Makeronjana.., Gjergj Fishta

Gjithë njatyne kalangerrçave, kambëspilca, burreca t'huej qi ndër vende të veta ndjekë mbrapa me mollatarta e portokalla të kalbuna, kuel të shkeptë, duelen në Shqipnì në kët dhé të verbët ku pshtetë në shtasësi të shqiptarëve u kërtylën në vjam edhe npër msim të gjuhëve t'hueja, tru e zemër u trodhen shqiptarëve ndër shkolla qi gjithçka tjetër të dilshin përposë se sqhiptarë jo, kët pasticcio poetik GEGË TOSKA po ua qet përpara njiheri tue ia falë asaj Orës së Zezë gjithsi janë e kjenë me rroc e me koc.

gjergj fishta

Shkrepi dielli mbi kala,
Frano Krispi, i burrë bela,
N'at Itale ngusht ka ra,
Hall aj vedit mos me i pa.
Mbetë, si i thonë, me koc ndër dhambë
E me gjalma nëpër kambë
Me kuletë edhe ra n'gjak
Lavjerrë buzë, lavjerrë mustak
Prej ksi hallit e sikletit
Kah s'po i din ai maje vedit
Asht ba kubël krej ndër mend
As s'po i zehet vendi vend
N'short me u mbytë n'uje t'Adriatikut
A me u vjerrë kund m'degë t'ndoj fikut.
Prandej rreshkë si lkurë calikut
Krejt marrë meç prej Menelikut
Qi atje n'Adna, m'pushkë e m'top
Ta ka ba, besa për shkop
Idhtë nji ditë si cirka e helmit
Kështu po i thote Lorecchio Anselmit
"Me shtatëqind e sa ka dreqen,
Voftë Italja, eh na marrtë t'keqen,
Si kto punë kurr nuk mu ndreqen
M'asht ba kryet mu patalok
S'm'ka mbetë qime as s'm'ka mbetë flok:
M'asht ba balli si zhallogë
Prej kujdesit kaq jam shogë
Natë e ditë un tu mendue
Këto punë si me i drejtue.
Por po m'shkojn t'tana dallash
Qep nji pllambë e shkep nji pash
U mundova pa dobi
Nuk m'duel çorbe as m'duel jahni.
Prandej pykë unë sot kam ra
Kurrkund vedit s'po i shoh va,
E as s'po shof kurrkund nji shteg
Për me mujtë me u kapun n'breg
Veç t'kam ngel si peshku n'zall
Ma fort dekë besa se gjallë
Der m'sot eca si do eca
Për bostan dhash kastraveca
Edhe italen mirë ta tredha
Mirë ia hoqa disa dredha
Tue shkue mana kët jetë
Si ma mirë nuk ke pse pvetë
Ha e pi e rri pshtetë
Shko e ec poshtë e përpjetë
Kryet matare mendt kobure
Barkun çark sa nji sy ure
Veshë e mbathë për bukuri
Me karroca e tevabi
Me ba bè se jam zotnì
Po por sot, heu ! vaj po m'merr
Un t'kam mbetë si qeni m'qerr
E t'jam ba me pi po helmin
Se mue Italja ma vue shqelmin
E t'm'ka hjedhë krye-picingul
Ashtu i copet matrahul
Edhe m'rrudhë e hi si kosh
Kurrkund sot mor t'paça shndosh
S'm'pyete për osh as për balosh
Parlamenti me senat
Çue mbi mue janë sot lugat
E vu ma kan gjunin n'bark
Tuj ma rrjepë shpirtin me çark
Pa ndoj dhimë pa ndoj mëshirë
Për pa m'dhanë kurrkund tehirë
Pse ti qi e din fort mirë
Meneliku me caruqe
Burri i botës ne na la duqe
Na la duqe e na çoj fore
Na ka laneë me bokla n'dore
Pesëdhet mìj e disa vetë
Me'tn taljajt me hundë përpjetë
Atje n'Adna mbi ranë të zetë
Me ngranë n'ta sorra e falku
Tri herë aq mbeten rrethue
Edhe rob t'mjerët kenë çue
N'Abisinje, e aj matrahul
Meneliku të gjithë m'shul
I ka vu si t'ishin skjep
Tuj tredhë gjinden për gazep
Prandej mue m'kan marrun mni
Gjallë po thue duen me m'përpi
E kan kot pra lum kumara
Zen Lorecchio me fjalë t'mbara
Se ti faj s'ke as i pikë
Qi na thye jem n'at Afrikë
Paj e din tham bota mbarë
(Se na s'jemi njerz luftarë
Na veç Zot, kjoshim per farë
Për zdrukthatarë e ustallarë
Me i ra surles nper hotela
Me ndreqe kuça edhe skudela
Dallkaxhi kopallaxhi
Me luejte "boçesh" venë me pi
Shoq me shoq me u ba kërdi
Se për luftë besa Taljani
Kurrnji aster nuk e bani
Si e kam kndue motit nji bente:
Italiani buona gente
Per la guerra non val` niente
Quando sentono i cannoni...
E din vetë sh'ka vjen n'e s'voni...)
Po a ty fajin thue me ta lshue
Qi dikush na pat dermue
Na pat zdramë gjymtyrë e koca
Tash do vjet n'Lissa e Costazza?...
Jo zotni, s'asht gjà ajo fjalë
Prandej kot e kanë nji palë
Qi duen faj'n me ta lshue tye
Ke Abisijt ne na kanë thye
Faj n'kët punë n'pastë ndonji njeri
Faj'n e ka tham Baratieri
Qi i ka ngucë grethat me krande
E jo ti besa mor Frane
Qi m'ke ndejt n'votër tande
Pshtet m'njan bri duhan tue pi".
Frano Krispi, mustak-vetlla
Kshtu zu at'herë me qitun petlla
Petlla n'ujë porsi gjithmonë
Qi i ka pasë fatziu zakon
Jo po Anselm ti e ke do arsye
Veçse t'drejten me ta rrfye
(Por po e flas vetëm me tye)
Baratieri faj nuk ka
Qi atje n'Adna vend belà
M'hundë e m'buzë na kemi rà
Baratieri, palarè
Veçse kot randon mbi dhè
S'asht me Negus as me ne.
Do ta diejsh se Baratierit
Urdhni i shkoi prej ministerit
Me nisë pushkën me aràp
Për me e ba nji herë hesàp
Se a i'mend aj do t'kisht kerçik
N'luftë me u matë me i Menelik
Qi isht me bre besa çelik
Un po deshta me dorë t'tì
Me nxjerrë kshtejën për nën hì
Por kjo punë m'duel si a ma zì
Përse as kshtejën s'mund e hoqa
E ai u dogj e vete u poqa
Prandej fikë edhe koritë
Erdha sot un me t'merzitë
E dhe me ty ktu me u kshillue
Palè i her se shka po m'thue
Se a mund mbajë un ndonji uzdajë
Qi përpjetë prap mund do t'çaj
Për me zanë kund ndoj kolltuk
M't'cillin ndejë mandej kacuk
Prap ndoj dredhë me nxjerr n'Itale
Qi po m'gjindet sot havale
Me senat e parlament
Sa nuk die de ku i kam mendt.

Fort Lorecchio na u mendue,
Na u mendue e na u kujtue
Edhe at'herë zen me ligjrue:
Po e shof vetë more kumbarë
Se ty punët s'po t'ecin mbarë
Se ke rrshitë e vojtë kapote
Me gjithë tirq me gjithë mallote
E s'po del ma me ngranë fiq
Përse i ke ti shumë do armiq
T'cilit po drue se m'ndoj farë feje
S'rrine pa t'zdathe braget prej kreje
Si t'mbaje nieri shtatin n'uje
Asht e ditne prej gjithkuje
Se i shkon puna rrokopuje
Jo por ty o miku i em
(M'ndiej se n'faqe un po ta them)
Mire t'pershtatet njajo fjale
Qi e pat thane nji plake n'at Shale
Moj Babune moj Mallote
Kush ta bani ? B*tha jote.
Por pse m'pyet s'e die per kshill
Tu kene vete po ti njaj diell
Qi ka shndrite me urti ket dhé
Ç'merr prej Alpesh e m'Libine
Rrezet t'tua m'toke taljane
Kurrkund terr as nate nuk lanë
Edhe n'kje se ndonji herë
Lane do terr... e lane m'teftere
Me gjith'kta mbasi ti vetë
Per kshill po do me m'pyet
Qe edhe vetë ktu po t'diftoj
Njiket pune se si e mendoj
Veç qortom n'kjofte se gaboj
N'kjofte se s'flas si e lype e mbara
Ti e din mire mor lum kumara
Se italjanve mendja ua asht kape
Jashta kmishet me u perhape
Sado qi n'Afrike ua shturen
Abesinjt me kmishe lekuren...
Prandej tash me pasun ti
Me ua shti n'kry, diqysh, disi,
Sa e ke n'mend po sa ma vrik
Shqiptarìn n'at Adriatik
Ç'merr prej Vlonet m'Veleçik
Me e shti n'dore un kisha me thane
Se italjajt te gjith si jane
Plak e i ri e kalama
Tu hallalle kjene tu t'i ba
T'gjitha t'zezat e s'jane pak
E tue i vune punes kapak
E prap ty besa n'seli
Kjene tu t'vu, qi mbi Itali
Te sundojsh po me ate kanue
Me te cillin ke kene msue
Der me sot ti me sundue
Dy nen dore e tri nën thue...
S'di a po di me ta zhvillue...
Jo po mire jam tu t'kuptue
Ia kthei Krispi. Veç po drue
Se nji pune s'e ke mendue
Qi n'shqipni me pasë per t'hi
Na del pune besa me Austri
Qi shqipnin don me e ba t'veten
E un Anselm me t'thane t'verteten
Sado trima qi na jena
E drue « shqipen me dy krena » ...
Edhe asht Frane per t'drashte
Te dy syt pse ti xjerr jashte
Me ata kthetra si çengela
Qi dermishin si kortela.
Jo po vete kete pune e di
Por me kohe e me dredhi
Me pak pare e me shum dokrra
Rrén shqiptart si pulat n'kokrra
Edhe ashtu me kokrra e rrena
Shqiptaris i hyn permbrenda
E ia lame Austrise « kapote »
Mire por burre, Krispi po i thote,
Por ku i marr paret, i mjeri,
Bankarrota asht ministeri
Ia shtuer qesen Baratieri!
Zen Lorecchio me fjale t'mira
E vertete qi kohet jane t'vshtira
Me gjith'kta, njiqind mij lira
Qe na lypen per Shqipni
Nuk jane shum p'r i qeveri
Ti kto pare s'ke me i çue
Ne Shqipni, por mi ep mue
Edhe rri mandej pështetë
Tue i ra surles, perse vetë
Kam me dite si n'pune me i qitë
Ç'çark me to me terezitë
Me ato pare kam mendue
Nji fabrike me themelue
Nji fabrike per Makerona
Si i ndertojne nder vende t'tona
Fabrikes emnin mandej vete
N'giuhe taljane ia kam gjetë
Edhe m'dere m'ndoj cope tryeze
Kshtu m'ia shkrue kam nalt mbi rezë
« La Nazione Albanese »
Un at'here - qatje ma vona
Kam me i marre kto Makerona
E me çue kam deri n'Shkoder
Me to barkun tua baj loder
Gjithe shkodranve t'kshtene e turq
Tanuzli e kambeterfurq
E tue kene o lum zotnia
Se si mson anatomia
Trupi i njerit prej ushqimit
Kshu do t'ndodhe qatje ma vona
Qi shkodranet prej brumesh tona
Me u pertri kane n'Makerona
Nji per nji porsi me thane
Se italjaj do t'jene te tane
Porse n'shekull mori Frane
Nuk ke gja, jo ma « italiane »
Se kto t'kandshmet brumet tona
Qi po u thojshin Makerona
« Italiano » e « Makerona »
N'Alemanje, n'France, n'Albiona
(se ktu rryeshem po m'vjen 'rima')
Jane dy emna sinonima
Prandej ti mor lum kumara
Po merr Shkodren pike ma e para
E mandej kadale kadale
Tue u ardhe puneve ashtu... si njalë
Here thè bese here peng lè fjale
-Si zanat qe i ke gjithmone-
Po t'merr Durres, Berat e Vlone...
Vlona thue me kenë e jona?
Ia prêt Krispi. « Po, po, Vlona
Me Sazane... a t'duket pak?
Zan Lorecchio surfullak
Si tu qeshe aj nën mustak
Edhe Krispi shend e vere
Ngerthye thonin si skifter
Thote Anselmit: T'rafte e mira
Na te i ke njiqind mij lira'.

Mbas tre muejsh, neper Fushe-Çele
Me i tepsi permbi kapele
U pa i lti ne pantallona
Tue brite: 'Taze Makerona'
Ish Lorecchio tue tregue
Makerona qi kjene çue
Prej fabriket augur-zeze
La Nazione Albanese.

Pjesa e dytë: METAMORPHOSIS.

Kur kam thanun ne pjese t'pare
Se shkodranët atje ma vona
S'kan per t'kenun ma shqiptare
Me u pertri kan n'Makerona
Un kam ndie se i pale zotni
Msue me gjete halen n'përpeq
I kan sha' ato vjersha t'mi
Edhe marre i kan per t'keq
Por nuk kan jo pse me u idhnue
Pse jane t'drejta fjalet e mia
Un t'verteten kam kallxue
Sepse s'di anatomia
Makerona qi na i çuene
Franja e Anselmi -dy piruj-
Kta shkodranet po, ne na i shndrruene
Na i pertrine n'Makeruj
Per n'mos daçi bese me m'zanë
Deh! kete kange njihere kendoni
Qi e ka qite nji djale shkodran
E at'here rrenc ju n'daçi m'thoni.

PROSOPOPEIA E ITALES

« Asht ba Shkodra fukara
N'Europe kush do, m'é dit
Krajlit t'itales ti bajne duva
Me kto shkolle na i çeli syt
Ty o rregj tu dhashte e mbara
Qi i bane mir gjithkuj
Se me shkoll qi pa'n perpara
S'dim me i dhane gomarit uj
Sot nuk jena porsi motit
Se punet e tyne jane harrue
Ti o rregj je shndrite prej zotit
Ke çue mjeshtrat me na msue
Bajne seri m'disa pleq
Qi nuk din ndonji marifet
Jane ba ka tetdhete vjeç
S'din me shkrue emnin e vet
Ata bajne mire me hupë fare
Emni i atyne me u harrue
T'gjith e shohin se asht marre
Deri fmija me i marrue
Ktu me bamun shum hyqmet
Pleq si shtasa me tamand
Jane fmi pa mbush dhjete vjet
Di'n me fole me shkrue taljan
Tuj msue mjeshtrat dite per dite
Pa pritese hallall ju kjofte
Ti o rregj na qite n'drite
Emni yt kurr mos u harrofte.
Ipeshkvi n'ket pune kje kape
Fmin n'at shkoll mos me i çue
Asht izna e shejtit At Pape
Kush ti çojne me i mallkue
U friguene trimat e grate
Tuj leçitë perdite n'kishe
N'vend qi me i ba rregjit itat
Deshtne shkollen me ia prishe
Kurrnji t'keq n'ket shkoll s'e pan
Se i spjeguene mire e holle
Gadi fikne fukara
Me i lan pa buk, pa shkoll
Kta punuene fort pa mend
S'digjet uji nder kandila
Hyqmi i rregjit shkoi n'vend
E ruejt zoti me veqila
Sa jetima te pa nana
Po i thone Krajlit Tu ngjatët jeta
S'kena pase me veshe opanga
Tash po veshim stivaleta. »

Qe kto vjersha, t'mire a t'kqi
Me i gjykue ktu na s'po dona
I ka shkrue i shkodrane i ri
Qi asht ushqye me Makerona.
Tash nji pune due me u pyet
Sod dhjete vjet e andej perpara
Kur ndër ne s'u a dijte fara
Kush shqiptar ka thane kët fjale
Se detyre shkodrani ka
Si po thote sot nji ky djale
Krajlit t'itales me i ba duva?
Kush, shqiptar, une po u pyes
Parandej dogj uje n'kanila
Per kët krajl tue mbajte kujdes
M'e ruejte zoti me veqila?
Askerkush, Shqiptaret e motit
S'i kan ba kuj 'tu ngjatët jeta'
Si po ndihet (ahi) n'dite t'sodit
Per opanga e stivaleta
Por besnike kta atmes s'vet
Si blegtori qi ruen vathë
Me i kambe mbathe me tjetren zdathë
E kur kta i ka lodh ndoj'i kob
E kanë has m'ndoj'i zemer t'bute
Kta t'evarshem e jo rob
Per at zemer Hyut jane lute
E pse pra ky djale i ri
Shqiptaret nane tue pase e tate
Shkon tue kndue sot per Shqipni
Shpise Savoje me i ba itat?
Jo per t'tjeter ma besoni
Ky gerhate per toke taljane
Veç pse hangri macheroni
Qi na çoi i pafati Frane.
Po ato brume t'bame çark
Qi n'Shqipni çoi Franja, posë
Ktij shkodranit tu i ra n'bark
Gjak e tru ia kan perdhosë
Nuk ka tru jo, aj sot nën kaptine
Por nji bludë macheronata
Makeronash qi na vin
Prej Italejt si zorre t'gjata
Edhe gjakun qi prej t'parit
Ky majmuni framasonash
Trashegoi, s'asht gjak shqiptarit
Thjesht asht nji lang Makeronash
Po ky shpirt e mish e gjak
Ma shqiptare s'i ka t'njimendta
Ia kan shndruue mu der ne cak
Makeronat e polenta
Per ket pune ky djale i ri
Per itale a tu gerhate
Edhe don qi n'shqiptari
Rregjit t'saj t'bahet itate
Prandaj s'ka kush pse m'u idhnue
Pse kam thane qi i kohe do t'vijne
N't'cillen Shkodra ka me u shndrrue
Ka me u ba 'garibaldine'
A e sheh pra qi nuk a rrenë
Se shkodranet aje ma vona
Ma shqiptare nuk kane me kenë
Ma u pertri kane n'Makerona
Pse edhe sot potura fisit
Si ky djali mullëtërrçurk
N'Shkoder kè si lent e lisit
Sa ha i keqi edhe pa buk
Njaq qi italja sot me dashte
Makeruj me i vu n'rabosh
Qi ka n'Shkoder, jam tue drashte
Se né Shkodren na e qet bosh
Na e qet bosh tu e pushtue
Por shka, vone kjo fjale do t'ndreqet
Perse italja ka marre m'thue:
Frano Krispit jane kpute leqet
Frano krispi, knojme n'gazete
A ka qite samarin n'toke
E ka mbete me hunde perpjete
Tuj lane shkrete kumare e shoke
Prandej italje ngæ nuk ka
Me shkodrane me ndej tu' rreke
T'tjera halle asaj i kan ra
E jo tufa e brandaveke.
Asaj po do halle t'tjera
Ka pertri i pafati Frane
Njaq qi vone une tham se vera
Ka per t'dale per toke taljane
Sot ka ardhe po dies illa
N't'cillen mundet nji favilla
Me'é çue italen n'der Sibila
Sa per itale a kob futurus
N'kje se gjyqi a i here venturus
T'gjith ngatrresat discussurus
Pse edhe tash a hapi sonum
Topi i Negus regionum
Der n'themel tue dyndun thronum
Do t'çuditet t'tane natura
E taljanve creatura
N'kjofte gjyqtarit responsura
Se tefteri proferetur
N't'cillin borgji continetur
Bankerrota iudicetur
Pse gjyqtari kur sedebit
Braci para atij apparebit
Por n'shpi hajni remanetit
Prandej, kush s'a arsye dicturus
Kur vete shteti asht rogaturus
Qi t'rrije hajni n'shpi securus
Tane sherbetoret e maiestatis
Tu e plaçkite italen gratis
E kanë rrjepë pa fé pietatis
Frano Kripi n'hae e n'pie
Vodh me banka e t'tjera vise
Ka i milju e ma per die
Kurr tu vjedhun ky s'ke lassus
E tue skruemun per ket passus
N'Rome visarin e la cassus
Prande' italja a n'droje t'ultionis
Pse s'do t'kete farë remissionis
Per n'i ardhte ditë e rationis
Ministeri vetë a reus
Qysh se tha s'asht Papa meus
E mbi veti s'due ma deus
Rudini qysh se absolvisti
Baratierin e axaudisti
Krispin hajnit spem dedisti!
T'u ndeshkote papes benigne
S'kisht me kene italja n'igne
Kush itales ndihme nuk præsta
Veç borxhlija e ban sequesta
Tuj e lnuer ka e marrka m'dextra
Deputetve maledictis
Grazhdit plot gjithmone addictis
Kundershtareve t'benedictis
Tu u ndeje italja accolinis
Asht tu vojtun ajo n'cinis
Dite per dite tu u avitr kah finis
Kta dishmon se asht dies illa
N't'cillen shkrepmen nji favilla
Ministeri gjithmone reus
Qi me dijte nuk don per deus
Dona mihi requim Amen!

Mbasi pra na u hoq havalja
Qi pat ardhe n'kto dhena t'tona
Edhe gja s'ka n'dore italja
Tu i çue Shkodres Makerona
Un kto fjale po i baj rrcok
Perse boll kam ndeje tu i tjerrë
Jam tu i lane per tjeter rrok
Fillin un s'kam dert me ia u djerrë
Per shka tash kam ra n'bela
S'di ket kange si m'é mbarue
Por kadale se m'te i kam ra
Do t'mbaroj si kam fillue.

Me shtatqind e sa ka dreqen
vofte italja e na marrte t'keqen!

COMMENTS