Të dhëna të reja mbi Bushatllinjtë dhe sundimin e tyre shekullor

shkodra shkoder scutari
Kalaja e Rozafës edhe sot qëndron kryelarte mbi Shkodër. Është kjo kapriço e kësaj kështjelle apo është pjesë e qenësishme e saj. Mendoj se është pjesë e qenësishme e saj. Poshtë këmbëve të saj buron e përgjumur dhe rrjedh e qetë Buna e cila duke gjarpëruar derdhet në detin Adriatik duke u përhapur në tërë Mesdheun. Retë shkojnë e vijnë e përplasen mbi muret e kalasë dhe zhduken duke lenë lagështirën e tyre nëpër muret. Kjo është panorama 2400 vjeçare e kësaj kalaje kryelartë që duket se nuk çan kokën për askënd... Shpeshherë kam pyetur vehten: a fsheh enigma dhe mistere në gjirin e saj kjo kala? A është thënë gjithçka për ndodhitë e kësaj kështjelle? A është pasqyruar me vërtetësi e shkuara e saj heroike? Po për Dinastinë e Bushatlijve a është thënë e tëra, e përpjeta dhe tatëpjeta e saj? Mendoj që jo.

Historia shqiptare ka mbetë në arkivat turke... Kanë mbetur pjesë të errëta të saj. Këto pjesë të errëta kanë mbetë për arsye të shumta, por unë po rendis këtu ato më thelbësoret. Fajin kryesor e ka shteti shqitar që nuk është interesuar të dërgojë ekipe studiuesish në shtetin turk dhe të "gërmojnë" nëpër arkivat e Stambollit e Ankarasë. Dikush mund të ngrejë supet dhe ta shpjegojë këtë për arsyet financiare. Por mendoj se për të bërë historinë nuk kanë munguar paratë. Ndërsa shkaku i dytë janë vetë studiuesit që nuk kanë ditur gjuhën osmanisht dhe të ndërmerrnin nisma personale për të trokitur në këto arkiva, duke filluar nga arkivi Hamidije e duke vijuar më gjerë. Në Shkodër kanë qenë disa njerëz që kanë ditur osmanishten në mënyrën më përfekte; mjafton të përmëndim oficerin akademik Hamid Gjylbegun, por edhe ky nuk e pati luksin të shkonte në Turqi sepse nuk e lejoi regjimi komunist.

Sundimi i Bushatlijve të Shkodrës përbëhet nga një plejadë prej pesë Pashallarësh që sipas rendit kronollogjik të drejtimit ndër vite është respektivisht si më poshtë:
Mehmet Pashë Bushati (1757-1774),
Mustafa Pashë Bushati (1774-1778),
Kara Mahmud Pashë Bushati (1778-1796),
Ibrahim Pashë Bushati (1796-1810),
Mustafa Reshit Pashë Bushati (1810-1831).
Kaq jep historia jonë për sundimin e Bushatlijvet. Në vitin 1831 merr fund sundimi i tyre dhe gjithçka pritet si me sopate druvari. I vetmi studim serioz mbi Bushatlijtë është ai i Stavri Naços i përfshirë në dy volume dhe i miratuar nga Akdemia e Shkencave. Të tjerët janë me shumë folklorikë. Historianë të ndryshëm shkruajnë se Mustafa Pashë Bushati ka përfunduar në Stamboll, ndonjë tjetër shkruan se ai pas faljes nga Sulltani shërbeu në Konje, Adana, Izmir, Bosnje e Medine, pra siç duket studiuesit apo historianët kanë bërë një mish mash duke u përpjekur që sejcili të dalë sa më i veçantë se tjetri, edhe ndonjëri për interesat e veta lakmoi ta bënte edhe kushëri të afërt. Pra viti 1831 është viti i përfundimit të sundimit të tyre, por sa e vërtetë eshtë kjo e dhënë? A janë seriozë këta historian e studiues. Por si qëndron e verteta në bazë të të dhënave të reja që janë zbuluar nëpër arkivat e shtetit turk. Sepse sot falë përkushtimit të studiuesve Ermal Nurja dhe Sadedin Gubetini, arkivat turke po shpalosen përpara këtyre osmanollogëve.

Por le të merremi me temën kryesore për të cilën është edhe qëllimi i shkrimit.
Pas dështimit në betejën e Babunës, Mustafa Pashë Bushati i pa shpresë u kthye në Shkodër tek sarajet e tij në Kosmaçë. Ndërsa Sulltani në kuadër të opercionit të përgjithshëm të rivendosjes së autoritetit të Portës së Lartë në Shqipëri, dërgoi kundër sundimtarit të Shkodrës, Pashait rebel, një ekspeditë të madhe ushtarake të komanduar prej Mehmet Reshit Pashës. Pas disa betejave që u zhvilluan midis dy palëve në periferi të Shkodrës, Mustafa Bushatlliu nuk fitoi asnjë përballje me ushtrinë turke, kështu që u detyrua të tërhiqej kokë ulur në Shkodër dhe të mbyllej në kala. Pasi qëndroi i rrethuar nga ushtria turke për 6 muaj, në nëntor të vitit 1831, ai u dorëzua me dinjitet. Mori me vehte familjen e tij, të shoqen Nurijen, të bijën e Abdurrahman Pashë Begollit, dy djemtë e tij Mahmudin dhe Hasan Hakiun, kushërijtë, adjutantët, dhe tërë shpurën e tij me shërbyesa dhe ordinanca dhe u nis drejt Turqisë. Nuk harroi që të merrte edhe thesarin e tij personal të fshehur në mënyrën më dinake. Vlen për t'u përmendur se në mes adjutantëve të tij besnikë, ishte edhe Mustafa Suma, oficer shkodran shumë i shkathët dhe i aftë që shpeshherë shërbente edhe si sozi e tij ngaqë ngjasonte shumë me Mustafa Pashën. Pasi qëndron dy javë në Stamboll, Sulltan Mahmudi II e dënon me vdekje. Mirëpo këtu ndodhi një mrekulli, doli në pah shpirti bujar i shkodranit të mirë dhe besnik i cili vendos të sakrifikojë jetën për Vezirin e Shkodrës. Familjarët bushatlij e pyesin a e ke me tërë mend këtë vetësakrifikim dhe përgjigja e tij është: "jam gadi me hy qefil për Pashain tim". Skuadra e egzekutimit, ngaterron Mustafa Pashën me Mustafa Sumen dhe e merr këtë të fundit dhe i pret kokën.

Mustafa Pasha u fsheh nëpër miq. Mirëpo i biri, Hasan Beu që ishte 8 vjeç, dilte përditë i veshur me rroba kombëtare dhe sillej nga larg rrotull Sulltanit. Një ditë i doli përpara dhe pasi u përkul gjithë respekt dhe kortezi i kërkoi Sulltanit që t'i falte jetën të atit. Sulltanit i pelqeu veshja dhe levizjet plot finesë të Hasan Bej Bushatit. Vuri buzën në gaz dhe iu pergjigj djaloshit: "Më vjen keq por kërkon një gjë të pa mundur. Babain tuaj kam dhënë urdhër për ta ekzekutuar...". Djali këmbëngulte: "Të lutem shkëlqesi ma fal babën, ma fal babën...". Dhe kështu djali vijoi t'i dilte përpara Sulltanit dhe t'i paraqiste të njëjtën kërkesë: "Ma fal babën." Paparitur një ditë Hasan Beun e thirrën në pallatin e Sulltanit dhe i dhanë fermanin e faljes nga Sulltani.
Këtë ma tregon stërnipi i Mustafa Sumës, zoti Veli Suma me banim në lagjen Perash të qytetit të Shkodrës. Atij ia ka treguar kur ishte femijë gjyshi i tij, Vela Suma i cili ka qenë një zotri Shkodret. Po të njëjtin episod ka dhe Instituti i Historisë që i ka ardhë nga arkivat turke, me një fond të blerë nga qeveria shqiptare.

Pas faljes, Mustafa Pashë Bushati filloi të dilte lirshëm nëpër Stamboll. U takua edhe me studentë shqiptarë si Daut Boriçi etj me të cilët pati lidhje të mira. Pas disa mujash, siç na bën të ditur Ahmet Xheudet Pasha, burrë shteti që hartoi Mexhelenë Osmane (E drejta Kushtetuese) dhe dinjitarë i Sulltan Abdyl Hamitit të II-të i cili në librin e tij të titulluar "Tarih" ka edhe këtë fragment të shkurtër ku tregon se Konsulli i Mbretërisë së Spanjës i bën një relacion Sulltanit Abdyl Hamiti i II-të ku ndër të tjera i rrëfen se gjatë periudhës së sundimit të Mustafa Pashë Bushatit, katolikët e Shkodrës kanë kaluar ditë të bukura dhe të paqta në harmoni me muslimanët e Shkodrës. Konsulli e quan periudhë e artë për harmoninë fetare, kohën kur sundoi ky pasha. Ky relacion me sa duket u bë shtysë dhe indicie kryesore për emrimin e Mustafa Pashë Bushati në Medine, Pasha duke ia dhënë përseri titullin e lartë: "Pasha me tre tuje" me detyrën e lavdishëm që nuk i jepej kujtëdo, atë të Valiut Sherif. Medine Munevver (Medine e Ndritur) ishte qyteti i dyte më i rëndësishëm për fenë islame dhe ndodhet rreth 430 kilometra larg Mekkes. Sot ai qytet numron rreth 1.700.000 banorë.

Le të themi shkurtimisht dy fjalë edhe për Medinen që ndodhet në gadishullin arabik, në Arbinë Saudite. Ky shtet ishte në rrëmujë të madhe nga përplasja e fiseve për të sunduar. Që nga viti 1750 një lëvizje e re po konfigurohej prej fisit Saud në krahinat e Nexhdit dhe Dirijahut. Shtysë për këtë u bë martesa e së bijës së Shejh Muhamed Abdulvehab me Pricin Muhamed Ibn Saud në Dirijah dhe akomodimi i tij në qytet, bëri që ideja dhe nisma e tij që të fillojë me hov për marrjen e Gadishullit Arabik të përkrahej nga fisi Sadudit (tani Dinastia Saudite) për shkëputje nga Perandoria Osmane. Por përballë tyre këta kishin fisin El Reshid, kundërshtar dhe aleat të Perandorsië Osmane. Fisi El Reshid ishte mik i Perandorisë. Pra këtu kishim dy fise që luftonin me njëri-tjetrin, i pari lufonte për pavarsinë e Gadishullit Arabik dhe i dyti ishte përkrahës dhe mik i Perandorisë Osmane. Me krijimin e shtetit Saudit (1744-1818), në vitin 1802 u pushtuan dy qytetet kryesore të Arabise Saudite dhe të islamit Mekke-i Mukereme dhe Medine-i Munevvere dhe viseve të Hixhazit, duke i përfshirë në këtë shtet. Me marrjen e këtyre dy qyteteve Perandoria Osmane ngarkon Mehmed Ali Kavalla, Vali dhe Guvernator i Misirit (Egjyptit). Më pas ai ngarkon të birin, Ibrahim Pashë Kavalla dhe vijon luftimet, rimerr trevat e pushtuara nga Sauditët dhe në 1817, rrethon kryeqytetin Dirijah të Saudvet duke marrë rob Imamim (kreyn e Mbreterisë) Abdullah Bin Saud së bashku me të tjerët që ndodheshin aty. Një pjesë e kësaj familje arriti të ikë, ndërsa të tjerët u zunë rob dhe u dërguan në Kajro dhe Stamboll ku u dënuan me vdekje.
Pas marrjes së Arabisë Saudite nga ana e osmaneve në vitin 1802, Mekke dhe Medina u gjetën pothuajse të shkatërruara. Të gjitha gjërat që binin në kundërshtim me ideologjinë e fisit Saud u rafshuan. U prishën varrezat në Xhennetul Muala të Mekkës, po ashtu u prishën edhe varrezat e Xhennetul Baki të Medinës ku ishte varrosur edhe Familja e Profetit Muhamed (Alejhi Selam) së bashku me tyrbet që ishin ngritur sipër tyre u rafshuan me tokën.
Me t'u rimarrë nga Perandoria Osmane, të gjitha dëmtimet që ishin bërë më parë nga Saudët filluan të riparohen.

Mbasi u vendos në krye të Medines nga ana e Sulltan Mahmudi II, Mustafa Reshid Pashë Bushati iu përvesh punës për ringritjen e Medines. Ndërkohë ai mori me vehte familjen e tij, një pjesë të të afermve dhe shpurën e tij shkodrane. Pjesën tjetër të të afermvet e la për të jetuar dhe punuar në Stamboll. Me qëndrimin e tij për rreth 30 vite si vali në Medine-i Munevvere bëri një punë të shkelqyer në restaurimin e ndërtimin e shumë objekteve të dëmtuara dhe të shkatërruara nga rebelimet Saudite. Bëri riparimin e rrugëve egzistuese dhe hapi një seri rrugësh të reja me plane të studiuara në hollësi, brenda në qytet dhe në fshatrat e ndryshme. Bëri krejt të ri ujësjellësin e qytetit. Sa ishte Vali/Guvernator i Medines Mustafa Reshid Pashë Bushati kishte një qetësi publike të admirueshme, kishte rend dhe rregull kudo.

Ndërkohë ai merrej edhe me shkrime mbi moralin dhe etikën duke lënë një libër të rrallë "Ahlak" (Morali) i cili ka mbetur edhe në ditët e sotme. Me krijimtari letrare dhe filozofike, nga kjo derë fisnike shkodrane janë marrë shume nga pjestarët e saj si: Ibrahim Pasha, me pseodonimin letrar "Halili" (vdiq në vitin 1809); Mehmed Pasha, me pseodonimin letrar "Asaf" (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar "Sherifi" (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud "Hamdi" Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan "Haki" Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar të cilët kanë realizuar poezi të bukura me vargje poetike me mendime të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed "Asaf" Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me pseodonimin poetik "Asaf". Mehmed "Asaf" Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës. Siç shihet më sipër Bushatlijtë kanë qenë njerëz të shpatës edhe pendës.

Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit dhe Nabiut. Mesud Kamberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.

Në vitin 1860 Mustafa Reshid Pashë Bushati ndërron jetë, mbasi kishte sunduar për 30 vite në Medine-I Munevvere, duke lenë pas një qytet të konsoliduar dhe të ndërtuar me shije. Ai la pas një emër të mirë duke i zbardhë faqen Shkodrës dhe atdheut të vet. Ai ishte modeli i njeriut të përkushtuar për fe e atdhe. U varros në varrezat e Medines, në të cilat sipas ritit islam nuk vendosen gur dhe beton. Pra i takon që bushatlijtë të kenë sunduar edhe 30 vjet të tjera në Medine që së bashku me sundimin e Shkodrës bëjnë 103 vjet sundim të pa ndërperë. Mehmet Pashë plaku e kishte filluar sundimin mbi Shkodër ne vitin 1757 dhe ky sundim mbyllet në vitin 1860 në Medine i Munevvere. Pra është e vetmja dinasti shqiptare që sundoi mbi një shekull.

E shoqja Nurije më vonë shkon në Stamboll dhe vdes katër vjet pas të shoqit, në vitin 1864. Aty është edhe një varr madhështor ku, përshtatur në shqip, shkruhet: E nderuara gruaja, e të nderuarit shkodranë, shejhut të vjetër të Mesxhidul Nebëij, zotni Mustafa Pasha dhe e bija e pejanit të nderuar Abdurrahman Pasha, njeriu i mirë Zonja Nurije, për shpirtin e saj një Fatiha. Viti 1380 (hixhr). Shtojmë se në Stamboll ajo u pranua në një tarikat dervishësh ku ka edhe varrin.

Ndërsa Hasan Haki Pasha ka qene zëvendës vali e Halebit dhe Vali në shumë qytete të tjera të Gadishullit Arabik. Ka qenë i martuar me vajzën e Sulltan Mahmudit të II-të, por ajo më vonë u sëmur rëndë dhe vdiq dhe nuk kanë pasë fëmijë. Hasan Haki Pasha u martua përsëri dhe nga kjo matesë ka lindur Xheladin Pasha, i cili u martua me një princeshë nga Dinastia Osmane, me të bijën e Sulltan Selimit.

Për të qenë të saktë, edhe sikur tehu i shpatës të bjerë mbi trupin tonë, na duhet të shtojmë se Mustafa Pashë dhe Hasan Haki Pasha nuk këthyen asnjëherë në Shkodër. Nuk u ra ndërmend as për shtëpijat dhe as për pronat. Kështu thotë edhe Nasuf Beg Dizdari në revistën "Albania" të Konicës. Të ardhurar e siguruara nga pronat i merrnin përmes përfaqësuesve ligjorë. Ndërsa stërnipi i Mustafa Pashës, Xheladin (Xhelal) Pasha erdhi në Shkodër në vitin 1924 pasi së bashku me tërë oborrin perandorak u dëbua nga Turqia prej Qemal Ataturkut dhe më vonë zuri vend në Nicë të Francës.

Nuk duhet harruar edhe se në vitin 1920, në funksion të luftës së Koplikut, si njeri xhymert që ishte, dha një ndihmesë të madhe monetare edhe Xhelal Pashë Bushati, trashigimtari i fundit i Vezirëve Bushatli. Në borshurën e tij "Një pasuni e trashigueme", faqe 11, administratori ligjor i pronave të Vezirëve të Shkodrës, Ymer Lutfija shkruan: Asht për t'u përmend me lavd të madh ndihma atdhetare prej 10 000 Liretash qi i kushtoj per shpenzimet e Luftës së Koplikut në vj.1920 e po për këtë qëllim n'atë kohë, destinoj edhe korona argj. 6 000 për të ble jamurdhekë ushtarve t'ushtris t'onë kombtare.

Siç e përmënda më lart Xhelal Pasha erdhi në Shkodër dhe u vendos në hotelin e familjes Juka në Parrucë me gjithë shpurën e tij, nën masa të rrepta sigurie nga ana e qeverisë shqiptare. Nuk kërkoi asnjërin prej bushatlijve dhe nuk i erdhi asnjëri nga bushatlijtë, ndonëse lajmi kishte ditë që ishte përhapur nëpër Shkodër. Duhet të shtojmë se pas vitit 1912 kishin ardhë shumë bujq nga Bushati dhe kishin marrë mbiemrin e Pashait, pra Bushati. Kishte një dyndje të njerëzve për të marrë atë mbiemër, më tepër për përfitime personale dhe për t'u dukë se ishin dikushi. Më përpara nuk kishte pasë në Shkodër as dhjetë familje të tilla. Kur e pa se asnjë bushatli nuk shkoi me e marrë në hotel Xheladin Pashën, në derë ja behu me fëtyrë të qeshur Dan Hasani me bashkëshorten e tij, një nga pasanikët më të mëdhej të Shkodrës, që e kishte shtëpinë 100 metra larg prej aty, tek Ura Dervish-beg. Shtëpia e Dan Hasanit, e ndërtuar me një model europian, ishte e hapur për miq dhe të huaj, pra vetkuptohet edhe për Xhelal Pashë Bushatin. Pasi bënë përshendetjet e rastit siç e kërkonte kortezia, Dan Hasani e ftoi Xhelal Pashën në shtëpinë e tij. Kështu Xhelal Pasha u riakomodua në shtëpinë e Dan Hasanit. Darka ishte fantastike me një kuzhinë të vjetër shkodranë me "101 pjata". Nuk mungonte asgjë. Pasha e ndjente vehten si në shtëpinë e tij sulltanore në Stamboll, të cilën ishte detyruar ta braktiste për vetë rrethanat që iu krijuan nga Qemal Ataturku dhe reformat e tij të gjera dhe të përmendura për kohën.

Xhelal Pashë Bushati kishte ardhë në Shkodër të sistemonte pronat e veta dhe të iu tregonte të tjerëve se Pronat e Vezirit e kishin një zot. Pasi caktoi si përfaqsues ligjor një avokat, Ymer Lutfinë, duket se i vuri punët për vijë. Ndejti disa net në Shkodër dhe nuk lëvizi nga shtëpia e Dan Hasanit i cili i shpotiste shpesh duke i ironizuar bushatlijtë se çdo nate kishin luajtë kumar, çdo natë kishin ba qejf dhe në fund kishin hangër edhe haxhi-makulle, ndërsa ju nuk dukeni së paku për ta thirrë një natë... Pasi kaluan dy javë Xhelal Pashë Bushati iku nga Shkodra drejt Francës për të mos u kthyer më asnjëherë. Vdiq në vitin 1938 në Nicë të Francës.
Këtu mbaron dhe historia e sundimit të bushatlijve.

Dërgoi: Kabil Bushati

COMMENTS