Zef Zorba

Zef Zorba Zef
Zef Zorba lindi në vitin 1920 në Kotorr (Mali i Zi) në një familje tregtarësh shkodranë. Mbas mbarimit të gjimnazit në Shkodër, më 1941 regjistrohet në Fakultetin e Shkencave Shoqërore, dega e Studimeve Politike në Universitetin e Padovas në Itali. I ndërpret studimet më 1943 për shkak të Luftës së Dytë Botërore dhe kthehet në Shkodër, ku fillon punën si nëpunës banke. Në vitet 1945-1946 punësohet si regjisor në Shtëpinë e Kulturës së Shkodrës, ku vë në skenë mjaft pjesë dramatike me tingëllim të qartë desident si "Juda Makabe" e Fishtës, "Armiku i Popullit" i Ibsenit etj. Ndoshta edhe për këtë arsye arrestohet më 1946 dhe burgoset nën akuzën e agjitacion e propagandës. Vuan dënimin ndër kampet e punës dhe "riedukimit" deri në vitin 1951. Më vonë punon ndër ndërrmarrje të rrethit të Shkodrës si llogaritar deri në vitin 1980, kur dhe del në pension.

Ndërron jetë më 6 janar 1993 në Shkodër. Në heshtjen e thellë të këtij gjysmëshekulli, Zorba, i pajisur me një kulturë të mrekullueshme vizatoi figurën e intelektualit të vërtetë, larg kompromiseve. Ai krijoi një afinitet të çuditshëm me letërsinë e filozofinë modernë duke përkthyer poetë të tillë si Robert Frost, Eugenio Montale, Giuseppe Ungaretti, Salvatore Quasimodo, Thomas Stearns Eliot, dramaturgë si Oscar Wilde, George Bernard Shaw, Luigi Pirandello, Martin, e filozofë si B. Kroçe, Hans-Georg Gadamer, etj.

Ismail Kadare: Zef Zorba, taksa e rëndë që pagoi në komunizëm


Në nëntor të vitit 2004, në shtetin Miçigan të SHBAsë, gjatë një takimi me shqiptarët për të festuar ditën e flamurit, në Kishën e Shën Palit, kam takuar zonjën Luçie Zorba, vajzën e poetit Zef Zorba, e cila më ka dhuruar librin poetik të të atit të saj "Buzë të ngrira në gaz". Ndonëse emri i Zef Zorbës ishte për mua familjar, ende nuk më kishte qëlluar ta njihja librin e vetëm të tij, të botuar më 1994, një vit pas vdekjes së poetit, pothuajse pa asnjë jehonë mediatike. Ndihem i lumtur që më jepet mundësia që në këtë ribotim të përmbledhjes poetike të krijimtarisë së Zef Zorbës, të kryej, ndonëse me pak vonesë, një premtim ndaj kujtimit të poetit. Zef Zorba është një nga poetët më të shquar të letrave shqipe të gjysmës së dytë të shekullit të njëzetë, pra e asaj periudhe që në mënyra të ndryshme është quajtur si kohë e komunizmit shqiptar.
Cilësimi "poet i shquar i kohës" mund të tingëllojë në këtë rast më se paradoksal. Në radhë të parë, sepse Zef Zorba ishte, në të vërtetë, e kundërta e të shquarit, dhe, në radhë të dytë, sepse koha e komunizmit në një përftim të parë, më pak se e kujtdo, mund të quhej kohë e tij. Kështu është në jetën reale, atë që e jetojmë të gjithë sipas ligjeve të realitetit. Por në jetën e artit, ligjet janë të tjera. Sipas këtyre ligjeve, Zef Zorba, duke qenë më i pashquari i poetëve, më i mbështjelli nga heshtja dhe nga terri, na shfaqet në të vërtetë në pamjen dhe përmasat e tij të tjera. Sa për kohën që ka qenë dhe shpesh ka mbetur zakon të quhet "kohë e komunizmit" mendoj se nuk do të jetë e largët dita kur ky cilësim i gabuar të bjerë përfundimisht. E ardhmja e tregoi se ajo kohë, që shpesh pagëzohej si "kohë e partisë", nuk ishte ashtu. Ajo ishte kohë e të gjithëve, ndonëse një pjesë u përjashtuan përkohësisht prej saj: koha e komunistëve dhe e antikomunistëve, e njerëzve të bujshëm dhe e njerëzve të heshtur, e atyre që mbushnin foltoret dhe ekranet dhe atyre që i mbështillte terri. Zef Zorba ishte një ndër këta të fundit. I arrestuar në moshën njëzetegjashtëvjeçare, bashkë me gruan e tij të re, pas lirimit nga burgu, pesë vite më pas, më 1957, ai, natyrë e ndjeshme artistike si rrallëkush, e kuptoi se rruga e vetme e tij në art nuk mund të ishte veçse ajo e mënjanimit dhe e mbylljes në vetvete. Ndërkaq, ndonëse i tillë, ai u bë poet i kohës, në qoftë se do të pranojmë, siç u tha më lart, se zona e heshtjes, ku ai dhe të tjerë si ai, krijonin art, ishte pjesë e rëndësishme e kohës. Ai zgjodhi rrugën e krijimit të poezisë që nuk do të shihte dritën e botimit. Ishte e lehtë ta thoshe, por aspak e tillë në vetvete. Një poezi pa lexues, është një vepër pa jehonë, që nuk shkon te të tjerët dhe as sjell prej të tjerëve asgjë. Fjala "botim" në shumicën e gjuhëve europiane rrjedh prej fjalës "publik". Në gjuhën shqipe vjen nga "botë", çka në rastin e mungesës, ia shton dramaticitetin. Nuk ishin të paktë ata që zgjodhën këtë art të vështirë, atë që u quajt në gjuhën e përditshme "letërsi e sirtarëve". Ishte plot rreziqe letërsia që botohej, me fjalë të tjera, që dilte në realitetin e vështirë shqiptar. Por edhe letërsia e fshehtë, ajo që dukej e mbrojtur nga ndërhyrja e shtetit, përballonte rreziqe të një natyre tjetër, ato të mungesës së lexuesit. Zgjedhja e Zef Zorbës e këtij lloj arti, ishte e pashmangshme. Arsyeja kryesore përse ai e sprapsi tundimin e natyrshëm të botimit ishte sepse ndihej krejtësisht i huaj ndaj regjimit që u vendos në Shqipëri. Ndërkaq, shkrimtarë të tjerë që kishin rezerva për regjimin vazhduan aty-këtu të shkruanin, në mënyrë të cunguar e të kontrolluar, një dukuri kjo jo vetëm e Shqipërisë, por e gjithë perandorisë së gjerë komuniste. Zef Zorba nuk mund të përfitonte as nga kjo mundësi e cunguar. Pesë vitet e burgut ishin një pengesë për këtë. Ai e dinte se të ishe shkrimtar në Shqipërinë socialiste duhej të paguaje një taksë të ndjeshme. Por të ishe shkrimtar me pesë vite burg mbi shpinë, taksën do ta kishe të dyfishtë. Përçudnimi i artit,atij që më së shumti poeti i druhej, do të ishte i pakthyeshëm. Zef Zorba do t'i jetë shmangur ndoshta, një tjetër tundimi: të linte dëshmi që flisnin haptas politikisht kundër regjimit. Shumë njerëz mund të bëjnë sot këtë pyetje naïve lidhur me "letërsinë e sirtarëve". Dhe kjo do të vazhdojë gjer në hapjen e plotë të arkivave të fshehta, prej të cilave do të mësohen shumë gjëra. E ndër to do të mësohen padyshim mënyrat e sofistikuara të shtrirjes së përgjimit totalitar gjer atje ku është e vështirë të përfytyrohet. Zef Zorba zgjodhi rrugën më të natyrshme: atë të artit. Pavarësisht nga zezona që varej mbi fatin e tij, në thellësi të ndërgjegjes ai e dinte se arti i tij poetik do të dilte një ditë në dritë. Dhe kështu, ai iu bind ligjeve të tij. Sado paradoksale të duket, në fund të fundit, ai shkroi për të ardhmen, për kohën kur do të botohej. Nuk është e rastit që vargjet e fundit të kësaj përmbledhjeje poetike janë:
O, jetë!
edhe në zgrip...
shtegtarët e tu
gjithnjë dashurojnë!
I gjithë aksioni i tij poetik ka një vijueshmëri të brendshme. Ai zgjodhi hermetizmin, si formën më natyrale që i shkonte poetit me atë fat. Ai është nga të rrallët poetë shqiptarë, që bëri eksperimente avanguardiste, aq pak të pranishme në poezinë shqipe. Një nga këto është synimi për një martesë të lumtur të poezisë dhe muzikës, duke gërshetuar teknikat e tyre. Ndërkaq, ky pasion i tij për avanguardizmin, nuk pengon që herë pas here, pas vargjeve të tij të ndihet fryma dhe ritmika e Dantes.
Bie ora pesë e unë kryqin marr në krah
E me pak frymë fillohem për Kalvar.
Eci. Dhe mengadalë e lehtë një këngë sajohet
Ndër dej: "ad adiuvandum me festona".
E këmba përmbi baltë len gjurmë të thella.
E njëjta frymë zotëron në përkthimet e tij që nga Ungareti te T. S. Eliot. Dalja nga mjegulla e Zef Zorbës, ashtu sikurse e të përjashtuarve të tjerë, për të zënë vendin e tyre në mozaikun e riparuar të letrave shqipe të shekullit XX, do të sjellë drejtpeshimin e munguar në këto letra.
... E perdja ra, pa përfunduar akti.
Kështu ka shkruar Zef Zorba në një vjershë të datës 29 mars të vitit 1975, mu në mesin e natës totalitare. Të njëjtën poezi të trishtueshme ai e mbyll me vargun: "Veç drita s'ka mbarim". E kjo do të thotë se edhe kur ka qenë i ligështuar në shpirt, në thellësi të tij ai ka besuar se perdja do të ngrihej përsëri e, për rrjedhojë, akti do të vazhdonte.

"Buzë të ngrira në gaz", është libri i vetëm i botuar nga poeti brilant Zef Zorba. I botuar për herë të parë në vitin 1994, vetëm një vit pas vdekjes së poetit dhe i kaluar thuajse në heshtje të plotë, ky vëllim poetik vjen sërish në duart e lexuesve, si një ribotim i përmirësua dhe një mundësi reale për ta zbuluar këtë poet të veçantë. Libri, i cili harkon sipas autorit vitet 1945-1980, në variantin e përmirësuar (që del në qarkullim këto ditë nga shtëpia botuese "Princ"), përfshin edhe një poemë krejt të panjohur e të pabotuar më parë: "Baladë dritash për Lalin", e shkruar më 29. 03.1975. Botuesi i "Princ", Myftar Gjana thotë se Zef Zorba "është një autor antologjik. Ai ka refuzuar të botojë në kohën e diktaturës dhe refuzimin e kishte estetik. Ndërkohë që gjithë poetët e tjerë merreshin me poezinë totalitare, ai ka përkthyer poetët më të mëdhenj të shekullit njëzet, si Ungareti, Montale, Kuazimodo, Eliot, Frost, etj, përkthime këto që Zorba i ka lënë si libra të përfunduar, gati për botim". Sipas botuesit Gjana, këto libra do të botohen së shpejti në kolanën e veprës së plotë të Zef Zorbës. Sipas tij, "Zorba është një zë i vetmuar në shkretëtirën e asaj kohe. Poezia e tij është e rrallë në të gjithë Evropën Lindore, pasi në asnjë nga vendet ish-komuniste nuk është shkruar në këtë mënyrë dhe s'ka pasur refuzime të kësaj natyre si rasti i Zorbës. Kjo është edhe një lloj rezistence që ta jep vetëm talenti dhe arti i vërtetë, një rezistencë thuajse biblike që ka lidhje edhe me qytetërimin perëndimor të cilit i përket fort Zef Zorba", - vlerëson Myftar Gjana. Në prag të daljes së librit nëpër librari, "Milosao" boton parathënien e shkruar enkas për këtë botim nga shkrimtari Ismail Kadare, i cili duket ka një lidhje të veçantë me këtë poet. Po ashtu, do të botojmë edhe poemën e panjohur të Zorbës: "Baladë dritash për Lalin" si dhe një shënim të vetë autorit, përgatitur si pasthënie për botimin e parë të këtij libri, e shkruar në maj të 1989.

Baladë dritash për Lalin - 29. 03. 1975
- poemë -

Lal, vitet që për ty janë histori,
për ne nuk janë ashtu t'papërcaktueme.
Pse na, kuptom, i kemi pasë jetue
me mish e shpirtë,
po ashtu si po i jetojmë tani të tutë
përmes ndo'j vargu o'j harmonie prekëse
e shtëllunga përftyrimesh
që brofin (e nemosë pavetëdije) marramendëse
e të përflakin ty në atmosfera,
s'do mend të pacemtueme,
ndaj t'bamuna lamsh,
e, herë mbas here mue, befas më kthejnë
n'aso libime dritash
ku m'gjenin strehë ngushllimet
e mbase botëkuptimi, ku mbrehej çdo pikësynim
edhe pse jo i zgjidhun fizikisht.
Për dritat, Lal, desha të tham, që kam takue,
me të cilat shoqnohesha gjithmonë,
dritat që si i desha prap i due.
Ato të parat nuk kanë qenë si të zakontat
si ato që shkenca i përshkruen
çvendosje atomesh e elektronesh
ato qenë plazëm e papërpunueme,
por ç'ngrohtësi!
Ndër duert e njoma
acari mbretronte, por fëmija
mbështillesh prej duhme ngjyre të çiltë
e zani t'ambël mjaltë te kryet e shtratit
që e përcillte tej zbulimeve të qiellit
n'mija refrene mitesh anakronistike,
e n'kuaj që ngisnin revan n'për kaltërsi
e e zbrisnin mbi prozhmie pemësh çokolate
që kishte kurdoherë po t'njajten shije të
gjiut,
hem t'athet, hem dashunore.
E mandej drita u shtjellue në parametra
fatesh që ndryshonin sa herë këndellej stina:
fërkoje njëherë sytë e e tashmja
s'përgjasonte
me të kaluemen ma,
e zemrën ta ndrydhte keqardhja e braktisjes
se çfarëdo pellgu të sajuem jo pa mundim,
(ruejtsi i patave në breg të moçalit në Durrës
kur m'bani udhambarë me dorë
mue në maje të kamionit me tesha,
ai shoku i vrapimeve me biçikletë
që vdiq prej polmonitit e ia vendosën mbi krye
kunorën me shemshir e lule pjeshke,
krekosja kur me bandë kalonim
për nën dritare të saj e pikërisht aty
unë kisha kontrapuntin solo me saks:
ajo çupa tejet e dobët,
por që kërcente në konop si balerinë
sado që ritmi të përshpejtohej
e s'bante një hap gabim.)
E prap se prap
në tjera gjurmë më joshte aventura
jashtë sferave që, kush e di, përse aq vrik
shterronin
e në përputhje me afshet djaloçare
të mbrujtuna lëçitjesh e zmadhimi
mendor e fiziologjik.
Sa patën qenë e sa vezullonin dritat
nëpër të cilat u përshkova,
kush i mban mend të tana?
Ç'asht e vërteta shumë i treti zbehja
(e pra i patëm lbyrun sytë aq mirë
sa edhe këso ditë prap lotojnë.)
Por mbeten të pashueme do,
madje të ankorueme fort për fund të detit
stuhije çapërdisë po edhe mendimi
e ato s'më shqiten kurrë.
Kur ktheva njëherë n'vendlindje
(isha djalë pesëmbëdhjetë vjeç, por i topitun
mbramjesh shëtisja n'molo e vreja përmbi ranë
kristale kripe që shpërbanin
në vezullime pambarim
ndriçimet e fanarëve,
ose ndejun mbi shkallën guri të skelës
shiritat vetëtues që sa e ciknin
faqen e amullt prej Dubrote ringjallëse
mbi pluhun antarciti e njolla nafte të blera.
Kur dolëm prej stacionit të qytetit t'huaj
(ka qenë e para herë, e nata ishte e vokët)
na u shfaq papritmas sheshi
me reklame llampash neon shumngjyrash
që ndizeshin e fikeshin
n'ballë të shtëpive e mbi çati
e më ngeci fryma në fyt
këto llamburitje s'ishin si ato që kisha pa në filma
këto sikur prekeshin me dorë,
stërkalat e shatrivanit ne djemve
mbi këmishat doku t'gjelbërta na vesonin
e mbi fëtyrat e nxime tymi të lokomotivës.
Në një musandër krijuem atelierin
ku prodhonim fotografi;
e llampa e kuqrremët
s'na i projektonte siluetat në mure,
por shoku m'dukesh si t'kish dalë
prej një pikture të përgjakur rembrandiane.
E në mbramje mandej, kokë mbi kokë,
mbi haretë shestonim
atë udhëtim nëpër botë
tue përcaktue me hollësi sendet që do të merrnim
e ditët që do të qëndronim
në çdo qytet e në secilin vend.
Mandej u nxinë gjithë trotuaret
(përpëlitesh kafsha e zanun prej qarkut
e mbi kullë çekani rrihte monoton
edhe pse qiejsh vërtiteshin t'argjenta
e premtuese fortesat).
E kur? Tamam at'herë kur madhështore
e paplituese me qesëndi
qeshi së pari poezia
e u jepte frymë çinarëve të sakatuar
e gurve në Zallë të Kirit
Lal, prozhektorët përmbi palko
janë ma tërheqës se çfarëdo drite tjetër
Madje se edhe vetë qielli.
Unë i krijova
Mbase presioni atmosferik i naltë
ish ai aty që më duhej për mëshirime:
qoftë kur djaloshi hidhej
tej horizontit, o plaku zihej me Perëndinë;
e mbrapa deri vonë në pijetore
nëpër avuj alkooli lundronin herë dritë herë hije,
përzemërsitë e jonet përqethësisht të vërteta
të operistit shpupurishur flokësh.
...E perdja ra pa përfunduar akti,
Oh, mbase tani është vonë, një gjumë
gjithnjë e ma këmbëngulës po më troket
n'qepalla.
Por vetëm drita s'ka mbarim
Si ajo drita përmbi kënetë aso ditësh gushti
kur mbushte qiellin anë për anë
me pala të pakufishme
të një flamuri gjigand
e gjithfarë ngjyrash.
Veç drita s'ka mbarim.

Gazeta Shqiptare 28. 03. 2010

COMMENTS