Mjekësia shkodrane, dhe ajo shqiptare, në Arkivin e Muzeut Historik Shkodër

Një nga drejtimet më pak të folura dhe të studiuara për kohën e zgjimit kombëtar, për momentin e afërsisë kombëtare për pavarësi, dhe njëkohësisht qytetërim, është mjekësia. Në të vërtetë momenti për të reflektuar edhe pse në vonesë me fqinjët të cilët ishin të gjithë shtete të pavarura, pothuaj, ose në kërkim të plotë të pavarësisë si Mali i Zi, ka sjellë dhe në Shkodër një hap cilësor të mjekësisë dhe kryesisht farmacisë. Në një dosje tashmë të plotësuar akoma më qartë këto vite në Arkivin e Muzeut të Shkodrës, janë fotografitë e barnatoreve të para shkodrane, emrat e mjekëve dhe kryesisht farmacistëve të parë shkodrane dhe njëkohësisht dhe grupi i madh i mjekëve të huaj, por që kanë shërbyer në Shkodër dhe në Shqipëri ndër vite. Janë fotot e origjinarëve mjekë shqiptarë të arsimuar jashtë dhe të huaj që kanë shërbyer në vendin tonë. Ishte një bashkim i farmacisë me infermierinë dhe shërbimit mjekësor dikur, dhe kjo mënyrë e të bërit "mjekësi" ka qenë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe ka vazhduar dhe mbas viteve 1900, kur dolën dhomat e para të kompletuara të infermierisë ku kuroheshin kryesisht traumatologjitë e para.

farmacia pashko ashikut shkoder
Farmacia e Pashko Ashikut në fund të shek. XIX
Një nga fotot e rralla, dhe që pasqyron vërtetësisht një farmaci të jashtëzakonshme është pikërisht ajo e Dr. Pashko Ashiku e cila ishte me nam të madh për nga kapaciteti barnator për kohën jo vetëm në Shkodër dhe rrethet anash saj, por dhe në Mal të Zi dhe Kosovë, ku nuk kishte një të tillë për t'u barazuar. Ishte viti 1896 dhe farmacia e madhe me një depo të plotësuar ilaçesh që vinin kryesisht nga perëndimi si Italia, Franca e Gjermania, por dhe nga Stambolli. Kjo ishte një depo e madhe dhe dyqan i mrekullueshëm ku kishte disa farmaciste dhe çirakë, dhe ishte një nga taksapaguesit e mëdhenj në Shkodër.

Rrok Xhelala, Ndoc Ashiku, Meli prej Triesteje, Pashk Ashiku
Rrok Xhelala, Ndoc Ashiku, Meli prej Triesteje dhe Pashk Ashiku
Pastaj është një tjetër foto e rralle që tregon një grup farmacistësh dhe shegertë me kostumet e kohës dhe janë Rrok Xhelala, Ndoc Ashiku, Meli prej Triesteje dhe Pashk Ashiku. Janë vitet 1890 dhe normalisht fotot janë rregullisht me kostumografi qytetare shkodrane të kohës otomaniste, megjithëse shumë prej tyre tashmë kishin vazhduar të visheshin "alla frënga". Ishte koha që kishin filluar të shërbenin dhe mjekë farmacistë dhe infermierë të huaj, por që në fakt vinin në saj edhe të asaj pak infrastrukture farmaceutike shkodrane në atë kohë. Ishte një biznes që kishte filluar dhe nuk kishte në Shkodër, asnjë strukturë shtetërore përveç një infermierie ushtarake turke dhe një farmaci dhe infermieri qytetëse të vogël me shërbim të reduktuar.

Jozef Zamputti, Perikli Mozali, Dr. Merderios
Jozef Zamputti, Perikli Mozali dhe Dr. Merderios
Por akoma më interesante është një foto akoma jo e mirë përcaktuar si vit i saktë, por shumë domethënëse, e farmacisë dhe infermierisë së Perikli Mozalit e filluar në vitin 1868 kur janë, Dr. Jozef Zamputi, Perikli Mozali dhe Dr. Merderios. Janë pra, personazhet e lartë të mjekësisë së asaj kohe, të dalë së bashku në farmaci dhe normalisht është një nga momentet për të treguar historinë e farmacisë kryesisht, por dhe mjekësisë shkodrane dhe asaj shqiptare.

Ka pastaj foto të Dr. Rauf Sula dhe të Dr. Simon Tironi, por dhe fotot e Ndoc Ashikut (1875-1942) si dhe dentisti i parë ilustër i Shkodrës Dr. Hasan Efendi Kaduku (1869-1949). Ai është themelues i mjekësisë dentare në Shqipëri, dhe një dinastie të tillë në Shkodër.

Pastaj është fotoja e Dr. Francesco Alberghetti dhe Dr. Sadik Sterniqi (1886-1940). Një nga mjekët e lartë të Shkodrës në foto të Arkivit të Muzeut është Pjetër Prela, si mjek i parë i bashkisë së Shkodrës dhe shtetit shqiptar në Shkodër, që nga viti 1919 deri në vitin 1959. Në dinastinë Ashiku është edhe Lush Ashiku në foto, si një person i mjekësisë tepër i njohur përpara viteve 1900.

Në albumin e duhur dhe të saktë në Arkiv, është edhe prof Dr. Dika Beu, ose Jak Dika (1843-1903) si pedagog në fakultetin e mjekësisë të universitetit të Stambollit (patologji). Po ashtu dhe Dr. Ihsan Korça (1880-1943), i rënë në luftën e dytë botërore. Nuk ka dyshim se do të ishte edhe foto e të madhit Frederik Shiroka, i njohur jo vetëm në Shkodër, por edhe në Shqipëri, dhe padyshim një nga mjekët më humanistë të kohës. Pastaj kalojnë rradhazi Dr. Sami Berati, Dr. Bedri Përmeti, Prof. Dr. Rifat Frashëri një foto e madhe e Shan Hilës dhe Dr. Stefan Herçek. I kaluar në Shkodër dhe në formim të shërbimit të parë mjekësor është dhe Dr. Gennaro Simini (1813-1880), dhe foto e tij është sëbashku me tre foto të Giuseppe Zamputti -it nga më interesantet në albumin e Arkivit të Muzeut të Shkodrës. Normalisht që është edhe foto dhe historia e Dr. Jorgji Karamitri që është dhe dëshmor i atdheut i rënë në vitin 1943, por është dhe një diplomë (foto) e "Faculte Imperial De Medicine" e Dr. Ndoc Ashikut e marrë në Stamboll në vitin 1901 e marrë për "maitriese en pharmacie". Pastaj janë fotot e Seit Pipa në 1883-1940, Dr. Basri Qadhimi, Dr. Fejzullah Libohova, Dr. Rauf Angoni, Dr. Abdullah Mehmeti, Dr. Telemak Margariti.

Në kolanën e mjekëve në foto janë dhe Dr. Ali Loloçi dhe Dr. Mustafa Haliti, por dhe Prof. Dr. Ibrahim Lutfi Pasha Berzeshta dhe Dr. Besim Omer Pasha si dekan i fakultetit të mjekësisë në Stamboll. Ka origjinë shqiptare në foto, dhe një nder të madh shqiptar dhe në mjekësi, në një kohë të zgjimit kombëtar dhe studimeve të larta të origjinarëve shqiptarë. Janë dhe fotot e Dr. Rudolf Shmid dhe Dr. Peter Selemi në kohë të ndryshme, por dhe nën koloneli Dr. Hysen Efendi.
Dr. Shmid, ka qenë drejtori i spitalit civil austro-hungarez dhe ishtë një nga drejtuesit që ka vendosur bazat e mjekësisë moderne.

Po ashtu është një foto e mrekullueshme e Luigi Cirillo Giovanni Pardo dhe poshtë është e shënuar qartësisht me emrin "Mehmet Idajet Pardo" që tregon dhe historinë e konvertimit të një besimtari katolik italian në fenë islame. Po, Pardo, ishte një otomanist në bindje, dhe ka arritur të ketë përveç farmacisë dhe një shtypshkronjë e cila shkruante shqip, dhe në modelin e duhur të bashkuar në kohë.

I gjithë albumi është një enciklopedi e vërtetë njerëzore, që ja vlen të demonstrohet dhe normalisht të ndiqet dhe aspekti jetësor i personazheve të lartë në të. Është një histori e mjekësisë, pikërisht e fillimit të asaj mjekësie moderne shqiptare dhe në bashkëpunim me të huajt, por gjithsesi shqiptare për nga aktiviteti dhe origjina. Ishte mjekësia e largimit nga xherahët dhe "popullorët" që mjekonin sipas prapambetjes së madhe të kohës. Albumi është një legjendë e plotë e mjekësisë dhe humanizmit, dhe shumë prej këtyre mjekëve i duhet bërë edhe vendi në histori.

Unë nuk po bëj asgjë tjetër, por po paraqes atë histori përmes fotove, të cilat në saj të lavdisë absolute fotografike që ka Shkodra dhe arkivat e saj, e kanë ruajtur në kohë, dhe tanimë duhet thënë për dekada dhe shekuj.

Nga Besi Bekteshi

COMMENTS