Kur bie shi në Shkodër.., Viktor Koliqi

viktor koliqi kur bie shi ne shkoder
Kola, shoku i im i fmijnìs, banonte në Serreq në rrugën Krroqej. Banesa e tij ishte e vorfen. Nji shkallë druni, drejt nga oborri të shpiente n'odë të zjarmit; nga kjo, tue kalue nëpër nji derë t'ultë u arrinte në dhomën e Kolës. Baba i këtij flente, aty në odë të zjarmit, në nji dyshek të shtruem mbi nji rrgostë të grisun. Dhoma e Kolës ishte dhomë fjetjeje, për tê, e njikohësisht edhe dhomë studimi.

Kishe hy shum herë në shtëpin e këtij shoku të dashtun e të paharrueshëm të klasës. Ndër vjetët e shkollës kur ndiqëshim gymnazin, aty, në dhomën e Kolës kishim pregatitë detyrët shkollore. Kur arrijtëm në të dytën lycè, vendosëm të takohemi çdo mbramje ke ai për të përqendrue e thellue vemendjen t'onë në studime. Ishin dy vjetët e fundit të shkollës së mesme, e, lypej prandej, nji vullnet mâ i fortë në pregatitje. Në të vërtetë, kjo methudhë e bashkueme u tregue frytdhanëse sepse na ngeli mâ mirë në mend mbrendsija e teksteve klasikë dhe na u duk mâ i lehtë ushtrimi dhe shpërthimi i problemeve algjebrikë.

Në nji mbramje vjeshte të vjetit 193... gjindesha në dhomë të Kolës. Ishim tue përkëthye disa vargje t' Eneides. Binte shi mbi Shkodër. N'atë mbramje, m'u duk si t'a shifshem për të parën herë dhomen e Kolës. Nuk dij si t'a shpjegoj arsyen e këtij zbulimi të papritun. Ndoshta pse herët tjera nuk i kishe dhanë randësi disa imtimeve qi i kishin shpëtue shikimit t'im, n'atë natë pàsh për të parën herë vertetësìn e trishtueshme të nji vorfënije së pa caqe. Tri perde të shveshuna, picak. Vetëm dera e ultë në njanën dhe nji dritore e vogël në tjetrën perde thejshin vazhdueshmenìn e thatë të mureve. Në perden e katërt, në dy drrasa të mbajtuna në mur me gozhda, rendoheshin librat e Kolës, kund njiqind vëllime. Nën kta libra, nji tryezë e vjetër mbi të cilën bânte dritë nji kandil vojguri. Aty, në të djathëten, jo larg tryezet, kalendari. I vjerrun në mur, i hapun në fletën e nandorit, kalendari i Pader Frakjonit shenonte: « vetima e bubullima; shi me rrshkë ».

Binte shi në Shkodër. Librat e Kolës, qi randojshin mbi ato drrasa të pagëdhenuna, kandili vojguri mbi tryezë të vjetrueme, muret e shveshuna e shiu qi tash nji javë binte mbi qytet, i zbuluen shpirtit t'im n'atë mbramje vjeshte, nji anë të thellë e të mbrendëshme të jetës shkodrane. Nji paradoks i trishtueshem përmblidhej mbrenda atyne katër mureve. Në njanë anë, vullneti i njeriut për përmirsim të gjendjes; në tjetren anë, vorfnija. Kola e dinte se pasunija e njeriut nuk âsht vetem landore. Për këtë arsye i ishte mveshë studimeve me vullnet e cenë. Dishiri i tij me njoftë mbrendësìn e teksteve t'auktorve të mëdhej të botës e bani të fitonte, endè në moshë të rè, nji pregatitje të thellë. Këtë, e dishmojshin jo aqë tekstet shkollore sa vëllimet tjerë të shkrimtarve mâ të njoftun të mendimit botnuer qi Kola kishte blè me sakrifice të mëdhaja. Vullneti i Kolës për përmirsim të gjendjes, e kishte vëndue aty, mbi ato dy drrasa të pagëdhenuna të asaj dhome së vorfen, pasunìn e paçmueshme qi ata vëllime përmbajshin.

N'anë tjeter vorfnija. Gjendja e vorfen e Kolës u shifte. Vorfnija!
Përbindësh i shkyem e i coptuem. Perbindësh me bira. Vullneti i Kolës ishte mundue t'a arnojë. Kot. Birat e shpirtit të Kolës u shifshin. Në shprehjet e tija dukej qartas se ai nuk donte qi ky kusht i pa fat (e nuk ishte vetem vorfëni landore), të ndiqte mâ tutje brezninat e ardhëshme shqiptare. Mendimi i tij i ngulun ishte se, me vullnet, me punë e me studim mund t'u luftonte vorfënija dhe pasojat e saja të mjerueshme.

« Forsitam et Priami quae fuerunt fata requiera ».
« Të kishte rà shì, sikur bje sot në Shkodër, atë natë qi u ndez flakë Troja, Eneu s'do t'i tregonte Didonës historinë qi të gjithë njofim » - filloi të flasë Kola.

Nuk u çuditëshem për kta shprehje të tija. E njifshe mirë dhe e dijshe se pikënisjet e mendimeve të Kolës kishin nji largësi të thell. Kto mendime vijshin, mandej, tue u shtjellue në nji arsyetim të rrasët plot themele argumentimi. Megjithëse mund dukej qesharak fillimi i bisedës së tij, unë e lejshe të flitte e e ndigjojshe me andje.

« Due të tallem - vazhdoi - s'hynë në perde lufta e Trojës. Deshta të tham se shpesh herë fati i njeriut âsht i caktuem prej disa rrethanave qi janë mâ përcaktuese se vetë mundi i njeriut për ndryshim e për përmirsim të gjendjes në të cilen gjinden. Unë marr si shembull babën t'em. Em àt âsht atjè, n'odë të zjarmit, tue fjetë. Nuk âsht endè ora tetë e mbramjes, e em àt ka rà në letarg. Mos u qesh. Ti e din punën qi bân em àt. Kur nuk bjen shì, shkon në zàll të Kirit me qerre për të bajtë gurë e ranë. Kur do të pushojë ky shì? Për dy muej rresht nuk ka mâ zàll Kirit. Gurët e rana janë mbulue nga uji, e baba i em âsht i shtërnguem të ngujohet në shtëpi, pa punë. Ky letarg i babës m'a dermon shpirtin. Pse? As unë s'e dij. Dij vetëm se qe bash baba i em qi më nguli në mend dishirin për studime. Pa më thanë gjâ, pa më nxitë, kuptova se qellimi i tij ishte qi unë, në jetë, mos t'ishe si ai. Në duert e tija të plasuna nga puna, unë pàsh deshtimin e krejt nji gjendjeje shoqnore qi njerzit, si baba i em, e kuptuen, por të cilës qenë të shtërnguem t'i shtrohen. Çka do të bajmë na për t'a ndihmue ket njerì, qi si baba i em ka mbi shpatulla nji trashigim të lashtë e të randë vorfnije? ».

Binte shì mbi Shkodër. Kola u çue, shkoi n'odë të zjarmit e u këthye me nji kovë qi vendoi aty, për tokë, në nji skâj, nën nji cirkë uji që pikonte nga tavani. Lëvizjet e tija të natyrshme m'u duken si ryt i lashtë. Nji ryt i natyrshem e i lashtë në shumicen e dhomave shkodrane. Kur bje shì në Shkodër, shiu hynë edhe mbrenda shtëpijave. Këthei në tryezë e prap foli:

« E shef? Duhet të pohoj se në këtë rasë kam lind me fat. Këtu, pranë librave nuk pikon shiu. Na shqiptarët jemi mikpritsa. Si do t'ishte po t'i u lagëtë barku Sanço Panços ase hunda Ciranos -it? Do të ngelëshin të fyem babajt e këtyne herojve, thue ti. Ke të drejtë. E kemi detyrë, prandej, të kujdesohemi për t'i ruejtë sa mâ mirë. Me kta heroj na lidhë nji dashuni e thellë shpirtnore. Nuk duhet t'i hynë në shpirtë edhe atyne kjo lagështinë e ky ujë. Duhet të shpëtojë nga shterngata, nemose, mendimi i tyne. Ky për mue, âsht nji dishirë e njikohësisht edhe nji shpresë. Por, si âsht vrâ qielli, edhe kjo shpresë errësohet. Sot në mengjes, tue shkue në shkollë, shikova andej kah gryka e Bunës. Gryka e Bunës âsht barometri i Shkodrës. Në mes të Kalàs e Taraboshit, tymi i zi i rêve, si të dilte nga nji fabrikë o avullore e padukëshme, naltohej mbi qytet. E, kta rê ecshin e ecshin të pa ndalueshme nga prendimi në lindje tue mbyllë horizontet ».

I ndigjojshe fjalët e Kolës në heshtim. Cirka e ujit mbi kovë ishte bâ krù. Shikojshe në shpinën e librave të renduem mbi ato drrasa të pagëdhenuna, titujt e auktorët. Homeri, Dante, Shakespeari, Goethe, Molière, Cervantes, Ronstand, Proust etj. etj. Mendojshe me vedi: çka duen aty, n'atë dhomë të vorfën kta njerëz të mëdhaj? Pse kishin xanë vendbanimin e tyne kta vigaj të mendimit, aty, në lagjen Serreq, në rrugën Krroqej? A e dijshin ata, se për brî, n'odë të zjarmit, shtrue mbi nji rrgostë të grisun, flente i ati i Kolës, analfabet?
Jashtë binte shì. Mbrende, pikonte uji nga tavani.

« Nuk të kam tregue - prap foli Kola - çka më ngjau dje. Gjindësha në dyqanin e mikut t'onë prestàr, Lok Rikja. Mbas sa çasash po hynë mbrendë sekretari i Prefekturës. Qellimi i kësaj vizite qe i qartë. Kishte sjellë me vedi nji stofë inglize për të prè nji parë rrobe, e i tha prestarit se i u dojshin të gatëshme mbrenda pak ditëve. Nuk i dhashë randësi kësaj punë, pse, sikur e din, n'at dyqan hynë njerz të shumët e të ndryshem. Por çudija o mâ mirë të tham ngjarja qi due të tregoj qe kjo: si e përshndeta më shikoi me kureshtë, e tue më pa me turrë të librave në dorë, m'u suell... « kishe me dashtë të dij sà okë peshojnë të gjithë ata libra ». Unë, tue kuptue se ndërhymja e tij kishte nji dridhje t'ashper talljeje, i pergjegja « pesha e këtyne vëllimeve nuk âsht e madhe, peshon shum, përkundrazi, mendimi qi kta libra përmbajnë ». U afrue edhe pak, për të vrejtë mâ mirë e... « shikò, shikò - tha - paske edhe Ciceronin. Sa për vedi s'kuptoj ç'na duhet nè shqiptarve teksti i nji auktorit latin. Nuk shof ç'farë frytit mund të nxjerrim tue studjue tekste ksi lloji ». « Ciceroni - thashë prap unë - ka qenë nji ndër shkrimtar mâ të mëdhaj qi ka pasë Roma e vjetër. Mënyra e shkrimit të tij merret si shembull shtjellimi e arsyetimi, e tekstet e tija mësohen në të gjitha shkollat e botës ». « E dij e dij - më përgjegji - nuk âsht nevoja të m'a thuesh ti qi ka qenë shkrimtar i madh. Por shkrimtarët nuk shprehin tjeter veçse fantazina. Në Shqipnì, sot kemi nevojë mâ teper për teknikë se sa për shkrimtar ».

« E shef si qindron puna o i dashtun - vazhdoi Kola tue me shikue me vrejtje, si të dishronte me njoftë nga unë nji lloj mendimi mbi këtë bisedë qi pat me sekretarin e Prefekturës - e shef? Mundë i kotë me bajtë librat nën krah. Tallen me ty. Edhe unë e kuptoj e e gjykoj t'arsyeshme qi vendi i ynë ka nevojë për teknikë, por nuk âsht e thanun qi ata qi merren me degë tjera të ditunìs të shvleftësohen. Po u pregatit sejcili me cenë e me ndërgjegje, vendi i ynë mund të nxjerri fryt nga të gjithë. Em àt analfabet, ka ndieshmenì mâ shum, në pikpamje të mendimit njerzuer, se sa sekretari i Prefekturës, Em àt ka nji ndërgjegje, pse e njef gjendjen e mjerë në cilën gjindet, dhe shef se edhe rreth tij kjo gjendje nuk âsht aspak mâ e lume. Vullnetin qi më shtini em àt per studime, nuk duhet t'a marrim vetem si shkak egoistik për të përmirsue edhe jetesen e tij; âsht ndërgjegje e thellë, qi edhe nji njerì i pa shkollë mundet t'a ketë në vetvedi. Sekretari i Prefekturës nuk âsht analfabet. Âsht gjymsëmak. Ktu qindron dami dhe keqkuptimi. Njerz sikur ai i kanë fitue pozitat e tyne shoqnore prej disa rrethanave të shtrêmta. Njerz sikur ai, i kanë ndigjue vetem emnin Ciceronit, pa pasë lexue asnji rresht të këtij shkrimtari. Por, nga naltësija e rendit zyrtar kallp të tyne, predikojnë, si t'ishin sipermarrësat e rindertimit shoqnuer të kombit. Mendimet e ktyne njerzvet janë si rêtë e zeza. Mbyllin horizontet. Nuk duen të lanë me kundrue mâ larg. Duen qi edhe të tjerët të zhyten në botën e tyne t'errët, gati si të kishin fryt nga letargu i të tjervet ».

Zâni i ultë i Kolës, me vezullime andrre, n'atë natë vjeshte plot shì. Monolog i nji shpirtit me bira. Shikonte librat e rreshtuem mbi ato dy drrasa të pagëdhenuna. Drita e kandilit vojguri u dridhëte mbi ta. Flitte: « Shkrimtàr?!... fantazì?!... Pse arrijti deri ke na mendimi i tyne? Kush i tha të vijnë deri këtu, në këtë dhomë?... udhët e largta të botës ju kanë sjellë në rrugen Krroqej. A e dijshi se muret e kësaj shtëpi janë të lodhuna? Njerzit ju shvleftësojnë, ju përbuzin?... Shkrimtàr... Fantazì... Në nji natë si kjo, ju duhet të merrni guximin e të fluturoni jashtë, në stuhi. Larg... larg... fantazma të lagun në shtergatë e t'asgjasuem nga vorfnija mendore e njerzvet... Pse? pse jem të dënuem me jetue në nji mendësi kaq të ligë? ».
Shfrimi shpirtnuer i Kolës: monolog i nji nate vjeshte të vjetit 193...

Kur bje shi në Shkodër, naten, terri shpartallohet nga drita të paprituna vetimash. Bubullimat trandin themelet e shtëpijave tue shungullue të tmerrëshmen n'afersì, e tue u sosë, mà andej, në nji gjamë të trishtueshme e të largët. Uji shprazet nga qielli. Liqeni, Buna, Drini e Kiri rrethojnë qytetin; frŷhen, dalin nga âma e mbulojnë ara e kopshtije, rrugë e oborre. Muret e shtëpijat janë ishuj guri: shkambijë të lashtë e të lodhun qi i qindrojnë çdo kataklizmit. Shkodra në shi, Kola, librat, dhoma e vorfen, mendimet, baba i Kolës në letarg! Nji arkë e Noehit qi lundroi gjithëherë e lundron edhe sot në shterngatë, në këtë mbytje të botës n'ujë, e nuk gjenë endè, shkambin e Araratit shpetues.

COMMENTS