentin e fundit, që shënoi arritjen e kompromisit dhe njëkohësisht përfundimin e punimeve të Kongresit të Manastirit. Japim një pjesë të dokumentit: "... Qýsh ne krye te mbledhjevet e shum herë mbrapa, D. Ndré Mjedja ishte kênë ftue prei partís s'alfabetit të Stambollës me bâ nji gódi me ta, per arrësyena giasimi kohsuer; por ky dote qi tui kênë mbledhë per ketë çâshtje perfâqsimi i kómbit mbarë, të bâhej puna, po t'ishte e mundun, me vullëndet të gjithvet. Nji ditë qi kaloi koha e mbledhjes pá krye kurrgjâ, si sá dit tjera, Z. Kryetari, Atë Gjergj Fishta, paraqiti nji mêndim të vetin tui thanë: po shifet, mbas sá ditsh qi kaluene, të thuesh, pá krye gjã, se na nuk jena të zott per ketë çâshtje, e prandaj mêndimi i tí ishte qi të ktheshim nder shpija e ta lêshin per nji kohë tjeter punen e alfabetit. Misët e Komisjonit u préne prei këso paraqitje, e D. Ndreu muer fjalen e tha se nuk i dukei ndér per Komisjonin m'u thanë se kishin bã gjith'ato shpenzime, e marrë gjith'atë mûnd per me i dhanë védit në Monastír nji patentë pázotsije; e se ai kujtote qi, po të kishim vullëndet të mirë, puna mund të kryhei mã shpejt; e mbledhja mbaroi. Atë natë D. Ndreu hîni me mêndue a kishte ndo'j rrugë me ju dalë ketyne pêngimevet. Mêndoi se mbë njen'ânë Zhön Tyrqit orvateshin me shtî në Shqipní germat arabishte me yryfe e zyryfe, mbë tjetren ânë shqetsimi i shum Kongresistavet mund të humbte durimin e popullit; e prandej ju duk se nuk ishte pá vênd nji marrëveshtje me zotnit qi e kishin ftue...Ne neser nadje, para se të filloshin mbledhjet e Komisjonit vojt te Mid'hat Frasheri e i paraqiti këta dy alfabeta. Zotnija mbas nji diskutimit të shkurtë mbet i kenaqun e i tha qi të ja paraqitte ai vetë Komisjonit. Atë ditë nuk mungoi në mbledhje kurrnji mis i tí... [34].

Versioni i ynë i ri.

Duke lexuar kujtimet e dokumentet e kohës, mësojmë se në këtë manovër luajti një rol prej negociatori, Dom Ndre Mjeda. Ky fakt justifikon deklaratat që bënë në shtyp, Ernest Koliqi, At Zef Valentini, Dom Ndue Doçi, Gjon Ujka, rev. Cirka, Injac Zamputi, se alfabeti i sotëm qe vepër e Ndre Mjedës. Të gjitha këto që thamë dhe përsëritëm, së bashku me kujtimet e Mjedës, vërtetojnë se ai, në një çast kur dështimi qe fare pranë, hoqi dorë nga e tija dhe kërkoi të pranohen të dy alfabetet e propozuar, pa diskutim. Pra, Mjeda ishte i bindur që më parë se ato të dy do të pranoheshin pa rezerva nga të gjitha palët e komisionit. Është e rëndësishme që Mjeda më parë kishte bërë aktin e sakrifikimit të plotë të alfabeti të tij. Edhe më dinjitoze është tërheqja e tij, po të kujtojmë se ai kishte punuar një jetë për atë sistem, i bindur në dobinë e alfabetit të tij për letërsinë kombëtare. Mjeda sakrifikoi punën e tij njëzetvjeçare për hir të interesit të kombit. Akti i tij i vetësakrifikimit pati dy dobi: 1) thjeshtoi së tepërmi problemin e ndërlikuar të alfabetit të njëjtësuar të gjuhës shqipe, duke zbutur klimën e acaruar të debateve brenda Komisionit të Alfabetit, 2) si dhe i dha të drejtën vetes së tij që të luante rolin e negociatorit. Nga ky çast, të gjithë anëtarët e Komisionit u treguan të gatshëm për të pranuar kompromisin e ofruar. Strategjia e menduar nga Mjeda doli me sukses dhe dha menjëherë frytet e veta. Mendoj se pikërisht këtë kanë dashur të thonë partizanët dhe dishepujt e Mjedës. Kurse ato që e kanë kundërshtuar këtë linjë kanë patur parasysh se Mjeda nuk është hartuesi i alfabetit të sotëm, çka edhe kjo është e vërtetë. Është rasti kur gjuha është një mjet keqkuptimi. Mjeda kishte kuptuar se, në fakt, dy ishin grupet që rezistonin më shumë: grupi i Bashkimit dhe ai i Frashërit. Ai punoi me takt e me mjeshtri për të bërë rolin e negociatorit dhe shfrytëzoi autoritetin, miqësitë, si dhe besueshmërinë e tij. Erdhi një çast që kongresi po dështonte, që do të thoshte rrezik kombëtar, do të thoshte që shqiptaria të copëtohej nga fqinjët që ishin gati. Ai e kuptoi se nuk ishte fjala për kritere shkencore, për përpunime filologjike, por për sakrifica, për hir të realizimit të ëndrrës së madhe, Pavarësisë së atdheut. Ranë poshtë të gjithë flamujt e betejave të vjetra, gjithë këmbënguljet, intransigjencat, pikëpamjet shkencore, dështuan makinacionet e huaja. Nuk duhet të çuditemi me mënyrën e të dëshmuarit të Ndre Mjedës, sepse ky është një zakon i vjetër i tij. Në shumë raste, ai ka hartuar dokumente e letra në emër të personave të tjerë ose edhe duke mbetur vetë ai anonim në prapaskenë. Dokumenti është shkruar me alfabetin e sotëm, me bojë shkrimi, në dy fletë të shkëputura. Megjithëse dëshmia është e padatuar dhe e panënshkruar, ne kemi arritur të bëjmë përcaktimet e duhura.
Cila është rruga e re që ndoqi Mjeda në Kongresin e Manastirit? Natyrisht, ajo e heqjes dorë nga e vetja dhe marrja përsipër për të mbrojtur dy alfabete. Këtë akt të Mjedës, Gjergj Fishta e quajti rruga e re, ndërsa Gjergj Qiriazi kthim prapa. Në këto kushte, u bë prapaktheu, u lanë mënjanë të gjitha marrëveshtjet për shkronja të veçanta si dhe të gjitha mosmarrëveshjet, duke pranuar të gjithë një kompromis të plotë për të gjithë alfabetin e shqipes. Problemi i parë ishte besueshmëria: Si ka mundësi që Mjeda që shkoi t'i delte zot alfabetit të tij të punonte për alfabetin e sotëm? E gjithë puna e tij, historia e gjatë e tij me alfabetin, ishte histori e mbushur me kompromise e lëshime, sakrifikica e kapërcim të vetvetes. Erdhi ora e madhe, kur secili do të peshohej në peshoren e rëndë të historisë. Versioni ynë i jep përgjigje gjithë debateve që lindën në vitet '30-'60.
Lidhja e çuditshme e ditëlindjes së Mjedës me datën e marrjes së vendimit të Kongresit të Manastirit. Pas shumë vitesh dhe pas shumë përpjekjesh, shqiptarët ishin pajtuar. Të dy poetët tanë të mëdhenj, Mjeda dhe Fishta, improvizojnë, secili nga një sonet, të cilët, Mid'hat Frashëri, ua rrëmben nga duart dhe i boton në Lirija dhe Diturija. Ato do të botohen së bashku ashtu siç u hartuan, në seancën e mbledhjes së 20 nëntorit 1908, pikërisht në ditën e lindjes së Mjedës. Soneti i Mjedës titullohet Andrrë, kurse ai i Fishtës, titullohet Tingllim. Të dy këto tingëllime janë të shkruara në alfabetin e Stambollit dhe të dy të nënshkruara me pseudonime: Shqyptari=Ndre Mjeda dhe Fushk n'dushk=Gjergj Fishta. Të dy këto krijime kanë të përbashkëta kohën e krijimit, gjendjen e lartë emocionale dhe fatin e përbashkët të botimit. Të dy tingëllimet u botuan më 1 janar 1909 në Diturija dhe pastaj më 17 janar 1909 tek Lirija, nga Mit'hat Frashëri.

Kongresi i Manastirit, ishte një dështim apo një sukses?

Për derisa u arrit të shmangej rreziku i dështimit mund të themi se ai i mbylli punimet me sukses. Kurse parë me synin e qejfmbetjeve të kohës, Kongresi i Manastirit qe një dështim. U kritikua se nuk u thirrën shumë personalitete të letrave të kohës, se u mor vendim për dy alfabete e jo një alfabet të vetëm, siç ishte, dhe detyra e Kongresit, se alfabeti që kemi sot, ka të meta për shkronja të veçanta. Ne mendojmë se dalja me dy alfabete nuk e zbeh suksesin e Kongresit të Manastirit. Kuptohet se pranimi i dy alfabeteve u bë për të zbutur rivalitetin e pashmangshëm, me bindje se së shpejti njëri alfabet do të triumfonte mbi tjetrin. Konica e sulmoi Kongresin, por koha provoi se ai kishte qenë i gabuar. Vendimi i marrë nuk ishte më i miri, por më i mundshmi. Në asnjë dokument nuk thuhet se vendimi u votua. Asnjeri nuk ishte i humbur, kurse të gjitha palët dolën të fituar.

Kush ishte Gjon Ujka?

Gjon Ujka, u lind në vitin 1895, në Shkodër. Shkollën fillore e kreu në qytetin e lindjes. Pastaj hyri, po aty, në Seminarin e Jezuitëve. Vazhdoi mësimet e mesme në gjimnazin klasik të Klagenfurt-it (Austri), ku vijoi edhe studimet e larta, por që nuk i përfundoi për arsye shëndetsore. U kthye në Shkodër, duke iu kushtuar plotësisht studimit të gjuhës shqipe. Ishte njohës i mirë i disa gjuhëve të huaja: gjermanisht, frëngjisht, anglisht, italisht e serbokroatisht. Shkroi e botoi shumë artikuj për letërsinë e gjuhën shqipe, si edhe për probleme shoqërore. Në fillim të vitit 1936, botoi të përkohshmen Cirka, revistë kulturore, shoqërore, letrare, folklorike, satirike, etj. Gazeta dilte në shqip, në të parën e në të tretën të diele të çdo muaji. Botoi, me pseudonimin Lul Shkurti, në Cirka e në organe të tjera të shtypit. Ka lënë një trashëgimi të pasur në dorëshkrim (një fjalor etimologjik, një fjalor të fjalëve të rralla të Shqipes së Veriut, një studim për gramatikën ashqipe, si edhe një roman me temë nga qyteti i Shkodrës). Vdiq në Shkodër në vitin 1955.

[1] Dh. Shuteriqi, Historia e letërsisë shqipe, Tiranë, 1955, fq. 42.
[2] Jup Kastrati, Ndre Mjeda lavrues i gjuhës shqipe, Shkodra, 1962, fq. 18.
[3] Tomor Osmani, Alfabeti i Pashko Vasës, SF, nr. 4, Tiranë, 1968.
[4] Injac Zamputi, Si e njoha unë Ndre Mjedjen, Nëndori, viti.7, nr. 8, fq. 198, Tiranë, gusht 1960.
[5] Mahir Domi, Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit, SF, v. XXII, nr. 4, fq. 91, Tiranë, 1968.
[6] HHStA, AIHT, Fil. A 727, (1904-1909), L. 737, nr. 126, fk. 50-62, rel. i Kralit drejtuar Erentalit, nga Shkodra, më 20 shtator 1909.
[7] Justin Rrota, Per historin e Alfabetit Shqyp, fq.90-91, Shkodër, 1936.
[8] Jup Kastrati, Faik Konica, New York, 2003, fq. 186.
[9] Robert Shëanke, Roli i Austrohungarisë në çështjen e alfabetit shqip, Gjurmime albanologjike, seria e shkencave filologjike, v. 1969, nr. 1, fq. 58-75, Prishtinë, 1970.
[10] Shaban Demiraj, Kristaq Prifti, Kongresi i Manastirit, Tiranë, 1978, fq. 83, 87.
[11] HHStA, AIHT, Fil. A 727, (1904-1909), L.737, nr. 126, fk. 50-62, rel. i Kralit drejtuar Erentalit, Shkodër, 20 shtator 1909.
[12] Cirka, v. I, nr. 13-14, 27.12.1936, f. 216-217.
[13] Ndue Doçi, Dom Ndre Mjedja, Leka, v. IX, nr. 3, Shkodër, mars 1937.
[14] Ernest Koliqi, Dom Ndre Mjedja, Cirka, v.II, nr. 28-29, Shkodër, 5 shtator 1937.
[15] Zef Valentini, Agimi, Nomenklator, Leka, nr. 4, Shkodër, 1939.
[16] Gjon Ujka, Shenjime rreth alfabetit, Kumbona e së Diellës, v. 5, nr. 20, f. 243, Shkodër, 17.5.1942.
[17] Emzot Prend Doçi, Hylli i dritës, viti XVIII, nr. 3-4, fq. 129-130, Shkodër, mars-prill 1942.
[18] Gjon Ujka, Shenjime rreth alfabetit, Kumbona e së Diellës, v. 5, f. 410-411, Shkodër, 23.8.1942.
[19] At Pashk Bardhi OFM, Pergjegje Z. Lul Shkurtit, Hylli i Dritës, v. XVIII, nr. 5-10, fq. 349, Shkodër, maj-tetuer 1942.
[20] Kush asht auktori i alfabetit shqip? Kumbona e së diellës, viti V, nr. 51, fq. 614-616, Shkodër, 20.12.1942.
[21] Hylli i Dritës, viti XVIII, nr. 11-12, fq. 486-487, Shkodër, nëntor-dhjetor 1942.
[22] Gjon Ujka, Alfabeti e Polemika, ose Puna e mbare Pepë, Po mbielli do qepë, Balli i Rinisë, Tiranë, 20.4.1943.
[23] Dom Ndoc Nikaj, Alfabeti e Polemika, Shkendija, v. III, maj 1943, nr. 7 (31), fq. 11-13.
[24] Rreth çashtjes s'Alfabetit të Monastirit, Hylli i dritës, viti XIX, nr. 4-5, fq. 202-212, Shkodër, prill-maj 1943.
[25] Gjon Ujka, Polemika mbi D. Ndre Mjedjen, Balli i Rinisë, viti I, nr. 13-14-15, fq.9, Tiranë, 8.7.1943.
[26] Injac Zamputi, Kontribut për historikun e alfabetit tonë, Buletin i Shkencave Shoqnore, Tiranë, 1957, fq. 184-199.
[27] Jup Kastrati, Ndre Mjeda, Shkodra, Shkodër, 1961.
[28] AQSH, fd.143, ds. 1776, Vendim i komisionit të abecesë, më 20 nëntor 1908.
[29] Mahir Domi, Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Tiranë, 1972, fq. 37.
[30] Shaban Demiraj, Kristaq Prifti, Kongresi i Manastirit, Tiranë, 1978, fq. 82-83.
[31] Tomor Osmani, Udha e shkronjave, Shkodër, 1999, fq. 482-483.
[32] Kalendari Afërdita, 1910, Manastir 1909, fq. 92.
[33] Zot. L. Kongresi i Monastirit, Përparimi, v. VIII, nr. XII, fq. 204-205, Shkodër, Dhetor 1915.
[34] AQSH, fd. 143, v. 18, d. 1776, fl. 1-30.

COMMENTS