Gaetano Petrotta - Papa Tani

Vepra më e rëndësishme e historiografisë sonë letrare të asaj kohe, e dyta vepër e këtij lloji për letërsinë shqipe, mbetet libri i studiuesit arbëresh Gaetano Petrotta, "Populli, gjuha dhe letërsia shqipe" (1931, sic!). Te kjo vepër mund të themi se konkretizohen tiparet e gjithë historiografisë sonë letrare gjer në vitet '30. Sikundër kuptohet nga titulli, libri ka afërsisht të njëjtën paraqitje me atë që botoi Stratikoi tridhjetë e katër vjet më parë. Dhe Stratikoi është në bazë të veprës së Petrottës. Po ky sjell materiale té shumta të reja, trajton një numër autorësh arbëreshë, të cilët Stratikoi nuk i njeh ose vetëm i përmend, një numër autorësh shqiptarë, të vjetër dhe veçanërisht të rinj, të cilët u dukën në letërsinë shqipe sidomos në shekullin XX. Petrotta ka shfrytëzuar punën e bërë nga kritikët dhe historiografët e mëparshëm arbëreshë edhe shqiptarë, duke rrëmuar edhe shtypin. Nga kjo anë, vepra solli shërbim të madh e mbetet edhe sot si mbështetje e nevojshme për studiuesit e historisë sonë të letërsisë ... (Historia e letërsisë shqipe - fq. 8; 1971)

gaetano petrotta
Gaetano Petrotta, apo Papa Tani - siç e thirrnin - lindi më 18 qershor 1882 në Hora e Arbëreshëvet (it. Piana degli Albanesi). Ai ishte fëmija i tretë i një familjeje të madhe arbëreshe; i ati i tij quhej Salvatore dhe e ëma Marianna Bennici, motra Caterina dhe vëllezërit: Rosolino, Vito, Giovanni, Antonio e Filippo.

Ndoqi seminarin Italo-Shqiptar të Palermos, me bursë pa pagesë pas një konkursi të fituar. Studenti i teologjisë kishte fituar çmimin "Di Carlo" të Universitetit të Palermos, në vitin 1903, me Medalje të artë për letërsinë italiane, greke dhe latine.

Të shtunën e Shenjtë, të vitit 1907, Gaetano Petrotta u shugurua prift nga Mons. Pal Skiroi (Paolo Schirò, 2 janar 1866 - 12 shtator 1941), në Katedralen e Horës.

Hodhi hapin e parë në fushën e albanologjisë, kur ishte ende një student universitar, me një studim gjuhësor "A proposito di un catechismo albanese del sec. XIII" (Rreth një katekizmi shqiptar të shek. XIII), punë që u vlerësu shumë në fushën shkencore.

U diplomua, me rezultate më të larta, në letërsi, në vitin 1913, në Universitetin e Palermos, duke bërë një tezë të shkëlqyer "Fonetica comparata della lingua albanese" (Fonetika krahasuese e gjuhës shqipe); më vonë e përpunuar dhe e vlerësuar me nderime nga Akademia shkencore "dei Lincei" e Romës.

Petrotta, ndërkohë, mbështeste kulturën shqiptare në Sicili dhe kujdesej për aktivitetet kulturore të dioqezës së Horës; bashkëpunonte që në vitin 1912 në revistën javore fetare në gjuhën shqipe "Fiala e t'in Zoti" themeluar dhe drejtuar nga Peshkopi Mons. Pal Skiroi, e cila vazhdoi të botohej deri në futjen e italisë në luftë (Lufta e Parë Botërore) në maj 1915, kur Papa Tani, me vëllezërit e tij, u thirr nga shërbimi ushtarak për mobilizim.

Në vitin 1913 ai botoi "L'Albania e gli Albanesi nella presente crisi balcanica" (Shqipëria dhe shqiptarët në këtë krizë ballkanike). Po në këtë periudhë ai, gjithashtu, punonte me disa gazeta politike të Palermos dhe Romës, ku botonte artikuj në mbrojtje të pavarësisë së Shqipërisë dhe kufijve të saj, në bashkëpunim të ngushtë me "Lidhjen Shqiptare" të Palermos.

Gjatë luftës 1915-18, me anëtarët e tjerë të "Lidhjes Shqiptare", me kronika e veprime, doli në mbrojtje të të drejtave të kombit shqiptar të cilat kërcënoheshin seriozisht në Konferencën e Parisit.

Menjëherë pas luftës, filloi një bashkëpunim politik dhe letrar i spikatur me revistën mujore "Rassegna Italo-Albanese " e themeluar dhe drejtuar nga vëllai i tij Rosolino; revistën letrare "Marzocco" të Firences; revistën "La tradizione" të Pietro Mignosi; në "Cronache italo-albanesi" dhe revistën Kishtare që ai vetë themeloi dhe e drejtoi, të titulluar "P. Giorgio Guzzetta" (At Gjergji Guxeta).

Ndërkohë, duke fituar konkursin, ai filloi duke dhënë mësime në shkollat e mesme, në Partinico së pari, më pas në Palermo, në Liceun e Argjipeshkvisë dhe në Seminarin Italo-Shqiptare. Në Palermo iu përkushtonte jetës kulturore dhe akademike të qytetit; ishte frekuentues i Bibliotekës së Filozofisë dhe të qarqeve të tjera intelektuale të qytetit.

Gaetan Petrotta ishte një nga themeluesit e shoqatës "Associazione Cattolica Italiana per l'Oriente Cristiano" (Shoqata katolike italiane për Lindjen e krishterë), në vitin 1928.

Në vitin 1931 botoi në Palermo librin "Popolo, Lingua e Letteratura albanese" (Populli, gjuha dhe letërsia shqiptare), ribotuar në vitin 1932, i cili u vlerësua nga Akademia e Shkecave e Italisë, dhe iu dha atij një nderim i lartë nga Mbreti i Shqipërisë. Ky libër është cilësuar si përpjekja e parë në Evropë për t'i dhënë Kombit shqiptar një histori të origjinës së aktiviteteve letrare e kulturore, deri në ato vite pak të njohura. Në vitin 1933, në bashkëpunim me Pal Skiroi, filloi publikimin e librit të Gjon Buzukut "Meshari" në revistën "Rivista indo-greco-italica".

Në vitin 1934 u emërua profesor i gjuhës e letërsisë shqipe në Universitetin e Palermos, duke arritur, në vitin 1940, një kualifikim në mësimdhënie. Vazhdoi aktivitetet e tij didaktike dhe shkencore në bashkëpunim të ngushtë me prof. Francesco Ribezzo, dhe me prof. Bruno Lavagnini. Ka bashkëpunuar, gjithashtu, me prof. Paul Kretschmer në "Fjalor i Përgjithshëm i gjuhës shqipe".

Papa Tani ka qenë promotor i hapjes së "Kongresit Ndërkombëtar të Studimeve Shqiptare", mbajtur në tetor 1948 në Palermo në përkujtim të pesëqindvjetorit të ardhjes së shqiptarëve në Sicili, dhe në krijimin e "Qendrës Ndërkombëtare për Studime Shqiptare" të Palermos.

Në vitin 1950 ai botoi veprën e tij të fundit "Svolgimento storico della cultura albanese" (Zhvillimi historik i kulturës shqiptare) dhe ndërkohë bashkëpunoi në hartimin e enciklopedisë "Enciclopedia Cattolica". Në këtë vit ai u rikonfirmua profesor i gjuhës dhe letërsisë shqipe. Mori, gjithashtu, edhe detyrën e filologjisë bizantine.

I sëmurë dhe i përvuajtur, ai dha mësim deri në prag të 70 viteve të jetës, dhe me zell të admirueshëm i përmbushi deri në fund detyrat e tij ndaj fesë.

Vdiq në Hora e Arbëreshëvet më 30 dhjetor 1952. Docentë dhe ish-nxënësit e tij, Institute fetare dhe autoritete civile, njerëz të zakonshëm të ardhur nga krahina dhe vende të ndryshme, bënë pelegrinazh për tre ditë rreth trupit të tij.

Karl Gurakuqi, njëri nga baskëpunëtorët dhe miqtë e ngushtë të Papa Tanit, në përkujtim të vdekjes së tij, ndër të tjera shkruante:

"... Për mue, vdekja e prof. Petrotës qe nji humbje dyfishe, si mik i çiltërt dhe si bashkëpuntuer i ngushtë.
Ishin shum vjetë qi e njifshem ket Arbresh të ndritëshëm, mâ parë me anë letërshkëmbimi Tiranë-Palermë, e mâ vonë edhe faqe për faqe. Në vjetin 1937 Shqipnija kremtoi me shkëlqim e lulzim të madh njizetepesëvjetorin e shpalljes së vetëqeverimit: pat qênë përbâ nji komisjon i posaçëm me qendër në Tiranë e me degë nepër prefekturat për me e kremtue ket vjetuer ashtu si e meritonte. Kremtimet u zgjatën për disá ditë me çfaqje të ndryshme folkloristike nga të gjitha viset e Shqipnís; patën qênë ftue edhe përfaqsí nga kolonít arbreshe t' Italís e të Borgo Erizzo -s të Zarës. Siçilija u përfaqsue prej prof. Petrottës me të vëllán e tij, Rozolinin, e prej vëllazënvet të poetit të Pjanës, Zef Skiroit. Nji ditë po shetitshem me Papa Tanin në Bulevardin e Madh. Nji grumbull prej dhetë studentash të gjimnazit t'êm (ishem drejtor i tij) po na ndiqte mbrapa. Kúr muerën vesht se cili ishte prifti me mjekërr, n'anën e djathtë t'êmen, shpërthyen në çfaqje nderimi, tue e përshëndetë shqiptarisht me duer në zemër. Papa Tanit i riguen dy pika lotë në faqe: « Ju bekoftë Perendija! Duanje Shqiprín, përpiquni për tê! » qenë fjalët qi i duelën vetvetiu nga goja. Po, krejt jeta e tij i qe kushtue ringjalljes së Shqipnís... nuk la mjet pá përdorë, nuk la rasë pá shfrytzue për t'i shërbye çâshtjes shqiptare. Tue mbetë gjithmonë nji shtetas i ndershëm italjan, dijti me i ndêjë besnik tokës së të parvet të vet; e gjurmoi nga të gjitha anët, i a qau hallet, e hulumtoi në të tâna problemet, dhe vûni të gjitha fuqít për zgjidhjen e tyne. I a mërrijti qellimit: e pau Shqipnín zojë në vete, u kënaq, u gëzue...

Veprimtarija e tij ishte e udhëzueme gjithmonë e kurdoherë nga dishiri i zjarrtë për të ruejtë traditat shqiptare në katundin e vet e në kolonít e tjera arbreshe, prandej, tue diejtë se këto mund të ruheshin vetëm me anën e gjuhës, u përpoq sá ku mujti për t'a mbajtë gjallë ket trashigim të çmueshëm. Ishte shembull shqiptarizme: me kishëzën e Shën Ruzarit në Pjanë, kisha e Papa Tanit, e thonte meshën shqip, shqip edhe predikonte, shqip flitte në shtëpí, në rrugë e kudo. Shka na tregon revista « Fjala e t'in Zoti », ku Papa Tani vijueshëm, çdo të diele, botonte përkthimin e ungjijvet, të letravet t' Apostujvet e të historís së vjetër kishtare, veçse dishirin e tij të flakët për ruejtjen e gjuhës së stërgjyshavet?

... Mbas pjekjes së parë në vjetin 1937, m'u dha rasa t'a shifshem e të kalojshem disa ditë të bukura me tê në marsin e vjetit 1940, kúr unë, si përfaqsues i ministrís s' arsimit të Shqipnís, vizitova kolonít arbreshe siçiljane. Aso kohe Papa Tani bashkë me të vëllán, Rozolinin, qênë mikpritsit dhe udhëheqsit e mij gjatë qendrimit t'êm pranë këtyne vëllazënve të gjakut arbnuer. Plane e projekte të bukura për përparimin shoqnuer e letrár shqiptár ishin bisedimet e përditëshme ndërmjet nesh. Aso here Papa Tani kishte në punim nji historí të gjânë të kulturës shqiptare, të cilën, mâ vonë, i thirrun në Tiranë nga ministri i arsimit prof. Ernest Koliqi, e pat përpunue në të gjitha hollësít. Me përkthimin e kësaj historije pat qenë ngarkue Kostantin Cipo, dhe duhet të gjindet n' arkivat e asaj ministrije në qoftë se nuk e ka pasë fatin e zi të mbarojë në zjarm bashkë me shum vepra tjera gjuhësore të përpilueme nga « reakcjonarët » e ministrís.

Në vjetin 1940 prof. Petrotta u thirr në Tiranë nga ministrija e arsimit për të marrë pjesë në Kongresin e madh albanologjik, nga i cili doli Istituti i Studimeve Shqiptare në Tiranë, qi do t' ishte thalbi i njij Akademije kombëtare. Kongresi e êmnoi mis të përherëshëm të vetin me cilësí gjuhëtari. Gjatë kësaj qendrese në Tiranë u përpoq për të gjurmue mundësin e bashkimit të dy kishave, për të cilin kishte punue e veprue qýsh prej vjetit 1930, kúr në Palermë pat qênë krijue « Java për Lindjen e krishtênë » frymzuesi dhe shpirti i së cilës pat qênë ai vetë me të palodhëshmin vëllá, Rozolinin.

Nuk kalonte ditë qi Papa Tani mos të vînte në ministrín e arsimit për të rrahë me miqt e vet çâshtjen shqiptare; interesohej për botimet shqipe; sillej nepër librarít e qytetit për të blé libra, fletore e revista, të cilat do t'i shërbejshin për me pasunue bibljothekën e tij albanologjike në Pjanë. Bibljotheka e Papa Tanit âsht shum e pasun: aty gjinden, po thuej, të gjitha kolekcjonet e fletorevet dhe të të përkohëshmevet shqipe, botimet e ndryshme prej mâ të vjetrat deri n' ato mâ të rejat. Përpara se të vdiste, na thonë, se kishte pasë çfarë dishirit qi kjo bibljothekë t'i bashkohej asaj të Seminarit italo-arbresh, qi tashti e ká qendrën e vet në Pjanë. Me thânë të vërtetën, na do të kishim dashtë qi t'i ishte lânë bibljothekës s' universitetit të Palermës, ku i ndiemi veproi për sá e sá vjetë si profesor, ku gjindet kathedra e shqipes e ku çdo vjet doktorohen në ketë lândë studenta e studentesha e qi kanë nevojë për konsultime e krahasime. Për mâ tepër, në Palermë e, mù n' universitet, e ká selín e vet edhe Qendra Ndërkombtare për Studimet Shqiptare.

Ministrija e jonë e arsimit do t'a ftonte përsëri në Tiranë për t'u marrë vesht mbi masat se qysh mund të përputheshin nevojat e kolonivet arbreshe me ato të Shqipnís, e të gjindej mënyra e njij bashkëpunimi të gjânë në pikëpamje gjuhësore. Fatkeqsisht, rrethanat luftarake nuk lejuen të vîhej në veprim ky projekt, nga i cili mund të kishin dalë shum punë të mbara. Me gjith këtê, Papa Tani nuk hoqi dorë nga ky mendim derisá vdiq: gjindeshem mik vëllazënvet Petrotta në Pjanë; nji natë dhetori të vjetit 1947, tue ndêjë mbas darke rreth zjarmit,u poq mendimi për të thirrë në Palermë nji kongres ndërkombtár albanologjik, për të vijue këtu veprën e nisun me aq vullndet të mirë në Tiranë. Aty për aty u shtruen në lëtër pikat e përgjithëshme të programit, i cili, sikurse dihet, u zbatue në tetorin e vjetit 1948. Nga ky kongres doli Qendra Ndërkombtare për Studimet Shqiptare e sot ky institut gjuhësor përfaqson Shqipnín letrare jashtë; në tê bâjnë pjesë fuqít mâ të mira shqiptare qi kanë pasë fatin e mirë me i shpëtue stuhís qi âsht përplasë në vendin t'onë; misa të rregullshëm janë albanologët mâ në zâ të botës prendimore. Qendra, përveç kursevet të gjuhës dhe kulturës shqiptare, qi mban çdo vjet për mësuesit arbreshë, i ká vû themelet njij bibljotheke albanologjike, qi për së shpejti do të bâhet nji votër e ngroftë shqiptarizme.

Bashkëpunimi i êm me prof. Petrottën ká vijue deri në ditën e vdekjes së tij; bashkë kemi mbajtë kathedrën e gjuhës dhe të letësís shqipe n' universitetin e Palermës; bashkarisht kemi përkthye melodramin e Gjergj Fishtës « Jerina ase Mbretnesha e Lulevet » me komentime e me nji fjalorth të posaçëm; bashkë kemi përmbledhë fjalë të rralla të spjegueme gjermanisht, i u patëm paraqitë Akademís së Dijturivet në Vjenë për të bâ pjesë në Fjalorin shqip-gjermanisht, qi i nënshkruemi, në bashkëpunim me prof. Anton Paluca, pat përpilue në vjetët 1945-47. Patëm nisë përpilimin e fjalorit arbrisht-italisht, të cilin sot e ká në punim Qendra e Studimeve Shqiptare, dhe qi shpresohet se për së shpejti do të dalë në dritë. Prof. Petrotta ká lânë edhe dorëshkrime tjera të vlefshme për gjuhësín dhe historín t'onë". (Shejzat: Nr. 04-05, 1957)

Gaetano Petrotta la shumë dorëshkrime dhe studime të pabotuara, duke përfshirë kryesisht fjalorin dhe gramatikën e dialektit të Horës së Arbëreshëve. Ai mblodhi një numër të madh të poezive popullore fetare, që njerëzit e Horës dhe kolonitë e tjera shqiptare në Sicili i këndojnë në raste ekstra-liturgjike.

shkodradaily.com

COMMENTS