Shkolla e parë në Shirokë (1874)

Në numrin 9-10 të revistës kulturore "Leka" të vitit 1944 gjejmë një artikull që i kushtohet hapjes së shkollës së parë në Shirokë, me titull "Shtatëdhetë vjetë shkollë". Autori Gjush Sheldija, nën pseudonimin Gjeto Kola, mësues dhe drejtues i kësaj shkolle, tregon fakte dhe ngjarje që kanë shënuar zhvillimin e arsimit në Shirokë; mësuesit dhe nxënësit, aktivitetet shoqërore-kulturore dhe disa informacione mbi Shirokën dhe popullsinë e saj. Artikulli vijon si më poshtë ....

Ishte vjeti 1874 e Shqypnija njatëherë sa zgjohej prej letargie që e kishte kaplluem e pregatitte gurin mâ të çmueshmin djademës mbretnore shqiptare, "Lidhjen e Prizrendit". Nji ndër pjestarë të klerit katholik shqiptarë Dom Zef Ashta, i vente gurin e parë Shkollës së Shirokës.

Të përditshme e të përkohëshme të Vendit kanë nisë të përkujtojnë me mall disa data në shêj të jetës s'onë kombëtare.

Me luftue analfabetizmin me ânën e shkollës - qoftë edhe në veshën e njyrën fetare, me rinjallë e me mbajtë të zgjueme e përherë mâ të kërthnesta njato ndjesi atdhédashunije e kombësije aq fort të ndjekuna e të nëpërkambuna prej sunduesit: ky ishte qellimi kryesuer i këtyne puntorve e lavruesave të gjuhës amtare; me ânë shkollash, shoqnish, uratoresh, mbledhjesh fetare së mbshefta e njiherit botnore.

***

Me 11 tetuer 1933 mbasi mora në dorzim Shkollën e Shirokës i a nisa të përpiloj historín e shkollës që m'ishte besue. Shfletsova letra e shkresa, akte e rregjistra; pëveta pleq e plaka, të rij e të burrnuem dhe i a dola qëllimit. Prej kësajë shkolle dolën njasish si Filip Noga, minister shtetit, Imz. Gjergj Volaj, Ipeshkëv i Sapës, Shkëlq. Tij At Anton Harapi O.F.M. Antarë i Regjencës, At Mark Harapi S.J., At Viktor Volaj, O.F.M. e pjestarët e Shpís Radovani që i dhanë vendit aq njerëz Kishës e Shtetit, meshtarë, rregulltarë, rregulltare etj. etj. Zelli erdh tuj m'u shtue përherë e mâ e sot Shkolla e Shirokës, ka nji histori të shkrueme e nji suazë ku janë rreshtue me fotografi të gjithë arsimtarët që për nji kohë të shkurtë a të gjatë derdhën mundin e djersën në mirërritje të moshës së ré shirokase.

Shkolla e Shirokës âsht hapun së parit me 1874. Kjo datë gjindet e protokolueme ndër akte zyrtare të Famullís katholike të Shirokës. Prej date së themelimit deri në vjetë 1880 mbahet prej klerit katholik shekullarë shqyptarë. Prifti që e themeloi shkollën kje Dom Zef Ashta.

Me 1880 vjen si mësues z. Perikli Bonatti, të cilin e paguen katundi prej arkës së përbashkët, e mëson deri me 1881; me 1890-1 vjen si mësues z. Ndoc Ronkali, i cili së parit paguhet prej arkës së katundit e mandej me 1894 prej Kryekonsullatës Austro-Hungare të Shkodrës; ky zotni qëndron si mësues në shkollën e Shirokës deri në vjetin 1918.

Xânsat e parë të Shkollës kjenë: Pashko Shestani, Ndoc Cini, Palokë Êjlli, Filip Marku, Kolë Koliqi, Jaku i Ton Pavacit, Zef Kolë Nogaj, Gjoni i Ton Pavacit, Pashko Zef Nogaj, Cin Zef Nogaj, Pjetër Loro Pulaj, Nuk Shestani, Palokë Nush Koliqi, Êjëll Koliqi, Mati Koliqi.

Shkolla nuk ishte kû â sot por kishte ndërtesën e vet njitë me Qelë të Famullís, pronë e katundit; përveç odës së mësimit, odë e madhe, e naltë e ajrisun mirë, me dyer e dritore të mdha, tavan e dyshême, e pajisun me harta dhe shkrojtore e fëtyra mësimi shikimi, drrasë të zezë gurit, njêhanë, banka pështetëse e ndejse, kathedër e karriga, kishte edhè nji odë fjetjeje, nji zjarri e nji rruginë për banim të mësuesit e të familjes së tij; brî ksajë gjindej edhè Oda e París së katundit, ku mblidheshin, për çdo të dielle a kremte, pleqt e fshatit për të biseduem e rrahë bashkarisht e vllaznisht nevojët e vendit në dobí të përgjithët.

Kasha i lêhej në besim njênit ndër të parë e ky, krye gjashtë mujsh, i nepte llogarí për të hyeme e të dalme Kryeparís e ishte përgjegjës për çdo gjâ. Paguente famullitarin mësuesin e kujdesej për nevojë të kishës, të shkollës e të qelës famullitare. (Duket, mësuesi mirrte 32 napoljona florî në vjetë, me kiste gjashtë mujorë). Fakti se katundi i Shirokës kishte nji arkë të përbashkët, dishmon shpirtin e kolektivitetit e të bashkëpunimit shoqnuer. Të hyemet mâ të parat e të shumtat i siguronte tratka e gjuhcës që shitej n'ankand e gjuhej në Vá të Cinejve si edhè bâmirsinat që dergojshin bashkëfshatarët prej Malit të Zí e Amerike ku kishin vojtë për nevojë gjallimi.

Mësuesi ishte i detyruem me mbajtë trí rende të përbashkta e krye vjeti, në të sosun të mësimevet, bâhej nji shfaqje akademike ku deklamoheshin copa të zgjedhme proze dhe poezije, në prâní të Shkelq. Argjipeshkvit Metropolit të Shkodrës, të Kryekonsullit t'Austri-Hungarís, t'Inspektorit të Shkollave të mbajtuna e të pagueme nga Qeverrija Austro-Hungare, Zot. Gaspër Benussi, të Famullitarit, të Parsis, të Prindve e popullit; bâhej të ndamit e çmimeve shkollore njashtu si veprohej deri tash vonë në Kolegjën Saverjane të Shkodrës. Mësuesi duhej t'ishte shëmbëll e pasqyrë nderi, burrnije, urtije, detyre, përpiknije, mirësjelljeje. Fjala e tij ishte për prind e nxânsa urdhën i pakundërshtueshëm.

Kur plasi lufta Ballkanike shkolla mbet mbyllë për sa e sa muej; si hyne ushtrít ndërkombtare në Shkodër, shkolla u hap përsrí e vazhdoi mësimet rregullisht në ndërtesën e vet. Si u lirue Shqipnija veriore mbas luftës botnore shkolla e Shirokës mbas nji ndërprémjeje së shkurtë u çel rishtazi e vazhdoi paprémas deri sod.

Rrokull vjetve 1920-1921, nuk dihet se për ç'arsye, shkolla u shpërngul andej e kje bartë në ndërtesën e ish-shkollës fêmnore Stigmatine, brî ndërtesës së shpis Koliqi, pronë e familjes Kolesha, të cilën e trashigoi nga prindët e që nji bij e kësaj familje veshi zhgunin e Stigmatineve. Ket ndërtesë të cilen e kishte blé familja Koliqi, i a dhuroi katundit për shkollë. Në ketë ndërtesë nisën me ndjekë mësimet edhè nxânsat e besimit mysliman të cilët deri aso kohe nuk kishin ndigjue me vojtë në mësojtore.

Shkolla âsht mjaft e mirë dhe paraqitet bukur e në zêmër të katundit: e naltë, e madhe, e ajrisun mirë, me tavan e dysheme drrasash, me dy dritore e derë të pershtatshme, banka modeli së rí dyvendëshe, me orendí të nevojituna për mësim; e gjatë m. 9, e gjanë m.6 e m. 3.80 e naltë, edhe ndonjë fëtyrë mësimi sendesh. Oborrin shkolla e kishte të vogël e të pamjaftueshëm, pa asnji pêmë as landë për hije. Vjetin 1935 u nxuer prej Komunës qi disa punëtorë të detyrueshëm komunal vendas, të punojshin për oborr të shkollës dhe u zgjatue prej m. 9 qi ishte deri në m. 32, e gjansi m. 12, u rrethue me mur të thatë nalt m. 1.50. Javën e Drunit t'atij vjeti me ndihmën e xânsavet e t'ish-xânsavet u mbjellën disa druj për hije.

Mbas shumë kërkesash, u mblodhen fotografinat e shenimet e të gjithë arsimtarve shekullarë e fetarë, sidomos çë prej vjetit 1880 e deri mbë 1939, u renduen në një suazë, kështuqi shkolla t'i kishte pasqyrë parasyshë puntorët e vet të heshtueshëm e njiherit të palodhshëm: fotografinat i dhuroi veterani Kel Kodheli-Marubbi i Cili për të gjallë të vet i u gjet mësojtores me ndihma dhanë bujarisht.

Për të mujtë me e pajisë shkollën me fëtyra mësimi jete e kuadri të nevojitun, për çdo 28 Nanduer, kremte kombtare e mbyllje viti shkolluer, kjenë organizuem disa shfaqje njyre edukative-kombëtare e shoqnore; e të falunat në të holla të prindve e bâmirsave, këshilli i shkollës, përbâ prej xânsavet mâ të rritëshëm e me adsistencën e mësuesit, bleu dhe zbukuroi shkollën sa mos me i a pasë lakmi as shkollës mâ të përparueme të qytetit kryevend.

Shkolla Femnore e Punës së Dorës, Shirokë
Krye vjeti bâheshin ekspozita e punës së dorës e vizatimit që fëmijt gjatë vitit kishin bâ në mësim e ndër orët të lira. Vetë xânsit e pajisën shkollën me nji kolekcjon të pasun të gjitha fluturave të kapuna në Tarabosh, të landëve-drû e pêmë, të gjithë llojeve të gurve per me trajtuem nji muzé të vogël shkolluer. Për përdorim të xânsavet e t'ish-xânsavet u krijue dhe u pajis me libra dhe fletore të dobijshme, nji bibliothekë e vogël shkolluer, në vërtyt të D. L. O. t'Arësimit në fuqí. Me 1935 u gjet nji vend i përshtatëshëm brî shkolle dhe u krijue Kopshti Bujqësuer Shkolluer, të cilin vetë fëmijt e punojshin dhe frytet daheshin përpjesisht me numrin e pjestarve të familjes së xânsavet, kështuqi dishiri për nji kosht shpijarë i u shtue setcilit.

Kur Shqipnija mbarë kremtoi XXV vjetorin e Pamvarsís Kombëtare, shkolla e Shirokës në bashkëpunim të ngushtë e me pjesëmarrje të klerit katholik e mysliman, të prindve e të banorve, e luti këtë ditë të 28 Nandorit me nji program të hapët e lulëzim që rrallë herë i âsht pamë shoqi n'at katund: e kta pa asnji lekë kredi prej kërkujt. Po në ketë rasë, me bamirsín e vendasve e të kryetarit të Zyrës Botore së Shkodrës, me punën e pa interesë e shpërblim të vendasve, mujt me u përurue edhe nji palestër e plotë gjimnastike me të gjitha njato vegla që dija e degës këshillon dhe udhëzon. Në ketë fëmijt stërviteshin gjatë orëve t'edukatës fyzike dhe mbas mësimi; palestra pat: unazat me litarë, litarin me u kacavarë, dy shkopijt për t'u njitë, shkallën vendue pjerrtas, shtregullën, paralelën, hekurin m'u sjellë e rrotullue trupnisht pezullë, veglat e këcimit së nalti e së gjani, shtizën, gropën e ranës e drrasën e nevojshme për këcim.

Vjetin 1935/36 u çel edhe Shkolla e Natës e xânsat-shegerta zêjetarë pazarit me gjithse alfabeta të gjithë e ndoqën kujdesëshëm, tuj pague vetë prej xhepit shka nevojitej për mësim.

Shkolla pat edhe nji gajthër (palk) për shfaqje theatrore, shenarë e kvinte, por nuk dihet se pse vjetin 1932/33 u pat zhgatrrue.

Ish-xânsat e shkollës me 6. I. 1921 themeluen Shoqnin Bâmirse që kishte për program e qellim me i u vjeftë e gjetë ndër smundje e nevojë mjekimesh, bashkëpjestarve e me 12. XII. 1928 krijuen Shoqnin Gëzimore e cila bâni edhe çfaqje të ndryshme theatrore e pat dy skuadra loje topi të cilët u ndeshën edhe me qytetas.

Popullsija e Shirokës: Pleqt, që i kanë kapërcye të 80 e mâ Shnjergjat, të pëvetun prej meje, kallxojnë se dikuer Shiroka kishte plot 500 shpi, të vendueme në pesë lagjet:

  • Âna Ndrecej, prej të himit në Shirokë, ke dy mandat në rrugë të Shkodrës deri ke Prroni i Keq;
  • Âna Kolej, prej Prronit të Çezmës e rreth Kishës e Fushës së Shna Rrokut;
  • Âna Hoxhej, sipri lagjes Ndrecej deri te Rrasat e Fëllanxave;
  • Âna Burgut, prej Kishe deri te Mandi i Shna Rrokut e te Plepi i Pusit në breg të Ndaljes së Tretë;
  • Âna Mbë Hije prej Plepit e gjatë shpatit të malit në drejtim të Prendimit: kjo lagje sot krejt e shueme quhet edhe "Shpijat e Murtajës" e nuk ka asnji banesë veç dy çifliqeve: të Shpís së Çekerdekve ase Buzamdhejve e të Shpís Kokej.

Tuj bubrrue aty-këtu dalin në dritë tri statistika të ndryshme:
  • Vjetin 1916/18 Shiroka ka 537 banorë të pjestuem në 440 katolikë, e 95 mysliman.
  • Vjetin 1922/23 janë 72 shpí katholike me 329 vetë e 25 shpí myslimane me 125 frymë.
  • Vjetin shkolluer 1933/34 mbas nji numrimi dhe statistike të cenëshme dalin 80 shpí katholike e 23 myslimane me 497 vendës.

Âsht nji fakt i provuem veç se numri i banorve dhe i shpijave të katundit të Shirokës ka ardhë dita ditës tuj u paksue prejse shumë kanë mërgue jashtë e shpija me mbiêmnin "Shiroka" gjêjmë jo vetëm në Shkodër, por edhe në Tiranë, Mal të Zí, Amerikë Veriore, Itali, Kosovë e njeti.

Përditsi i Shkollës: Tue shfletuem Përditsin e Shkollës të përpiluem vjetin shkolluer 1933/34 e vazhdue përpiknisht deri tesh, po çeku disa ngjarje mâ të spikatne që kanë lidhje të ngushtë me jetën e shkollës. Prej vjetit 1918 deri vjetin 1944 ndoqën mësimet në shkollë: 710 vetë që nep mesatarën 27 vetë në vjetë me nji tepricë prej 8 vetësh.

Ndodhjet: me 5. IV. 1923, Prof Mehmet Vokshi, Inspektuer i Arsimit të Shkodërs viziton Shkollën e Shirokës dhe lên nji raportë të shkrueme shum të mirë; prej vjetit 1918/19 deri në 1933/34 shkolla ka tri klasë kolektive; me 19. IX. 1934 themelohet Kashëza shkollore e me 20. XI. 1934 krijohet Kopshti Bujqësuer; me 13. V. 1935 lehet e para fletë inspektimi prej Prof. Kolë Kocit, inspektuer i Arësimit të Shkodërs; me 2. VI. 1935, Trupi mësojtuer dhe xânsat e Shkollës së Krujës i bâjnë nji vizitë Shkollës së Shirokës. Me 16. IX. 1935 i shtohet Shkollës e pêsta klasë e me 19. VI. 1936 ka vend i pari provim i Lirimit në praní të Përfaqsuesit t'Inspektoris s'Arësimit të Shkodrës, Z. Angjelin Leka. Me 29 t'atij moji shpërndahen Diftesat e Lirimit me nji shfaqje theatrore. Me 19. II. 1937, Princeshat Mbretnore të Shpís Zogu, vizitojnë Shkollen e dhurojnë fr.ar. 200 me të cillën shumë u bâhen fëmijve nga nji palë tesha dokut dhe nga nji palë të mathuna. Me 28. IX. 1937 krijohet Dita e Prindës e me 25 deri me 28 Nanduer t'atij vjeti lutet shkëlqimisht Jubileu Kombtár i Lirís me çfaqje të ndryshme theatrore në bashkëpunim me Shkollën Fêmnore të Punës së Dorës. Me 28. V. 1938 mësuesi dhe xânsit e Shkollës së Shkodrës "Dugajët e Reja" vizitojnë Shkollën; me 17. VI. 1938, nisin Provimet e dyta për Diftesë Lirimi në prani të Përfaqsuesit t'Inspektoris s'Arsimit të Shkodërs z. Lin Mëshkalla dhe të mësuesit të Shkollës Zogaj, Z. Xhemal Xhahysa, e me 30 t'atij moji shpërndahen diftesat e Lirimit. Me 25. V. 1942, Mkambësi i Mbretit, viziton Shkollën e Shirokës. Me 24. XII. 1939 xânsat e Shkollës së Shirokës marrin pjesë ndër garat krahinore ku del i pari ish-xânsi i Shkollës Ton Pavaci.

KUADRI I MËSUESAVET

Vjeti - Êmni Mbiêmni - Cillsija

  • 1874 - Dom Zef Ashta - themelues
  • 1874/78 - Dom Agostin Babbi - mësues shkolle dhe besimi
  • 1878/81 - Imz. Ndré Logoreci - mësues shkolle dhe besimi
  • 1880/81 - Z. Perikli Bonatti - mësues shkolle
  • 1881/83 - Imz. Ndré Logoreci - mësues shkolle dhe besimi
  • 1883/84 - Dom Tomë Volaj - mësues shkolle dhe besimi
  • 1884/87 - Dom Mëhill Naraçi - mësues shkolle dhe besimi
  • 1887/89 - Dom Gaspër Bufli - mësues shkolle dhe besimi
  • 1890/92 - Dom Pjetër Kotrri - mësues besimi
  • 1890/18 - Z. Ndoc Ronkali - mësues shkolle
  • 1892-1901 - Dom Zef Gurakuqi - mësues besimi
  • 1901/04 - Dom Pjetër Ivanaj - mësues besimi
  • 1904/06 - Dom Gjon Bushati - mësues besimi
  • 1906/10 - Dom Ndoc Mjeda - mësues besimi
  • 1910/11 - Dom Mati Bregu - mësues besimi
  • 1911/13 - Dom Mark Shllaku - mësues besimi
  • 1914/16 - Dom Gjon Gjergji - mësues besimi
  • 1916/17 - Át Gentile Biella - mësues besimi
  • 1917/18 - Dom Aleksandër Sirdani - mësues besimi
  • 1919/22 - Z. Kolë Brahimaj - mësues shkolle
  • 1919/44 - H. Sait Zaganjori - mësues besimi
  • 1922/23 - Dom Mark Shirqi - mësues besimi
  • 1923/24 - Z. Nush Kiçi - mësues shkolle
  • 1923/29 - Dom Pashko Zojzi - mësues besimi
  • 1924/29 - 1931/33 - Viktor Kiçi - mësues shkolle
  • 1928/30 - Z. Kolë Mosi - mësues shkolle
  • 1929/33 - Dom Luigj Zojzi - mësues besimi
  • 1930/31 - Z. Palokë Traboini - mësues shkolle
  • 1933/39 - Z. Gjush Sheldija - mësues shkolle
  • 1933/39 - Dom Zef Shllaku - mësues shkolle
  • 1939/40 - Z. Lin Çurçija - mësues shkolle
  • 1939/40 - Z. Pjetër Sheldija - mësues shkolle
  • 1939/40 - Z. Zef Tarnaku - mësues shkolle
  • 1939/40 - Dom Ndré Plani - mësues besimi
  • 1940/44 - Z. Cin Bushati - mësues shkolle
  • 1940/44 - Dom Dedë Plani - mësues besimi

COMMENTS