Analizë estetike e Lahutës së Malcis

Ka të tillë që Fishtën e kanë cilësuar si figurën më të madhe dhe më të fuqishme të letërsisë shqiptare (shqipe) të gjysmës së parë të shekullit XX. Studiuesit si Eqrem Çabej, Benedikt Dema, Françesko Ercole, Maksimilian Lamberci, Zef Skiroi, Ernest Koliqi, Georg Shtadmyleri, Zef V. Nekaj, Xhuzepe Gradilone, Ignjac Zamputi, Tonin Çobani, Aurel Plasari etj. janë marrë me krijimtarinë letrare të Gjergj Fishtës në periudha të ndryshme: para Luftës së Dytë Botërore, pjesërisht gjatë luftës, pas luftës, d.m.th. në vitet 1945-91, si dhe në periudhën e pluralizmit politik. Siç dihet, në vitet 1945-90, krijimtaria letrare e Fishtës në Shqipërinë moniste nuk ka qenë lëndë studimi e kritikës letrare shqiptare. Në periudhën në fjalë, vepra e Fishtës është studiuar në mënyrë të njëanshme dhe me kritere jashtëletrare dhe joartistike.

Me krijimtarinë e Fishtës janë marrë studiues shqiptarë, por edhe studiues të huaj, sidomos italianë, austriakë dhe gjermanë. Sipas studiuesve të sipërthënë të veprës fishtiane, Fishta, më shumë se cilido krijues tjetër, i ka dhënë shprehje artistike shpirtit kërkues të shtetit të ri sovran shqiptar. I dëgjuar e i ngritur lartë deri në vitin 1941 si "poet kombëtar i Shqipërisë" dhe si "Homeri shqiptar", pas vitit 1945 Fishta menjëherë ra në harresë. Edhe vetëm përmendja e emrit të tij, ishte një tabu për shqiptarët, që zgjati pothuajse gjysmë shekulli. Në periudhën para Luftës së Dytë Botërore, Fishta cilësohej si zëri i kombit.

Ka studiues që kanë pyetur: a mund ta mbajë epitetin poet kombëtar edhe gjysmëshekulli më vonë?

Shënime mbi jetën

Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës ku dhe u pagëzua nga misionari françeskan dhe poeti Leonardo de Martine (1830-1923). Ndoqi shkollat françeskane në Troshan dhe në Shkodër ku, që fëmijë, u ndikua nga de Martino dhe nga misionari boshnjak Lovro Mihaçeviq, i cili ia ushqeu këtij djaloshi të zgjuar dashurinë për letërsi dhe për gjuhën amtare. Më 1886, kur ishte 15 vjeç Fishta u dërgua nga françeskanët në Bosnjë për t'u bërë prift. Në seminaret dhe në institutet françeskane në Sutjeskë, në Livno dhe në Kreshevë Gjergji studioi teologji, filozofi dhe gjuhë të huaja, sidomos latinishten, italishten dhe serbo-kroatishten. Ai përgatitej për karrierë ekleziastikedhe letrare. Gjatë qëndrimit në Bosnjë ra në kontakt me shkrimtarin boshnjak Gërga Martiq(1822-1905) dhe me poetin kroat Silvie Strahimir Kranjçeviq (1865-1908) të cilët ia zgjuan talentin letrar. Më 1894 Fishta u shugurua prift dhe u pranua në urdhrin françeskan. Me t'u kthyer në Shqipëri në shkurt të atij viti, filloi punën si mësues në kolegjin françeskan në Troshan e më pas si famullitar në fshatin Gomsiqe. Më 1899 bashkëpunoi me Preng Doçin (1846-1917), i cili ishte abat me influencë në Mirditë; me prozatorin dhe priftin domNdoc Nikaj (1864-1951) dhe me folkloristin Pashko Bardhi (1870-1948) për të themeluar shoqërinë letrare Bashkimi të Shkodrës, e cila i hyri punës për ta zgjidhur çështjen shqetësuese të alfabetit të shqipes. Në këtë kohë Fishta ishte bërë figurë udhëheqëse e jetës kulturore dhe publike në Shqipërinë e veriut e sidomos në Shkodër. Më 1902 Fishta u emërua drejtor i shkollës françeskane në qarkun e Shkodrës, ku zëvendësoi italishten me shqipen, për herë të parë si gjuhë në shkollë. Më 14-22 nëntor 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë letrare Bashkimi. Ky kongres ku morën pjesë delegatë nga Shqipëria dhe jashtë saj, vendosi përfundimisht alfabetin e gjuhës shqipe, çështje kjo e studiuar hollësisht nga Fishta. Ai u zgjodh nga kongresi për të kryesuar komisionin prej 11 delegatësh që do të përcaktonte variantin më të mirë të alfabeteve të propozuara. Në tetor 1913 Fishta themeloi të përmuajshmen françeskane Hylli i Dritës, e cila iu kushtua letërsisë, politikës, folklorit dhe historisë. Me përjashtim të viteve të Luftës së Parë Botërore, të viteve 1915-1920 si dhe të viteve 1925-1929, kjo revistë me ndikim dhe me nivel të lartë letrar doli rregullisht deri në korrik 1944. Nga 5 dhjetori 1916 deri në nëntor 1918 Fishta botoi gazetën e Shkodrës Posta e Shqypniës, gazetë politike dhe kulturore e subvencionuar nga Austro-Hungaria në kuadrin e kultus protektorat-it. Po më 1916, së bashku me Luigj Gurakuqin (1879-1925), me Ndre Mjedën (1866-1937) dhe meMati Logorecin (1867-1941), Fishta luajti një rol udhëheqës në Komisinë Letrare Shqype, të ngritur prej Austro-Hungarezëve me sugjerimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918), për të vendosur lidhur me përdorimin zyrtar të drejtshkrimit si dhe për të nxitur botimin e teksteve shkollore në gjuhën shqipe. Pas disa diskutimeve, Komisia vendosi që të përdorej dialekti qendror i Elbasanit si një kompromis asnjëjës për gjuhën letrare. Fishta shpresonte se koinea shqiptare e veriut do të shërbente si normë letrare për gjithë vendin, ashtu siç kishte shërbyer gjuha e Dantes si udhërrëfyese për italishten letrare. Gjatë gjithë këtyre viteve Fishta vazhdoi të japë mësim dhe nga viti 1921 të drejtojë shkollën françeskane në Shkodër, me emrin Collegium illyricum (Kolegji ilirian), i cili ishte bërë institucioni kryesor arsimor në Shqipërinë e veriut. Tani ai ishte edhe një figurë me autoritet në letërsinë shqiptare.

Në gusht 1919 Fishta qe sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar që mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris (1919) dhe në këtë cilësi, iu kërkua nga kryetari i delegacionit - Imzot Luigj Bumçi (1872-1945) të merrte pjesë në një komision të posaçëm që do të dërgohej në SHBA për t'u kujdesur për interesat e shtetit të ri shqiptar. Atje Fishta e vizitoi Bostonin, Nju-Jorkun dhe Uashingtonin. Më 1921 përfaqësoi Shkodrën nëparlamentin e Shqipërisë dhe në gusht të atij viti u zgjodh zëvendëskryetar i tij. Talenti në gojëtari e ngriti në detyrat e tij si personalitet politik apo si klerik. Në vitet më pas mori pjesë në konferencat ballkanike në Athinë (1930), në Sofje (1931) dhe në Bukuresht (1932) para se të tërhiqej nga jeta publike për t'ia kushtuar vitet e mbetura urdhrit françeskan dhe shkrimeve të veta. Nga viti 1935 deri më 1938 mbajti funksionin e provincialit të të gjithë françeskanëve shqiptarë. Këto vite, më të frytshmet e jetës së tij, i kaloi i veçuar në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, në hajatin, në kishën dhe në kopshtin e tij plot trëndafila, ku Fishta merrej me krijimtarinë e vet letrare. Si poet kombëtar i brezit të tij, është nderuar me diploma, me çmime dhe tituj të ndryshëm, brenda e jashtë vendit.

Më 1911 Austro-Hungarezët ia dhanë Ritterkreuz-in.
Më 1925, Papa Piu XI e dekoroi me çmimin Al Merito.
Qeveria greke ia dha medaljen prestigjioze Feniks.
Urdhri françeskan e nderoi me titullin Lector jubilatus honoris causae, ndërsa më 1939 u bë anëtar i rregullt i Akademisë Italiane të Shkencave dhe të Arteve.

Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940. U varros në oborrin e kishës së Gjuhadolit.

Nekrologun e varrimit e mbajti veprimtari i Rilindjes Kombëtare dhe personaliteti i arsimit Aleksander Xhuvani (1880-1961) dhe me atë rast Gjergj Fishtën e krahasoi me poetin antik Tirteun...

Zotnij të ndershëm

Si vetëtimë u-perhap an'e kand të Shqipnisë lajmi i idhët i vdekjes së poetit t'onë kombëtar At Fishtës dhe e mahnitun mbetet sot mbarë bota shqiptare, tue kujtue emnin zâmadh t'auktorit të Lahutës së Malcisë, që ka këndue, si dikur Omeri, burrnin'e besën e fisit t'onë, që ka ndezë zemrat e Shqiptarëvet, si dikur Tirteu i vjetërsisë.
E me të drejtë i kanë thanë Fishtës Tirteu i Shqipnisë, se sikurse ai me elegjit' e tij ndezi zemrat e Spartanëvet për luftë, njashtû edhe epopeja e Lahutës, odet edhe elegjit'e Mrrizit të Zanavet e të poezivet të tjera kanë mbjellë në zemër të djelmnisë s'onë dashunin e pamasë për truellin e të parëvet dhe për gjuhën amtare.
Nji këto dy ideale, atdhedashtënija dhe ruejtja e gjuhës si dritën e synit, lavrimi e përparimi i saj kanë qenë polat, rreth së cilëvet shtrihej gjithë vepra e çmueshme e Fishtës. E s'ka kush tjetër veç neve arsimtarëvet që kemi pasë e kemi ndëpër duer edhe ua kemi mësue nxanësvet poezit'e tij, që e çmon mâ mirë veprën zâmadhe të Fishtës, e cila si nji far i math dritëdhanës ka ndriçue mendjen e djelmënisë s'onë, si nji Ungjill shkëndimath morali ka zbutë e ka edukue zemrën e saj.
Nuk ka qenë pra Fishta për ne vetëm nji poet kombëtar epik, lirik, dramatik e satirik, por edhe nji edukator i rinisë s'onë. Nuk kanë mësue e shijue nxanësit e shkollavet t'ona vetëm artin e tij poetik, bukurin'e harmonin'e vargut, rrjedhshmnin'e dlirsin'e stilit e të gjuhës së tij, që âsht nji thesar i pashterun frazeologjije e leksikologjije të kulluet, por kanë thithë prej veprës së tij, si nji nektar të hyjnueshëm të bletës attike, idealet mâ të nalta të njerëzimit: urtinë, burrninë, besën, drejtësinë e dashuninë për të mirën, të bukurit, të drejtën e të vërtetën.
Nuk jam unë, o burra, i premë sot që të mund të thuri imne për veprën lavdimadhe të At Fishtës. Âsht historija që ka për të zbukurue faqet e saj me emnin zâmath të tij; âsht letërsija e jonë që do të mburret për veprat e tij grat-plota e të pavdekshëme; janë Zanat e malevet t'ona, që ai ua përcillte vallet me lahutën e tij, që kanë me këndue me katrime kumbim-randa deri te froni i Empirit, veprën e kangatorit zâ-ambël të tyne; âsht djelmënija shqiptare që ka për t'u-ushqye e për t'u-vaditë me manën hyjnore të tij; së mramit âsht Shqipnija mbarë, Gegë e Toskë, malsi e qyteta, që do të kujtojnë, deri sa të ndrisë e diellit rrota, emnin e njenit prej bijvet të mëdhej të saj, që e deshi, e lavdoi dhe e nderoi për gjithë jetën.
Na të gjithë lavdimtarë të veprës së tij, shokë e nxanës të tij, të pikëlluem e të mallëngjyem thellë, kah kujtojmë veprat e tij, fjalët e ambëla e plot atdhedashtëni e këshillat e tij, le t'i lutemi Fuqimadhit Perëndi, që t'i caktojë pranë fronit nji vend të meritueshëm, si në kët dhe, prej kah të vijojë me i lutë për lumnin e Shqipnisë.
Shkodër 31 dhjetor 1940.

Pushtetarët e pasluftës, nën akuzën proitalian, i nxorën eshtrat e poetit nga varri dhe urdhëruan hedhjen e tyre në lumin Drin.

Lidhur me "fatin" e eshtrave të poetit, është botuar një shkrim në Gazetën Shqiptare, datë 10 prill 2008 që jepet në vazhdim:

Në Kishën e Fretënve Françeskanë zotëron heshtja këtë mesditë. S'ka kurrfarë lëvizje. Asnjë pipëtime. Zëri ynë kumbon. Hapësira e sallës së madhe plotësohet veç prej stolave të drunjtë, të cilat në kohë meshe me siguri janë të mbushur plot me besimtarë. Është mbresëlënëse arkitektura e kësaj ndërtese. At Vitori, na shoqëron për tek ai vend që shumë kush sot e quan varri simbolik i At Gjergj Fishtës. Ecim drejt tij dhe ndeshim një kryq në mur, një flamur i kuq përbri tij dhe dy pllaka të errëta mermeri në dysheme. "Ky është vorri i Fishtës, - thotë At Vitori, ndërsa na rrëfen historinë e ndërtimit të tij. Historia është e njohur për shumëkënd. Në vitin 1995, aty në atë cep të kishës janë kryer gërmime. Të gjithë e dinin se aty ishte varrosur Fishta, varri i të cilit në vitin 1967 u hap, dhe prej andej u nxorën eshtrat e poetit të madh.
Kjo ngjarje përkonte me kthimin e kishës në kinema për qytetin e Shkodrës, dhe në përgjithësi me sulmet e ashpra ndaj çdo subjekti të klerit katolik. Ai që i kishte zhvarrosur eshtrat e poetit në 1967 nuk kishte menduar ta pastronte deri në detajet më të imta varrin. Pjesë të vogla eshtrash dhe dëshmi të tjera kishin mbetur në vend. Në vitin 1995 aty u kryen gërmime, ku u gjendën disa eshtra të poetit. Dëshmi që i kishin rezistuar kohës, janë ende aty poshtë njërës prej pllakave të errëta prej mermeri.

Pjesa tjetër e eshtrave?

Ajo pjesë e historisë është e zotëruar prej hipotezave. Në Gazetë botuam një letër të hapur të studiuesit shkodran, Fritz Radovani, i cili dëshmon mbi një amanet që i kishte lënë në vitin 1980 ish-roja i varrezës së Rëmajt, i quajtur Gjon Gjergji. Në dëshminë e tij, Radovani tregon se si ish-drejtori i Ndërmarrjes që merrej me riparimin e Kinema "Punëtori" (ish-Kisha e Fretenve), i Ndjeri Shyqyri Rrjolli, i kishte shkruar në shtëpi Gjon Gjergjit një pasdite rreth orës 15:00 dhe pasi e kishte marrë në makinën e tij, ishin drejtuar kah varreza e Rëmajt. Atje, në afërsi të varrit të Motrave Stigmatine, fare branë murit të varrezës pranë një selvie, kishin hapur një gropë të thellë rreth 50-60 cm dhe kishin futur brenda një thes çimentoje me eshtrat e Fishtës. Shyqyri Rrjolli sipas gjasave e kishte kryer këtë veprim në kundërshtim me urdhrin që i kishin dhënë. Ish-roja i varrezës ia ka treguar këtë sekret Fritz Radovanit në vitin 1980, duke iu lutur ta mbante të fshehtë deri kur të vinte momenti i duhur për ta publikuar. Dëshmia e publicistit Radovani u publikua në faqet e "Gazetës Shqiptare". Ishte pikërisht kjo histori që na solli në Shkodër. Jemi fillimisht këtu, në Kishën e Fretënve Françeskanë, sepse këtu nis historia. Nga biblioteka e Françeskanëve kemi marrë procesverbalin e gërmimeve të vitit 1995, ku jepet me hollësi se ç'pjesë të eshtrave kishin mbetur në varrin e Fishtës. Pjesa tjetër, e marrë që aty, nëse nuk janë hedhur në lumin Drin, sikurse është besuar deri më sot, duhet të jetë diku në Shkodër.

Sot, një shenjë varri e Fishtës ndodhet në kishën e Fretënve.

Krijimtaria letrare e Fishtës

Fishta është poet, dramaturg, prozator, estet, publicist, klerik i lartë, politikan. Është autor i gjithsej 37 botimeve letrare, por emri i tij është i lidhur në mënyrë të pashlyeshme me një vepër të vetme, madje me një nga krijimet më mahnitëse - siç thonë disa studiues - në mbarë historinë e letërsisë shqiptare, me poemën epike historikeLahuta e malcís, Shkodër 1937.
Vepra e Fishtës në letërsinë dhe në kulturën shqiptare është e shumanshme. Në fushën e letërsisë, ku punoi dyzet vjet, krijoi një vepër të madhe në të gjitha gjinitë. Me Lahutën e Malcis, për të cilën u pagëzua "epiku më i madh i shekullit", e ndërtoi epin shqiptar të shekullit XX.

Edhe pse Fishta përmendet kryesisht si poet epik, arritjet e tij si poet lirik e satiriknuk janë më pak të rëndësishme se ato në gjini të tjera. Shumë studiues e vlerësojnë më lart poezinë e tij lirike.

Botimi i parë i Fishtës me poezi lirike, Vjersha të përshpirtshme të kthyeme në shqip,Shkodër 1906, përmbledh krijime me frymëzim katolik. Aty gjejmë përkthime poetësh italianë si Pjetro Metastazio-n (Metastasio, 1698-1782) nga Roma; romancierin e poetin romantik Alesandro Manxoni (Manzoni, 1785-1873) nga Milano; atdhetarin Silvio Peliko(Pelico, 1769-1845) nga Torino; lirikun dhe historianin e letërsisë Xhakomo Xanela (Zanella, 1820-1888) nga Viçenca etj.

Përmbledhja e parë e Fishtës me lirika origjinale u botua me titullin "Pika voëset", Zarë 1909, kushtuar Luigj Gurakuqit (1879-1925).

Në librat me lirika: "Mrizi i zanave" dhe "Vallja e Parizit" paraqiti botën e tij shpirtërore që ushqehej nga dashuria dhe dhimbja për atdheun.

"Mrizi i zanave", Shkodër 1913, përfshin edhe disa poezi fetare nga "Pika voëset". Fryma e përgjithshme që e përshkon këtë përmbledhje është më fort kombëtare se fetare. Karakteri patriotik i saj bie në sy edhe më fort në botimet e tjera të zgjeruara të viteve 1924, 1925 dhe në botimin post mortem më 1941. Poezitë si "Shqypnija", "Gjuha shqype", "Atdheu", "Shqypnija e lirë" dhe "Hymni i flamurit kombtar" shprehin krenarinë e poetit për pavarësinë e atdheut.
Në këtë vëllim janë përfshirë edhe melodrama alegorike "Shqyptari i gjytetnuem" dhe vazhdimi i saj "Shqiptarja e gjytetnueme".
Krahas poezisë me tema atdhetare të përqendruar në vëllimin e mësipërm, poezinë e vet me tema fetare Fishta e përmblodhi në vëllimin me 235 faqe "Vallja e Parrizit", Shkodër 1925. Poezia e kësaj përmbledhjeje, ndër to vjershat si "Të kryqzuesmit", "Të zanun e pafaj të Virgjërës Mri", "Nuntsiata" dhe "Sh Françesku i Asizit", përbëjnë një kulm në letërsinë katolike në Shqipëri.
Fishta ishte edhe mjeshtër i poezisë satirike. I qortoi cenet e sjelljes dhe plogështinë intelektuale të bashkëvendësve. Ai nuk e kishte ironinë dashamirëse e këshilluese të Çajupit, por satirën therëse e djegëse, një ekuivalent ky në poezi i prozës satirike therëse të Faik Konicës. Fishta kishte botuar vjersha satirike në revistën Albania të Konicës me pseudonimin Castigat ridendo (qorton duke qeshur).

Më 1907, ai e botoi pa e vënë emrin e vet, përmbledhjen satirike me 67 faqe "Anxat e Parnasit", Sarajevë 1907, e cila i hodhi themelet e satirës si gjini poetike në letërsinë shqiptare, e që nga disa kritikë konsiderohet si vepra më e mirë poetike e tij.
Me veprat satirike "Anzat e Parnasit" dhe "Gomari i Babatasit" Fishta u bë satiriku më i njohur i letërsisë shqiptare.
"Anxat e Parnasit", e shkruar më pas "Anzat e Parnasit" me shumë shprehje therëse, por të bukura, u ribotua më 1927, 1928, 1942 dhe 1990. Kjo përmbledhje satirike i solli poetit shumë miq e armiq.
"Gomari i Babatasit" është një tjetër vëllim satiriko-humoristik, i botuar me pseudonimin Gegë-Toska, në kohën kur Fishta qe anëtar i Parlamentit të Shqipërisë. Në këtë vepër që fitoi popullaritet të madh në kohën e vet, autori godet atdhetarët e rremë dhe dembelët.

Përveç melodramave të përmendura më sipër, Fishta është autor edhe i disa veprave të tjera për teatër, ndër to edhe përshtatje nga një varg klasikësh të huaj, p.sh. "I ligu për mend", Shkodër 1931, komedi në tre akte e Molierit dhe "Ifigenia n'Aulli", Shkodër 1931 e Euripidit.

Krijimet dramatike

Ndër veprat e tjera dramatike që hartoi apo përshtati janë edhe disa pjesë të shkurtra me tema fetare: "Barit e Betlêmìt", pjesë me tre akte për krishtlindjen, "Sh' Françesku i Asisit", Shkodër 1912, tragjedia "Juda Makabé", Shkodër 1923, "Sh' Luigji Gomzaga", Shkodër 1927, dhe "Jerina, ase mbretnesha e luleve", Shkodër 1941.

Fishta ka shkruar ese dhe studime për çështje të kulturës autentike shqiptare dhe për problemet estetike të artit. Në shkrimin "Parathënia e Kanunit të Lek Dukagjinit", bën një tipologji të kulturës shqiptare në gjirin e kulturave të tjera botërore.
Fishta shkroi një tip të veçantë proze, në fillim udhëpërshkruese e më vonë një shkrim dëshmues dhe komentues - eseistik: "Lot gjaku", "Një udhëtim nëpër Shqipëri të re".

Me veprën e tij, himnizonte shqiptarin e përjetshëm duke kritikuar shqiptarin e përditshëm.

Si lindi Lahuta e Malcis

Më 1902 Fishta ishte dërguar në një fshat të vogël për të zëvendësuar përkohësisht famullitarin vendor. Atje u njoh me fshatarin e moshuar Marash Uci (vdiq më 1914) nga Hoti, të cilin do ta përjetësonte më vonë në vargje. Marash Uci i rrëfente Fishtës për betejat heroike midis malësorëve shqiptarë dhe malazezë, në veçanti për betejën e famshme në Urën e Rrzhanicës, ku Marash Uci kishte marrë pjesë vetë. Pjesët e para të poemës me titullin Te ura e Rrzhanicës, u botuan në Zarë më 1905 e 1907. U ribotuan të zgjeruara më 1912, 1923, 1931 dhe 1933. Fishta i shkruante këngët e tjera të cilat filloi t'i botonte që nga viti 1921 në revistën që drejtohej prej tij - Hylli i Dritës. Botimi përfundimtar i poemës me 30 këngë dhe 15.563 vargje u paraqit në Shkodër më 1937 në kremtim të 25-vjetorit të pavarësisë së Shqipërisë. Poema permban 1274 fjalë të rralla.
Verbi (fjala) fishtiane i përcjell notat muzikore të instrumentit të lahutës me përsëritjet e tingujve të fjalëve dhe të strukturave sintaksore; me epitetet, krahasimet, similitutat dhe hiperbolat; me metaforat, simbolet dhe mitemat; me pyetjet dhe përgjigjet, me pyetjet retorike, pasthirrmat etj.
Poema ka një strukturim të hapur gjuhësor dhe ritmik (aliteracioni, rima, ritmi i këmbyeshëm brenda njësisë metrike dhe ndërmjet vargjeve).
Kjo poemë epike u ribotua në Romë më 1958, në Lubjanë më 1990 dhe përsëri në Romë më 1991.
Lahuta e malësisë është përkthyer edhe në gjermanisht dhe në italisht.

Lahuta e Malcis

Poema nis me përleshjet kufitare midis fiseve të Hotit e të Grudës dhe fqinjëve po aq të rreptë malezezë më 1858. Thelbi i veprës janë këngët 6-25 që u kushtohen ngjarjeve të viteve 1878-1880, që lidhen me Kongresin e Berlinit, i cili i dha toka kufitare shqiptare Malit të Zi dhe çoi në krijimin e Lidhjes së Prizrenit për të mbrojtur interesat e kombit. Këngët e tjera mbulojnë periudhën e revolucionit të xhonturqve, i cili në fillim u ngjalli shpresa nacionalistëve shqiptarë për një autonomi, si dhe luftërat ballkanike të viteve 1912 dhe 1913, që çuan në shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë.

Lahuta e Malcis, Lahuta e Malësisë
Lahuta e malcis, me synimin që të bëhej epope kombëtare, e kapërcen stilin baladesk të De Radës dhe tregimin historik të Naimit, duke u derdhur me një vrull epik dhe dramatik. Duke qenë se poema u shkrua për një kohë të gjatë, ajo nuk e ka të njëjtën fuqi në çdo këngë veç e veç, ashtu siç nuk ka dhe një strukturë të lidhur në vazhdimësi. Në variantin përfundimtar, autori krijoi një renditje kronologjike për ndodhitë shqiptare nga gjysma e shekullit XIX deri në pavarësinë e Shqipërisë dhe Konferencën e Londrës, më 1913. Në poemë pasqyrohen luftërat e dy brezave, mirëpo këngët e saj më tepër tregojnë ngjarje të veçanta. Nuk është një poemë që ka një veprim kryesor dhe një hero kryesor, siç janë eposet e mëdha. Heronjtë e Lahutës janë të shumtë dhe nga ana funksionale janë të ngjashëm në vepër, për arsye se i kanë karakteristikat e heroizmit shqiptar.
Vepra nis me heroizmin e shqiptarëve për të mbrojtur tokat e tyre nga sulmet e malazeziasve, të përqendruara në Shqipërinë e veriut. Ajo vjen duke u zgjeruar në hapësirë dhe në kohë për t'i kapur ndodhitë dhe cilësitë shqiptare. Nga fokusimi i një krahine vepra zgjerohet në tërësinë etnike shqiptare. Nis me trajtimin e burrërisë së një mjedisi për të arritur te koncepti i burrërisë si virtyt kombëtar.
Në këtë mënyrë Lahuta e malcis bëhet vepër për himnizimin e virtyteve të përhershme të shqiptarëve si dhe projekt i idealeve të poetit. Duke u mbështetur në jetën autentike shqiptare, me mjediset reale e fantastike të mendësisë shqiptare si dhe me kërkimin e modelit të shkrimit që mbështetet në letërsinë popullore shqiptare, poema epike e Fishtës synon të ngrihet në nivelin e eposit kombëtar. Pavarësisht nga fakti se poeti mbështetet në modelet krijuese të letërsisë popullore, Lahuta e malcis është një vepër e kulluar autoriale.

Poema përmban tre tipa këngësh:

- këngë historike, si Vranina, Kongresi i Berlinit, Lidhja e Prizrenit, Lufta e Ballkanit, Konferenca e Londonit të cilat janë të ngjashme me këngët popullore historike. Në to ngjarjet historike pasqyrohen në kohë;
- këngët kreshnike, ku shpërthimet krijuese imagjinatave shpiejnë te cikli i kreshnikëve apo te baladat popullore. Në to fantazia krijuese e poetit ndërtohet mbimitologjinë shqiptare (Orët, Zanat, Dragonjtë);
- këngët autoriale, si Patër Gjoni apo Tringa, ku imagjinata e poetit, edhe kur mbështetet në tekstet e baladave, i shndërron ato në stilin vetanak. Te këto këngë vepron fantazia e autorit, por edhe mendësia e tij që del në vepër në trajtën e porosisë përfundimtare.

Kjo formë e krijimit i prek edhe heronjtë e veprës: përballë Oso Kukës së patrembur, i cili për atdheun në çdo çasst është i gatshëm të flijojë veten, model ky popullor i therorisë shqiptare, shfaqet Abdyl Frashëri - hero i ideologjisë kombëtare, apo Naim beu (Frashëri) - hero i kulturës shqiptare (në këngën origjinale të Patër Gjonit). Shfaqet edhe heroina Tringa, e cila, bashkë me flijimin për atdheun, shpalos një bukuri, dashuri, virgjëri dhe pafajësi, duke u kthyer kështu në një krijesë poetike burimore të Fishtës.

Lahuta e malcis është një vepër epike me një ndërtim të brendshëm dramatik, ku spikatin veprimet, dialogu, përshkrimi i shkurtër dhe gjuha e folur, e cila, duke u kthyer në gjuhë të shkruar, i ruan shenjat e emocioneve të personazheve. Duke iu përmbajtur këtij modeli dhe këtij stili, poeti vë në tekstin e tij format e dendura apo të shkurtra të letërsisë gojore, jo si citat, por si mbindërtim, rëndom më fuqishëm - në trajtën e urimeve dhe të mallkimeve.

Një nga figurat zotëruese të poemës është hiperbola me të cilën poeti përshkruan ngjarjet dhe pamjen fizike të personazheve. Kjo figurë është ndërtuar rëndom duke marrë për bazë krahasimin.

Faqe tronditëse të poemës janë ato ku bashkohen dhe harmonizohen veprimet epike me shpërthimet lirike dhe me lirinë e imagjinatës së autorit, duke krijuar kështu një dramacitet të fuqishëm. Të tilla janë këngët që ndërlidhen me heroinën letrare - Tringën. Këtu bashkohen idealet e poetit: trimëria dhe atdhetarizmi deri në flijim; bukuria dhenjomësia që rrezatojnë dashuri; pasqyrimi i moralit të femrës shqiptare dhe tragjizmi i saj. Të gjitha këto lidhen në një orkestrim të habitshëm e të magjishëm të natyrës.

Në veprat e tij epike, poeti manifestoi një forcë të madhe lirike, ngase atje kishte mundësi. Vetëm mjedisi shqiptar i krijonte mundësi poetit të shfaqte shpërthimet personale, si karakteristika të lirikës së tij.

Poeti u mbështet në modelin e Këngës së Gjergj Elez Alisë. Në këngën e Fishtës veprimi është invers: i sëmuri (vëllai) vdes dhe mbetet Tringa (motra), e cila mbron nderin, pragun, bukurinë e saj të paprekur, virgjërinë dhe botën poetike të Fishtës. Në këtë mënyrë, ajo i dorëzohet jo vdekjes, por pavdekësisë. Ajo që ndodh më tej me Tringën, është endje e imagjinatës së poetit në botën e mitologjisë shqiptare. Heroina shkon te simotrat e saj - zanat.

Cikli i këngëve për këtë heroinë zbulon mënyrën se si poeti e ndërton Lahutën e malësisë: ngjarja apo ndodhia reale, me anë të frymëzimit lirik, kalon në shkallën e përgjithësimit dhe të idealizimit. Çdo gjë që është burimore shqiptare ngrihet në nivelin e përjetësisë, si kërkesë morale, jetësore dhe artistike e poetit. Një portretizim të tillë fizik dhe moral të bukurisë me anë të figuracionit popullor, poeti e bën pikërisht te personazhi i Tringës.

Sipas disa studiuesve, kryevepra e Fishtës - Lahuta e malcis, është e papërsëritshme në letërsinë shqiptare. Ajo pasqyron në mënyrë të sistemuar kulturën dhe historinë autentike të shqiptarëve me anë të shprehjeve të pasura gjuhësore, si dëshmi e jetës shqiptare edhe në lëmin e gjuhës.

Vargu i poemës, tetërrokëshi i ngjashëm me vargun më të njohur popullor, ndikoi që poema të fitojë një popullaritet të shpejtë.
Vepra ka një histori të gjatë shkrimi dhe leximi që kanë ndikuar te njëra-tjetra. Këngët e para të poemës autori i botoi si këngë popullore. Por, lexuesi i priti ato më me endje se krijimet e tjera të tij. Me fjalë të tjera, shija e lexuesit, u bë frymëzim shtesë që autori ta vazhdojë dhe ta përfundojë veprën. Mirëpo, Fishta nuk do të ishte i madh, sikur të mos e tejkalonte shijen e kohës. Në këngët popullore, poeti gjeti vetëm modelin e komunikimit, ndërkaq këndvështrimi për qenësinë shqiptare është i vetë poetit.

Në poemën epike, Lahuta e malësisë, kemi personazhe historike si: Oso Kuka, Ali Pashë Gucia, Abdyl Frashëri, Marash Uci, Çun Mula, Haxhi Zeka, Pater Gjoni, Bec Patani, Tringa, Dedë Gjon Luli. Fishta na jep edhe figura historike të huaja si: Franc Jozefi i Austro-Hungarisë, Vilhelmi i Gjermanisë, Krajli i Inglizit, Regji i Italisë etj.
Përballë tyre, autori i poemës na jep figurat historike të palës kundërshtare, si: knjaz Nikolla, Mark Milani, Vulo Radoviqi, Mil Spasi, Mehmet Ali Pasha, Abdullah Pashë Dreni, Turgut Pasha; cari i Rusisë, kreu i Francës etj.
Poeti na i jep në poemë edhe figurat mitologjike: Ora e Shqipnisë, Ora e Bardhë e Trojanit, Zana e Durmitorit, Zana e Miliskaut, Zana e Veleçikut, Zana e Madhe, Zana e Frymëzimit, Ora e Durmitorit, dragonjtë, kuçedra etj.

Për poemën mund të nxirren disa konstatime por edhe ca dilema, si:

- Uniteti i poemës duhet gjetur te fryma e kombit e cila ka bashkuar njerëz, fakte dhe ngjarje të Rilindjes deri në pavarësi;
- Mjetet artistike për krijimin e poemës janë marrë, qoftë nga eposi i lashtë shqiptar, qoftë nga tradita homerike;
- Mbështetja e poemës në eposin e lashtë duhet kërkuar në motivet tradicionale që i përshtaten lëndës bashkëkohore, në mendësinë kanunore që i përshtatet më së miri mendësisë bashkëkohore, duke himnizuar besën dhe burrërinë me gjuhën burrërore të Këngëve të kreshnikëve;
- Lidhjen me traditën homerike të Lahutës fishtiane duhet kërkuar në situatat e veçanta të kënduara në poemë me figuracion dhe përmasë homerike;
- Bota mitologjike e poemës duhet studiuar në dukurinë funksionale të saj: zanat dhe qeniet e tjera të mitologjisë sonë (Lugati, Kulçedra, Dragoi etj.) a janë te Fishta me funksionin që kanë hyjnitë te Homeri, ku njerëz, fakte dhe ngjarje shpesh varen prej kapricave të hyjnive;
- Figuracioni, a i ka ato përmasa hiperbolike siç e kërkon epika tradicionale dhe siç e kanë Këngët e kreshnikëve, ku topuzi ngulet 12 pash nën dhe, dhe 12 pash përpjetë ngrihet pluhuri.

Parimet nga të cilat u udhëhoq poeti për krijimin e epopesë së shqiptarëve janë njësintezë e poetikës aristoteliane me shkollën romantike të Evropës perëndimore të shekullit XIX. Duke qenë se Fishta bazohet te klasikët greko-romakë, poema epike e tij Lahuta e malcis është vepër neoklasiciste.
Vargu epik i Fishtës këmbehet me pasazhe lirike pa më të voglin kufizim dhe si tablotë rrëqethëse tragjike që mbizotërojnë në vepër, filtrohet në të, një ironi e hollë.
Përveç konfliktit shumëpalësh, që herë zgjerohet e herë qendërzohet dhe subjektit të pasur me episode dramatike, në poemë veprojnë edhe qindra personazhe të individualizuara që e shpalosin karakterin e tyre me veprime heroike, përballë kundërshtarëve dhe krahas bashkëluftëtarëve e qenieve mitologjike. Fati i tyre është i përcaktuar historikisht, manipulohet nga mbretër e diplomatë, mbrohet ose braktiset nga Orët e Zanat dhe në çastin e fundit, ndodhet në dorën e vetë atyre, pikërisht si fati i atdheut. Këndej buron ndoshta edhe mesazhi më optimist i eposit fishtian. Mesazhi i poetit është mesazh i krijuesit artistik të frymëzuar nga Zana mitologjike, mesazh i përjetimeve vetjake nga kontaktet me thellësitë e shpirtit njerëzor të një fisi që ka mbetur i pacenuar prej ideologjive të huaja. Ky mesazh optimist vjen si një ndjenjë që përftohet nga skajshmëritë e dhimbjes dhe të krenarisë, të zhgënjimit dhe të kokëfortësisë, të pasionit dhe të stoicizmit, të arsyes dhe të instinktit, të qytetërimit dhe të primitivizmit.
Trajta tregimtare, e gërshetuar me dialogje të gjata, i mundëson poetit të përcjellë një informacion të gjerë etnografik dhe një dendësi të thellë mendësish kontradiktore. Përshkrimet e dhjetëra betejave me hollësi tronditëse janë tabllo të gjalla, ku vijnë në kontrast ngjyrat natyrore të peizazhit në orë të ndryshme të ditës apo të natës, të ngjeshur me ngjyrën e kuqe të gjakut, që kullon nga kokat e prepra dhe nga baruti i djegur, përzier me kundërmim kufomash kundërshtare. Betejave të individualizuara u paraprijnë kuvendet e trimave, debatet e diplomatëve, prapaskenat e mbretërve, të shfaqurit e qenieve mitologjike, që për nga veprimet dhe gjykimet, me të madhe u ngjajnë njerëzve.

Vlerësime për Lahutën e Malcis dhe për Fishtën

Eqrem Çabej: "...Fishta zë fill me njësinë e vogël të fisit për të mbaruar te njësia më e madhe e kombit, ia fillon me bariun e moçëm Marash Ucin dhe mbërrin te Abdyl Frashëri në Lidhjen e Prizrenit. Duket qartas përpjekja e tij të zgjerojë dalëngadalë botën në një brendi më fort nacionale, të ngrejë kështu veprën në sferën kombëtare. Kështu vepra e tij ka marrë karakterin e një eposi kombëtar... duke qenë njëkohësisht në një farë kuptimi edhe një epos ballkanik. Një dritë jete homerike shkëlqen mbi veprën e tij: si në dukje të zanave që u përngjajnë Dianës e Atenës...".

Katër vjet para se të vdiste Fishta, Çabej jep këtë gjykim: "Gjergj Fishta është bërë, sidomos në Lahutën e Malcis, përfaqësuesi më i parë i literaturës së sotme shqiptare".

Lasgush Poradeci: "Shkëmb i tokës dhe shkëmb i shpirtit shqiptar, ky është si të thesha "monopoliteti" gjenetik i artit të Fishtës, kështu do t'i thesha me dy krahasime paralele gjithë poezisë që na ka falur ky vigan i kombit...".

Kostaq Cipo: "Tetërrokëshi i ngadalshëm e vrap e vrap, si e lyp zjarri i zemrës, asht i premë për poemë epike. Me këtë ritëm janë pre ngjetmi e pashoq fishtian, thërrmënitë e forta, uratat e mallkimet...".

Sterjo Spasse: "Lahuta e at Fishtës shfaq ndjesitë më të thella dhe karakteristikat më të kristalizuara që i ruajti raca shqiptare përmes shekujve plot shtrëngata... Shqipëria e tërë përfshihet e dehur nën vargjet e kësaj Lahute, e cila bëhet pronë kombëtare, mish e gjak, ndjenjë e mendim i përbashkët".

Ernest Koliqi: "Tue lexue Lahutën e tij, (të Fishtës - Xh.Z.) përplot me teprica kangësh rapsodike të pa emën, të duket se je tu e vështrue popullin shqiptar kah i këndon vedvetit, me fjalët e Fishtës, ma të kulluetën kangë, e cila shpërthen nga një gjak misterioz, që rrjedh në zemrën e tij ilire".

Faik Konica: "Atë Fishta është marrë me secilën gjini letrare dhe në të gjitha ka qenë i suksesshëm. Mirëpo, jashtë Shqipërisë ai është i njohur vetëm si autor i Lahutës së malcis - një epope pastorale e kalorësiake, përkthimi gjerman i së cilës, i botuar në Lajbcig para disa vitesh, të lë një përshtypje të dobët, meqë nuk ka qenë e mundur të përkthehet muzika e ritmit të Fishtës dhe koloriti i tij verbal".

Viktor Volaj (1910-1995): "Shqiptari nuk ka nevojë t'i krijojë vetes një histori për me u afirmua. Bota e Lahutës së malcis asht shfaqja më e sigurt e shpirtit të tij heroik e fisnik".

Vehbi Bala: "Me gjeninë e tij, Fishta ka ditur ta shfrytëzojë me plot fantazi thesarin e popullit dhe duke i shtuar atij trillin e vet krijues, ka arritur në majat më të larta të artit poetik të letërsisë sonë".

Daniel Gjeçaj: "Fishta, çmos kurni shkrimtari tjetër të Rilindjes sonë, aq i hini shpirtit shqiptar, që në fund të fundit ishte dhe shpirti i tij... Fishta këndohej pa ditë se si i thojshin emnit: këndohej pse në kangë të tija ishte shqiptari: shqiptari në doke, në kanu, në mitologji, në folklor, në aspirata, në jetë, në luftë e në ngadhënjime... Shqiptari pa Lahutë (të malcis - Xh. Z.) asht pa epokë kombëtare: Lahuta pa shqiptarë asht pa subjekt".

Engjëll Sedaj: "Vargjet e Lahutës mund t'i lexosh në fillim, në mbarim, në mjedis apo në çdo mëngjes para se të fillosh punën ditore. Ato të japin fuqinë e jetës, fuqinë e punës, sepse mobilizojnë të gjitha ndjenjat e shpirtit... Aq shumë imponohet kjo vepër, saqë disi kurrë më nuk e heq nga dora... Poeti ka arritur të mishëronte të gjitha ligjshmëritë artistike në poezinë popullore, sidomos në përdorimin e figurave stilistike të krahasimit dhe të metaforës".

Anton N. Berisha: "Nga poezia gojore Fishta mësoi dhe shfrytëzoi atë që kuptimisht ishte më e rëndësishme, artistikisht më e vlershme dhe me mundësi ndikimi estetik më të madh, por çdo gjë duke ia nënshtruar sistemit të vet krijues, asimilimit në shkallën dhe mënyrën më të lartë, qoftë edhe atëherë kur në të parët fitohet përshtypja se në veprën e vet ka futur pjesë të tëra të poezisë gojore".

Gjergj Zheji: "Te Fishta ndihet një vargëzim në të njëjtën masë sa poeti erudit, aq edhe rapsodi popullor, që di të krijojë me dorë të sigurt dhe shije të rrallë artistike orkestrimin e muzikalitetit të vargjeve dhe të verbit të tij të pashtershëm poetik".

Norbert Jokli: "Ai hyri aq thellë në shpirtin e këngëtarëve të maleve shqiptare dhe diti të karakterizojë në mënyrë të dhimbshme dhe të sigurt artin, botën ideale e gjithëmbarësisht të gjitha veglat e armët e rapsodëve që gjenden edhe ndër më të skajshmet krahina të maleve. Vetëm ai që gjendet në mes të kësaj bote mund të ndiente aq thellë zemrën e të rrahmen e diellit të këngëtarit kombëtar shqiptar, mund të kuptonte aq mirë e qartë mendimin e tij".

Maksimilian Lamberc: "... Lahuta e Malcis e Gjergj Fishtës, jo vetëm se ka rëndësi në pikëpamje artistike, por edhe pse ajo, por si vena e mirë, sa ma shumë vjet që të kalojnë aq ma vlerë merr, duke qenë se ajo është pasqyra, magazina e kopja besnike e jetës, e shpirtit, e dëshirave, e përpjekjeve, e luftës dhe vdekjes së shqiptarëve: me një fjalë, Lahuta asht shprehja më e qartë e dokeve të fshatarëve, banorëve të Maleve të Veriut. E prej se doket e lashta të fiseve malore janë gjykue të zhduken nga tallazet e forta të civilizimit, lexuesi, letrari, folkloristi, juristi e historiani i nesërm ka për t'ia ditë për nder më dhjetë a qindvjetët e ardhshëm Poetit, i cili në Lahutë të Malcis na la një ritrat të Shqiptarit, të përshkruar nga goja e dëshmitarëve njëkohorë, ashtu si këta e gjetën në agimin e shekullit XX me atë ndryshim të vogël, që shqiptari pësoi ç'prej kohërave të largëta të iliro-trakëve".

Për Fishtën dhe krijimtarinë e tij letrare është prononcuar edhe Sejfulla Malëshovanë vitin 1945, me pseudonimin e vet Lame Kodra. Ai botoi konferencën e mbajtur më 10 qershor 1945 në Kinema-Teatrin "Kosova", me titullin: Roli i kulturës në Shqipërinë e sotme". Te faqja 21 e këtij botimi Sejfulla Malëshova (Lame Kodra) thotë: "Kam dëgjuar, p.sh. se në disa rrethe ka tendenca që Faik Konica dhe Fishta të fshihen fare nga defteri... Koncia, Noli dhe Fishta janë fytyrat më të mbudha të Shqipërisë në fushën e kulturës. Bashkë me K. Kristoforidhin dhe Naim Frashërin ata janë leronjësit e mbëdhej të gjuhës shqipe, janë ata që kanë ngritur gjuhën shqipe në dignitetin e një gjuhe letrare... Kontributin e tyre e qujamë pjesë të pandarë të trashëgimit t'onë nacional, të pasurisë s'onë kulturale".

Disa autorë e kanë shikuar shkrirjen e letërsisë gojore dhe asaj të shkruar si të pafrytshme, kurse të tjerë e kanë parë Lahutën e malësisë si një anakronizëm në shekullin XX.

Lidhur me gjuhën e veprave të Fishtës e ka dhënë mendimin e vet edhe Prof. Dr. Konrad Gjolaj (1918-2000) i cili thotë: "Në lidhje me gjuhën e veprave të Fishtës kam mendimin personal se nuk duhet të preken për asnjë arsye praktike letrare, sepse gjuha e Fishtës asht e do të mbetet gur themeltar për literaturën e ardhshme shqiptare..."

Sipas Dhimitër Shuteriqit (1915-2006), Vehbi Bala (1923-1990) kishte përgatitur 40 faqe për Fishtën, që të përfshihej në historinë e letërsisë të Akademisë, por nuk e lejuan ta botonte.

Sipas Eqrem Çabejt (1908-1980) "Fishta qe një bir i vërtetë i polemit (popullit) të tij dhe bash nga kjo rrënjosje te trualli i vet ay u bë, në një tjetër kuptim se sa Naim Frashëri, poeti kombëtar i Shqipërisë".

Në prag të shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, Fishta u njoh nga të gjithë si poet kombëtar. Albanologu austriak Maksimilian Lamberc (1882-1963) në vitin 1948 e ka cilësuar si "poeti më i talentuar që ka pasur Shqipëria".

Poeti italian Gabriele d'Anuncio (1863-1938) e ka quajtur Fishtën "poeti më i madh i popullit të lavdishëm të Shqipërisë".

Për të tjerë, Fishta ishte Homer shqiptar. Aleksander Xhuvani (1880-1964) e ka krahasuar Fishtën me poetin lirik grek të shekullit VII p.e.s. - Tirteun.

Pas luftës, Fishta u godit dhe u përgojua ndoshta më shumë se çdo shkrimtar tjetër i paraluftës dhe u la në harresë. Poeti kombëtar u kthye në mallkim. Historia e letërsisë shqiptare, botuar në Tiranë në vitin 1983, trajtimit të Fishtës i jepte një hapësirë të kufizuar. Në të Fishta cilësohet si poet, publicist, pedagog, politikan. Thuhet se drejtoi për një kohë të gjatë shtypin e urdhrit françeskan dhe veprimtarinë kulturore dhe arsimore të këtij urdhri.

Kryeredaktori i kësaj Historie të letërsisë shqiptare - Dhimitër Shuteriqi për Fishtën thotë: "Për të, interesat e kishës e të fesë qëndronin mbi interesat e atdheut e të popullit, gjë që ai e shpallte dhe e mbronte me tërë demagogjinë, por edhe cinizmin, dhe e kishte vënë në themel të punës së tij si letrar. Vepra e tij kryesore, poema epike Lahuta e malësisë, duke sulmuar shovinizmin e fqinjëve të veriut, propagandonte antisllavizmin dhe vinte në plan të dytë luftën kundër pushtuesit osman. Ajo i ngrinte himnin patriarkalizmit e bajraktarizmit, obskurantizmit fetar e klerikalizmit, dhe spekulonte me ndjenjat patriotike, kur ishte fjala për të ngritur lart ngjarjet dhe figurat e historisë kombëtare të periudhës së Rilindjes sonë... Ai kishte një qëndrim të theksuar konservator në lëmin e gjuhës. Fishta i mbaroi ditët si akademik i Italisë fashiste".

Në këtë Histori të letërsisë shqiptare që përmban 629 faqe, të hartuar nga Vehbi Bala, Razi Brahimi, Klara Kodra, Ali Xhiku, Dhimitër Fullani, Shaban Çollaku, të drejtuar nga Prof. Dhimitër S. Shuteriqi (njëherazi edhe kryeredaktor) dhe të redaktuar nga Prof. Mahir Domi, nga Dr. Jorgo Bulo, Prof. Vebi Bala dhe nga Doc. Razi Brahimi, Fishtës i kushtohen 22 reshta.

Pushteti i pasluftës katër dekada e quajti Fishtën "poet klerik e fashist". Por, populli i Shqipërisë së veriut, e sidomos shkodranët, nuk e kishin harruar. Vepra e tij ka qarkulluar fshehurazi dorë më dorë dhe është lexuar ndër breza. Pas afro gjysmë shekulli, Gjergj Fishta u përkujtua hapur për herë të parë më 5 janar 1991 në Shkodër. Gjatë një recitimi, aktori në një çast kishte ngecur, por menjëherë dhe në mënyrë spontane u ndihmua nga salla, e cilaLahutën e malësisë ende e dinte përmendësh.

Nga figura e Gjergj Fishtës u ndikuan poetë dhe studiues françeskanë si Pashko Bardhi (1870-1948), Shtjefën Gjeçovi (1874-1929), Pal Dodaj (1880-1948), Vinçenc Prennushi (1885-1949), Marin Sirdani (1885-1962), Anton Harapi (1888-1946), Justin Rrota (1889-1964), Bernardin Palaj (1894-1947), Donat Kurti (1903-1969), Benedikt Dema (1904-1960) dhe Gjon Shllaku (1907-1946).

Vlerësimi i diskutueshëm i Ismail Kadaresë për Lahutën e Malcis të Fishtës:

"... një tjetër personalitet, madje më i njohuri e më i reklamuari, i kurorëzuar si poet kombëtar, prifti Gjergj Fishta, në vetminë e kuvendit të françeskanëve po rrekej të krijonte një vepër që ishte sa jashtë kohe, aq edhe jashtë mundësive të tij. Ai orvatej të thurte poemën e madhe totale ku të mblidhte krejt eposin shqiptar në shembullin e mbledhësit mesjetar të Nibelungëve, të epeve të tjera evropiane, madje edhe më thellë, të epeve homerike. Absurde si ndërmarrje, për arsye që merreshin lehtë me mend, ajo bëhej dyfish e tillë për shkak se poetit françeskan i mungonin shumë gjëra, e në radhë të parë ai talent i veçantë për të përpunuar apo më saktë për të vënë në fre, atë shkumëzim të lirë, magjepsës e me bukuri befasuese, herë parajsore e herë infernale të eposit verior. Në vend të atij tërbimi ai nxori nga pena poemën e gjatë monotone "Lahuta e malcis", një kronikë sterile, e cila duke qenë, veç të tjerash, moralizuese e didaktike, ngjante me epet e veriut aq sa ç'mund të ngjante ujët e distiluar me ujëvarat e bjeshkëve.
Në këtë poemë, që u shpall e në të vërtetë "vepra e jetës së tij", himnizohej Shqipëria e prapambetur, kanunore e mesjetare. Në kërkim të një të vërtete të përjetshme të kombit, çka do të kushtëzonte dhe universalizmin e pretenduar prej tij në poezi, ai nuk shkoi më tej konfliktit ndëretnik midis shqiptarëve e sllavëve, që e shpalli si një luftë gati kozmogonike...
... Ndeshja sllavo-shqiptare kishte qenë dhe vazhdonte të ishte e egër dhe se eposi shqiptar vazhdonte të këndonte kundër sllavëve edhe pse shqiptarët kishin armikun e ri - osmanët.
Nuk i lejohej një poeti, e aq më tepër një poeti të shekullit XX, që të mos shihet në këtë kob asnjë dritë e asnjë rrugë pajtimi, madje as aq dritë sa jepte herë-herë vetë eposi zemrak. Aq më pak nuk i lejohej një poeti që duke dhënë tablo tronditëse të kësaj ndeshjeje dhe duke u revoltuar me të ndaj padrejtësive që i qenë bërë e vazhdonin t'i bëheshin kombit shqiptar, të mos bënte, megjithatë, një dallim midis popujve sllavë dhe shovinizmit sllavomadh e sidomos serbomadh... Mesazhin racionalist të Fishtës, mesazh që herë-herë merrte përmasat e një ksenofobie totale e që synonte izolimin e plotë të Shqipërisë prej botës së jashtme, nuk e përfilli as letërsia e as mendësia shqiptare...".

Lidhur me Lahutën e malësisë Kadareja ka dhënë vlerësime disa herë. Mund të përmenden vlerësimet në vitet 1988 dhe 1991: "Mirëpo kësaj vepre artificiale, që ishte veç të tjerash një manifest reaksionar, idealizimit të Shqipërisë së prapambetur, kanunore e mesjetare, iu bë një reklamë e tillë, saqë rrezikonte ta kthente atë në një gur varri që mund t'i merrte frymën gjithë letërsisë shqipe. Dukuri jo fort të shpeshta, vepra të tilla (të një autori, të një grupi autorësh ose të një drejtimi letrar) qëllon që shfaqen në letërsi të ndryshme, tamam si sëmundje, që duhen kapërcyer. Për fat të mirë, letërsia shqipe u çlirua më shpejtë se ç'pritej nga ky keqkuptim e nga ky ankth".

Tre vjet më vonë lidhur me Lahutën e malësisë Kadare thotë: "Në të vërtetë, me gjithë mosqasjen e ftohtësinë që treguan për të shkrimtarët e intelektualët e shquar shqiptarë, veprës së Fishtës, sidomos Lahutës së malësisë, iu ngrit një kult e iu bë një reklamë e tillë, saqë rrezikonte ta kthente atë në një gur varri që mund t'i merrte frymën gjithë letërsisë shqipe. Dukuri jo fort të shpeshta, vepra të tilla (të një autori, të një grupi autorësh ose të një drejtimi letrar) qëllon që shfaqen në letërsi të ndryshme, tamam si sëmundje, që duhen kapërcyer. Për shkaqe e rrethana jashtëletrare (çlirimi i vendit nga fashizmi, përmbysja shoqërore etj.), u çlirua më shpejtë se ç'pritej nga ky keqkuptim".

Mirëpo, në takimin me studentët, lidhur me vlerësimet e tij për Fishtën dhe për Lahutën e malësisë, Kadareja thotë: "...mbase mund ta kem gabim".

Duhet shtuar po ashtu se Kadareja ka thënë: "Fishta nuk do të dalë kurrë mbi Naimin, as Konica mbi Nolin".

*****

Qëndrimi sllav ndaj Fishtës dhe krijimtarisë letrare të tij

Ndjenjat antisllave të shprehura në poemën Lahuta e malësisë të Fishtës bënë që vepra dhe autori i saj të ndaloheshin nga autoritetet jugosllave. Elementi antisllav i veprës së Fishtës është gjithashtu i vetmi që theksohet në botimin e parë të Enciklopedisë së Madhe Sovjetike në Moskë. Në të është shkruar: "Veprimtaria letrare e priftit katolik Gjergj Fishta pasqyron rolin që ka luajtur kleri katolik në përgatitjen e agresionit italian kundër Shqipërisë. Si ish agjent i imperializmit austro-hungarez, Fishta, në vitet e para të veprimtarisë së tij letrare, mori një qëndrim kundër popujve sllavë, të cilët ishin kundër planeve grabitqare të imperializmit austro-hungarez në Shqipëri. Në poemën e tij shoviniste antisllave "Lahuta e malcis", ky spiun ngrinte lart ndjenjat armiqësore të shqiptarëve kundër popujve sllavë, duke bërë thirrje për luftë të hapur kundër sllavëve".

Kështu shkruajnë për zërin e kombit - Gjergj Fishtën - bolshevikët dhe bizantinët rusë, të cilët historikisht kanë vepruar për shfarosjen e kombit shqiptar në Ballkan.

*****

Lidhur me vlerësimet për Lahutën e malësisë unë kam këtë mendim:

- në një vepër letrare-artistike, në radhë të parë duhet të studiohet struktura dhe arkitektura sipas të cilave është ndërtuar ajo;
- në një poemë lirike, epike apo epiko-lirike duhet të analizohen në radhë të parëmetrika dhe stilistika sipas të cilave është krijuar ajo;
- në një krijim letrar-artistik duhet të vlerësohen gjuha dhe stili.
- në një krijim letrar-artistik duhet të vlerësohet porosia që jep autori nëpërmjet veprës;
- dimensioni human i veprës;
- karakteri universal i veprës;
- bashkëkohësia e veprës (a është shkruar vepra në kohë të duhur, apo disa dhjetëvjeçarë më vonë).

Vlerësimet e Kadaresë për Lahutën e malësisë kanë të bëjnë vetëm me një apo dy mendimet e mia të sipërthëna. Me analizën e një vepre letrare, mund të merret profesionalisht, sidomos kritiku letrar, teoricieni i letërsisë, historiani i letërsisë, metodologu letrar, esteti dhe eseisti. Vlerësuesit e tjerë, mund të ndodhë të japin gjykime jomeritore dhe jokompetente.

Sa i përket Lahutës së malësisë të Fishtës, kam këtë mendim: Poema është shkruar me vonesë. Përfundon më 1937, d.m.th. 25 vjet pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. Kjo poemë mbase do të kishte qenë më e vlefshme për letërsinë shqipe dhe për ngritjen e vetëdijes kombëtare të popullit shqiptar, sikur të botohej në kohën e Rilindjes Kombëtare. Po të ishte botuar në shekullin XIX, epi fishtian do t'i printe lëvizjes së pavarësisë. E finalizuar 25 vjet pas pavarësisë, kjo poemë nuk ka mundur ta ketë një mision të tillë kombëtar.

Një shkrimtar është i madh sidomos kur shkruan për kohën e vet dhe për vendin e vet dhe jo kur i kthehet të kaluarës, shekullit XV, prejardhjes së largët. Shkrimtari që nuk ballafaqohet me problemet e kohës, ai në të vërtetë, për shkaqe të caktuara, oportuniste apokonformiste, u ikën problemeve. Po të mos kishte qenë Balzaku bashkëkohës i problemeve që i pasqyron në veprat e veta, askush nuk do ta përmendte sot.

Nga Xhelal Zejneli

Literatura:

- Aurel Plasari, Fishta - estetikë dhe kritikë, në, Hylli i Dritës, Tiranë 1999;
- Benedikt Dema, Gjergj Fishta, jeta dhe vepra, Romë 1992;
- Lek Pervizi, Mbi Gjergj Fishten, Revista Kuq e Zi, Nr. 44-45, 2010;
- Stefan Çapaliku, At Gjergj Fishta, Shkodër 1993, 33 f.;
- Stefan Çapaliku, Historia e letërsisë si grindje metodike, Studime shqiptare 2. Shkodër 1995, 99 f.;
- Lahuta e malësisë, Botimi i tretë, Romë 1991, 525 faqe, botuar nga Qendra e Katolikëve Shqiptarë Jashtë Atdheut;
- Gjergj Fishta, Lahuta e malcis Sh. b. "Faik Konica", Prishtinë 2000, 508 faqe;
- Injac Zamputi, Fishta, koha, njeriu, vepra, Tiranë 1993, Sh.b. "Pasqyra";
- Robert Elsie, Historia e letërsisë shqiptare, Dukagjini, Tiranë-Pejë, 1997, f. 283-304;
- Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Botim i ri, Tiranë 2008, I-III; Vëllimi I, f. 684-686;
- Pjetër Jaku, Vlerat letrare në Lahutën e malësisë të Gjergj Fishtës, Lezhë 2000, Sh.b. Kuvendi, f. 88;
- Vehbi Bala, Gjergj Fishta, Jeta dhe vepra, Tiranë, Ombra, GVG, 1998, f. 165.

COMMENTS

ë, të, për, shkodra, dhe, në, shkodër, zakonet dhe traditat, shkodra news, post, shkodra daily online, shkodranews, shkodra lake, shkodra popullsia, shkodra daily weather, shkodra tv, shakodra daily blog, shkodra star, shkodra postal code, shkodra zip code, shkodra city, shkodra castle, shkodra by drone, shkodra me dron, shkodra daily news, shkodra filmuar me dron, shkodra albania, shkodra albania map, shkodra albania weather, shkodËrs, shkodra ashensor, shkodra airport, shkodra arena, popullsia shkoder, shkodra ne mesjete, shkodra ac rozafa, tv shkoder live, shkodra qyteti, lagjet e shkodres, shkolla e shkodres, shkodra eshte nje jete, rinia shkodrane, tekste shqip, muzike popullore shkodrane, tekste kengesh shkodrane, shkodra albania photos, shkodra accommodation, meteo a shkodra, hotel a shkodra, tempo a shkodra, shkodra backpackers hostel, shkodra beton, shkodra bikes, shkodra beton shpk, shkodra daily, realiteti shkoder, shkodra bau, shkodra bus station, shkodra sport, shkodra-sport, shkodra basket, ks vllaznia, shkodrËs, fk vllaznia, janë, stadiumi loro borici, stadiumi i shkodres, vllaznia shkoder, kuq e blu, shkoder bashkia, shkodra banore, shkodra craigslist, shkodra camping, shkodra cathedral, shkodra chat, shkodra church, shkodra online, shkodra culture, shkodra city guide, shkodran cerimeraj, shkodra djepi i kultures, shkodra dhe venediku, shkodra dhe motet, shkodra dhe tradita e saj, shkodra dhe kultura e saj, familjet shkodrane, shkodra dhe historia e saj, shkodra district, shkodra dhe turizmi, shkodra e vjeter, radio shkodra, jare popullore shkodrane, shkodra ese, shkodra e rrethueme, shkodra ekspres, shkodra e bukur, shkodra e permbytur, shkodra eshte, shkodra e rrethuar, shkodra ekonomia, maja e shkodranit, dasma shkodrane e diell, mimoza shkodra, shkodra fest, shkodra foto, shkodra flamurtari, shkodra ferry, e folura shkodranshe, shkodranishte e shkodranishja, shkodra facebook, gegnishtja, dialekti shkodran, dialekti gege, shprehje shkodrane, fjale te vjetra shkodrane, thenie shkodrane, shkodra the door, shkodra fashion, shkodra foto-galeri, shkodra fotografi, shkodra wikipedia, gegerishja, shkodra travel, shkodra forecast, shkodradaily, shkodra gov al, qarku shkoder, bashkia shkodres, shkodra google maps, scutari albania, shkodra guide turistike, shkodra guide, shkodra guesthouse, sofra shkodrane, shkodra gjate mesjetes, shkoder google earth, shkodra gaming, shkodra gjeografia, shkodra gazeta, online media, shkodra hotel, shkodra hostel, shkodra history, shkodra harta, shkodra historical museum, shkodra historia, shkodres, shkodra hosting, shkodra hava durumu, por, shkodra hidrografia, ose, jozefina topalli, permbytje ne shkoder, shkodra hotels albania, shkodra in your pocket, shkodra images, shkodra daily foto, shkodra ime, fototeka marubi, muzeu shkoder, shkodra informacion, shkodra info, shkodra inclick, shkodra in english, shkodra live, zoja e shkodres, kisha e zojes shkoder, kishat e shkodres, katoliket e shkodres, ... musulmanet e shkodres, xhamite e shkodres, shkodra daily website, shkodra in fashion, kanë, qyteti i shkodres, shkodra 2012, shkodra ne vitet, shkodra e viteve, keti bazhdari, vajza shkodrane, shkoder ka te vdekur, persona ne kerkim, shkoder 4 te rinj, shkoder 4 djem, shkoder 4001, times... vriten persona shkodrane, antena shkoder, djem nga shkodra, elita shkodra, shkodra vitet 80, shkodra 97, shkodra ne 97, aksident ne shkoder, ne aksin rrugore, qe lidhe shkodren, nderhyrje me force, plagosje ne nje lokal, gjakmarrja ne shkoder, shkoder albania, tradita shkoder, pedonale shkoder, komuna shkoder, kenge popullore shkodrane, poezi te pabotueme, kenge te vjetra shkodrane, kenge qytetare shkodrane, jare shkodrane, weather i shkodra, humor shkodran i vjeter, teatri migjeni, inhumor shkodran i pavdekshem, humor shkodran i viteve 70, barcaleta shkodrane, humor shkodran i viteve 90, bejta shkodrane, humor puro shkodrane, shkodra jazz fest, shkodra jone, tava e krapit gatimi, gjuetia e krapin, liqenit te shkodres, lumin buna, shkodra jeme, shkodra zemra jeme, shkodra jazz festival, jehona shkodra, jeton shkodra, shkodran januzi, jakup shkodra, shkodra snt, per shkodren, shkodra ka plot dashuri, shkodra kryeqyteti shqiperise, shkodra kryeqytet, shkodra kalaja e rozafes, shkodra kultura, shkodra klima, shkodra kalaja, shkodra ks, shkodra kodi postar, shkodra lajmet e fundit, shkodra lajme, shkodra lake resort, shkodra live camera, arkiva e lajmeve albania, shkodra love, shkodra lonely planet, voltana ademi, shkodra lajme sot, chat shkodra, shkodra daily info, shkodra 1997, shkodra 1913, shkodra 1911, shkoder 1991, shkoder 1913, weather in shkoder, weather shkodra, shkodra sot, tv shkodra, big brather shkodra, shkodra youtube, intervista, shqipërisë, shkodran mustafi, shkodran tolaj,
Name

28 Nanduer,2,28 Nentor,2,7 Mars dita e mesuesve,1,8 Mars,1,A la franka,1,Abaz Golemi,1,Abaz Xhudi,1,Abdurrahim Myftiu,1,Abdyl Frashëri,2,Adem Kastrati,1,Adil Ujkashi,1,Adnan Bala,1,Adolf Hitler,1,Adriatic Cafe,1,Afërdita Shahini,1,Agim Jakova,2,Agjenci Trasporti ne Shkoder,1,Agjenci Turistike ne Shkoder,1,Agjenci Udhetimi ne Shkoder,1,Agron Trufa,1,Agron Tufa,1,Ahengu Shkodran,3,Ahengxhinjët shkodranë,2,Ahmet Ashikja,1,Ahmet Bushati,2,Ahmet Efendi Bushati,1,Aktorët Shqiptarë,32,Albania,3,Albanologjia,9,Albatros Rexhaj,1,Aleksandar Stipčević,1,Aleksander Prosi,1,Aleksander Sirdani,1,Aleksandër Stavre Drenova,1,Aleksandër Stipçeviq,1,Aleksandër Xhuvani,1,Alfabeti,1,Alfred Çapaliku,1,Alfred Nobel,1,Ali Këlcyra,1,Ali Pashë Tepelena,1,Ali Sahatçia,1,Alisa Baraku,1,Alqi Kareco,1,Alush Beqari,1,Amazonat shqiptare,1,Ambasada e Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara,1,Ana Gjakova,1,Ana Jakova,1,Ana Malit,1,Anamalas,1,Andërr e nji mbasditje vere,1,Andrea Kushi,1,Andrea Skanjeti,3,Andrrime fiorentine,1,Angjelin Nenshati,1,Angjelin Saraçi,1,Angjelina Gurakuqi,1,Anton Ashta,1,Anton Çefa,1,Anton Harapi,3,Anton Mazreku,1,Anton Xanoni,1,Anzat e Parnazit,1,Apollon Skalkovski,1,Apologjia e Skenderbeut,2,Aqif Domini,1,Arben Kumbaro,1,Ari,1,Arsen Idromeno,1,Arshi Pipa,9,Artissima Art Gallery,1,Asaj,1,Asdreni,1,Ashiku Pjerin,1,Ashta Sandër,1,Astrit Hafizi,1,At Bernardin Palaj,1,At Gjon Shllaku,2,At Zef Valentini,1,Atdheut,1,Atë Bernardin Palaj,1,Atë Martin Gjoka,1,Athanas Banushi,3,August Landmesser,1,Aurela Cuku,1,Autori Xhahid Bushati,1,Babë Dudë Karbunara,1,Balë Gjuri,1,Balli Kombetar,1,Ballkaniada 1946,1,Balshajt,1,Baltasar Benussi,1,Baltjon Stamolla,1,Banda Frymore ne Shkoder,1,Banka Globale e Farërave,1,Barcaleta shkodrane,1,Bardh Smaja,1,Bardhosh Dani,1,Bashkëjetesa ndërfetare në Shkodër,1,Bashkia Shkoder,1,Bashkia Shkodres,2,Bashkia Vau Dejes,1,Bashkimi Shkodran,1,Bashkisë,1,Bashknija e Shqypris,1,Bashkoniu,1,Basho Jona,1,Bedi Pipa,3,Bedrie Pipa,3,Begollajt,1,Begzad Baliu,2,Bejta shkodrane,3,Bep Shiroka,3,Beqir Sahatçia,1,Bërdicës,1,Bernardin Palaj,3,Bernardina Kodheli,1,Bernardina Marubi,1,Besnik Jakova,2,Besnik Sahatçia,1,Best 10 North Shkoder,1,Best Ten North Shkoder,1,Bib Doda,1,Biblioteka e Shkodres,1,Biblioteka Marin Barleti,1,Big Brother Shkodra,1,Bik Ndoja,1,Bik Pepa,1,Binak Alia,1,Bisede me qytetin tim,1,Bishtiqendia,1,Bizneset ne Shkoder,2,Bledi Strakosha,1,Blerje ne internet,1,Blerje Online,1,Boga,1,Bogë,1,Boriçi Daut,1,Botë më vete,1,Bregu Ranës,1,Brezi i vektares,1,Brunilda Ternova,1,Bujana Jakova,2,Bujar Qamili,1,Bukurie Gjeçi,1,Bukurija duhet fort,1,Burhan Juka,1,Bushatas,1,Bushati Hamdi,1,Bushati Masar,1,Bushatit,1,Bushatllinjtë e Shkodrës,4,Buzë të ngrira në gaz,1,Buzuku,1,Camaj Martin,4,Carl Ritter von Ghega,1,Carlo Gegha,1,Çatin Saraçi,2,Çaushollaj,1,Çerçiz Topulli,1,Cesk Zadeja,1,Çesk Zadeja,1,Çiftelia,1,Çifti i lumtur,2,Ciprian Porumbescu,1,Citta di Scutari,1,Çka do t' jet Shkodra,1,Çmimi Nobel,1,Colonel Sanders,1,Cubat,1,Cuf Shkreli,1,Cuk Marku,1,Çuni i Korculls,1,Currlina,2,Daija Tish,1,Dajçit,1,Dallëndyshe eja,1,Dallëndyshja u kthye,1,Daniel Gjeçaj,1,Daniele Farlati,1,Daniele Farlato,1,Danjel Gjeçaj,1,Dante Alighieri,1,Dante e ne shqiptarët,1,Dash Sokoli,1,Data e ditës së Pashkëve,1,Daut Boriçi,1,de Calcuta,1,De obsidione Scodrensi,1,Dedë Gjo Luli,2,Dedë Gjon Luli,1,Dedë Nika,1,Deka e burrnija,1,Deklaratë shtypi,1,Dënimi i fundit me vdekje në Shqipëri,1,Dënimi kapital,1,Dënimi me vdekje,1,Dera e përtrime,1,Dëshir,1,Dhaskal Todhri,1,Dhimitёr Anagnosti,1,Dialekti Gegë,1,Diana Kastrati,1,Dibra,1,DigitAlb,1,Digjitalb,1,Diptik,1,Diskriminimi dhe racizmi ne Gjermani,1,Diskriminimi ne Gjermani,1,Dita e Gruas,1,Dita e luleve në Shkodër,1,Dita e mesuesit,1,Dita e Nënës,1,Dita e Punës,1,Dita e Punëtorëve,1,Dita e Tokës,1,Dita Ndërkombëtare e Gruas,1,Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve,1,Dita Nderkombetare e Tokes,1,Ditari intim,1,Dixhitalb,1,Djali e balta,1,Djali pa nanë si nata pa hanë,1,Djalli,1,Doktor Prela,1,Doktori Frederik Shiroka,1,Dom Aleksander Sirdani,1,Dom Frano Illia,1,Dom Marin Sirdani,1,Dom Ndoc Nikaj,3,Dom Ndre Mjeda,12,Dom Nikollë Kaçorri,1,Dom Zef Ashta,1,Dom Zef Puka,1,Donat Kurti,3,Dream Visions,1,Drisht,2,Drishti,2,Drishtit,1,Dritan Hoxha,1,Drivasto,2,Dutari,1,Dy lot e nji betim,1,Dy Lule,1,E vjetra shembet kohët po ndryshojnë,1,E-commerce,1,Earth Day,1,Edit Durham,1,Edith Durham,1,Egon Gjadri,1,Elegjia Vllazërore,1,Elhaida Dani,1,Elida Jorgoni,1,Ema Ndoja,1,Embassy Of Albania,1,Emigracioni ne Gjermani,1,English,1,Enver Draçini,1,Enver Hoxha,5,Enver Muriqi,1,Eqerem Çabej,1,Eqrem Çabej,1,Ergi Dini,1,Erika Camaj,1,Ernest Koliqi,21,Esat Oktrova,1,Estrada e Shkodres,9,Ethem Bakalli,1,Etnograf,1,Fadil Kraja,2,Faik Adem Luli,1,Faik Luli,1,Familja Çeka,1,Familja Frashëri,1,Familja Kasneci,1,Familja Saraçi,1,Familja Suma,1,Familjet shkodrane,5,Fast Food ne Shkoder,1,Fatbardh Smaja,1,Fatbardha Saraçi,1,Federata Panshqiptare Vatra,1,Fehime Pipa,3,Fejzi Dika,1,Fejzi Spahia,1,Fëmi shqiptar në lulishte t'hueja,1,Festa e 1 Majit,1,Festa e flamurit,1,Festa e karnavaleve,1,Festa e Pashkëve,1,Fet Gumina,1,File Gjeloshi,1,Filip Çeka,1,Filip Daia,1,Filip Daija,1,Filip Kraja,1,Filip Noga,1,Filip Shiroka,11,Fiqiret Juka,1,Fishta Gjergj,13,Fitues i Kampionatit Botëror,1,Fjala e përdorimi i saj,1,Fjalimi i Fishtes,1,Fjalori etimologjik i gjuheve indoeuropiane,1,Fk Vllaznia,1,Flamur Tartari,2,Floreta Faber,1,Floreta Luli,1,Floriri,1,Formula e Pagëzimit,1,Foto historike,3,Foto Nenshati,1,Foto te vjetra Shkoder,1,Fotografi te vjetra,3,Fotografia Pici,1,Fotoshop,1,Fototeka Kombëtare Marubi,1,Fototeka Marubi,5,Fototeka Nenshati,1,Fran Ndoja,1,Frang Bardhi,2,Frano Ilia,1,Frano Ndoja,2,Frasheri Naim,25,Frati i kangvet,1,Frati Shqyptar,1,Frederik Ndoci,1,Frederik Rreshpja,1,Frederik Shiroka,2,Fric Fistani,1,Fshati Lotaj,1,Fusha e Çakajve,1,Futboll,1,Gac Çuni,1,Gac Çunin,1,Gac Gurashi,1,Gaentan Petrota,1,Gaetano Petrotta,1,Gasper Beltoja,1,Gaspër Beltoja,1,Gasper Benussi,1,Gasper Curcia,2,Gaspër Çurçia,2,Gasper Gurakuqi,1,Gaspër Harapi,1,Gaspër Krasniqi,1,Gasper Pali,6,Gaspër Pali,6,Gatimi krapit,1,Gatimi peshkut,1,Gazmend Kraja,1,Gaztorët shkodranë,3,Geg Postrippa,1,Gegë Kodheli,2,Gegë Marubi,2,Gegë Postriba,9,Gege Toska,1,Gegërishtja,1,Gegnisht,1,Genti Kruja,1,Genti Tavanxhiu,1,Gerald Ford,1,Gëzim Dimnaku,1,Gëzim Kruja,1,Gezim Uruci,1,Gëzim Uruçi,1,Gëzuar Vitin e Ri,1,Gilbert Gurakuqi,1,Giorgio Fishta,25,Giuseppe Valentini,1,Giuseppe Zamputti,1,Gjakova,1,Gjaksorvet,1,Gjelosh Luli,1,Gjergj Benussi,1,Gjergj Elez Alia,1,Gjergj Elez Alija,1,Gjergj Fishta,30,Gjergj Kastrioti,7,Gjergj Luca,1,Gjergj Vata,1,Gjeto Kola,2,Gjimnazi,1,Gjok Vata,1,Gjokë Misloca,1,Gjokë Vata,1,Gjon Buzuku,1,Gjon Gazulli,1,Gjon Shkrumi,1,Gjon Shllaku,2,Gjon Shllaku Frat,2,Gjon Simoni,1,Gjon Sinishta,1,Gjon Ujka,1,Gjosho Vasia,2,Gjosho Vasija,2,Gjovalin Gjadri,1,Gjovalin Gjoka,1,Gjuha Shqipe,3,Gjuha Shqype,2,Gjuhës Shqipe,1,Gjush Benussi,1,Gjush Sheldia,1,Gjush Sheldija,2,Gjyqi special 1945,1,Gjyzepina Kosturi,1,Gjyzepina Misloca,1,Gonxhe Bojaxhiu,1,Google,1,Grand Cafe,1,Grand Hotel Savoia,1,Gregor Kodheli,1,Gregor Marubi,1,Grigor Orllov,1,Grili,1,Gruaja Shqiptare,1,Grueja Hotjane,1,Grueja Shqyptare,1,Guljelm Deda,1,Guljem Deda,1,Gurit të Zi,1,Gustav Majer,2,Gustav Meyer,2,Hafiz Abaz Golemi,1,Hafiz Muhamet Bekteshi,1,Hafiz Sabri Koçi,1,Hajmelit,1,Hajrie Sula,1,Haki Mborja,1,Haki Stermilli,1,Halid Shenazi,1,Hamdi Bushati,3,Hamid Gjylbegaj,6,Hamid Gjylbegu,7,Hamit Kokalari,2,Hanë gjaku,1,Hanny Gurakuqi,1,Happy New Year,1,Harapi Anton,1,Harapi Tonin,1,Harland Sanders,1,Harmonia ndërfetare në Shkodër,1,Harpa,1,Hasan Kaduku,2,Hasan Preza,1,Hasan Smaja,1,Haxhi Abaz Golemi,1,Haxhi Hafiz Muhamet Bekteshi,1,Haxhi Ibrahim Kaduku,1,Haxhi Muhamet Bekteshi,1,Henrik Lacaj,3,Hermira Fico,1,Hermira Gjoni,1,Hero i Popullit,1,Hero Kombëtar,1,Hija flatrave te medhaja,1,Hil Mosi,6,Hilë Mosi,8,Himni i flamurit,1,Himni kombëtar,1,Histori Botërore,2,Histori Shkodrane,64,Histori Shqiptare,48,Historia e Kampionatit Boteror te Futbollit,1,Historia e notit,1,Historia e Sportit Shqiptar,1,Historia himnit kombëtar,1,Holokausti,1,Homeri shqiptar,1,Hotel ParkCafe,1,Hoxhallarët e Shkodrës,1,Humor,2,Hyjt mbi gremine,1,Hylli i Dritës,4,Hymni i Flamurit Kombtar,1,Hysen Kocia,1,Hysen Koçia,1,Hysni Bebeziqi,1,I have a dream,1,I mbetuni,1,I tretuni,1,Ibrahim Kaduku,2,Ibrahim Pashë Bushati,1,Ida Melgushi,1,Ilirët dhe Gjeneza e Shqiptarëve,1,Ilirishtja dhe Shqipja,1,Illyrici Sacri,1,Illyricum Sacrum,1,Imam Salih Myftia,1,Imam Vehbi Ismaili,1,Injac Zamputi,2,Injac Zamputti,2,Internet,1,Isa Alibali,3,Isa Boletini,1,Iskënder Skanderbeg,1,Islam Dizdari,1,Ismail Kadare,3,Ismail Lulani,1,Ismail Qemali,4,Italiano,1,Izabela Luli,1,Izet Bebeziqi,1,Jak Kraja,1,Jak Serreqi,1,Jakin Shkodra,7,Jakup Danja,1,Jakup Ramadani,1,Janica Martiniani,1,Jetë e thjeshtë,1,Joakin Serreqi,1,Johann Arendt,1,Jolanda Preka,1,Jolanda Shala,1,Jonuz Tafili,1,Jorgji Karbunara,1,Josef Szekely,1,Jul Variboba,1,Julian Deda,1,Jup Kastrati,2,Justin Rrota,2,Kabil Bushati,7,Kafja e Madhe,1,Kaftalli Mark,1,Kajo Karafili,1,Kalaja e Drishtit,1,Kalaja e Shkodrës,2,Kalaja Rozafa,2,Kalkutës,1,Kam mbet jetim,1,Kamera Live,1,Kamerat e sigurise,1,Kamerat e survejimit,1,Kampionati Ballkanik i Futbollit,1,Kampionati Botëror,2,Kampionati Botëror i Futbollit 2018,1,Kanga e djepit,1,Kanga e kumbanares,1,Kanga e poetit,1,Kanga e Prendimit,1,Kanga Migjenit,2,Kange Perndimi,1,Kange Prendimi,1,Kanuni Dukagjinit,2,Kanuni i Lekes,1,Kara Mahmud Pashë Bushati,2,Kardinal Mikel Koliqi,1,Karl Gega,1,Karl Gurakuqi,3,Karlo Ghega,1,Karnaval ne Shkoder,1,Karnavalet,1,Karnavalet e Shkodrës,2,Karnavalet në Shkodër,1,Karnavaleve e Shkodrës,2,Kasem Taipi,1,Kastrati Jup,1,Katedralja e Shën Shtjefnit,1,Katedralja Shkodër,1,Katerina Biga,1,Katrina Biga,1,Katunar pri Rrashbulle,1,Kel Marubi,1,Kenga e djepit,1,Kënga e Gjergj Elez Alisë,1,Kënga e tre heronjëve,1,Kënga Moisi Golemit,1,Kënga popullore e Gjergj Elez Alisë,1,Kënga popullore e Oso Kukës,1,Kënga popullore shkodrane,5,Kënga qytetare shkodrane,5,Këngët Popullore Shqiptare,2,Kentucky Fried Chicken,1,Kërshëndellat,1,Këshilli i Qarkut Shkodër,1,KFC,1,Kirurgu Frederik Shiroka,1,Kisha e Dajçit,1,Kisha e Madhe,1,Kisha Shirgjit,1,Kisha Shirqit,1,Kisha Shna Prendes,1,Kisha Zojës Shkodër,1,Klubi Sportiv Vllaznia,1,Koha e lules,1,Koha e Re,1,Koineja e gjuhës shqipe,1,Kokalari Kokalari,1,Kol Gurashi,1,Kol Jakova,1,Kol Kamsi,1,Kol Shiroka,1,Kole Ashta,1,Kolë Gurashi,2,Kolë Idromeno,1,Kolë Jakova,2,Kolë Kamsi,1,Kole Kurti,1,Kolë Luli,1,Kolë Prenushi,1,Kolë Shiroka,3,Kole Shllaku,1,Kolë Xhuxha,1,Kolec Shllaku,6,Koliqi Ernesto,19,Komedia Hyjnore,1,Komisia Letrare Shqipe në Shkodër,1,Kompozitori Tonin Harapi,1,Komuna Ana e Malit,1,Komuna Berdice,1,Komuna Bushat,1,Komuna Dajc,2,Komuna Guri i Zi,1,Komuna Hajmel,1,Komuna Mnele-Vig,1,Komuna Postribe,2,Komuna Pult,1,Komuna Rrethina,1,Komuna Shale,2,Komuna Shllak,1,Komuna Shosh,2,Komuna Temal,1,Komuna Velipoje,2,Komuna Vig Mnele,1,Komuniteti mysliman,1,Konfederata Ilirike,1,Konferenca Paqes ne Paris,1,Konferencën e Londrës,1,Kongresi i Alfabetit,1,Kongresi i Manastirit,1,Konstadin Kristoforidhi,1,Konstandin Kristoforidhi,1,Koreja e Veriut,1,Korespondenti,1,Kosova djepi i shqiptarizmit,1,Kosova në luftë,1,Kostandin Naponi,1,Kovaçi Loro,1,Kraja Fadil,1,Krapi Tave,1,Krijimi i himnit kombëtar,1,Krimet e Komunizmit,5,Krishtlindja,1,Krishtlindje,1,Kristaq Antoniu,1,Kristo Floqi,1,Kryengritja e Malësisë,1,Ks Vllaznia,1,Kshenellat,1,Kujtime Franceskane,1,Kulshedra,1,Kultura Shkodrane,12,Kumbulla përtej murit,1,Kupe Danja,1,Kupës së Botës,1,Kuq e blu,6,Kuq e zi,2,Kur bie shi në Shkodër,1,Kur eshte Dita e Tokes,1,Kuriozitete,25,Kurti Donat,1,Kush janë shqiptarët,1,Kushtrimi i Skanderbeut,1,Kuvendi Dibrës,1,Kuvendi Gjuhadolit,1,Kuvendi i Berlinit,1,Kuvendi Prizrenit,1,Kuzhina Shkodrane,1,Lagjet e Shkodres,1,Lahuta,1,Lahuta e Malcis,10,Lahuta e Malesise,10,Lahuta e Malsis,10,Lajmtari i Zemrës së Krishtit,1,Lamtumirë,1,Laskarina Bubulina,1,Lauresha e Shkodrës,1,Lazer Filipi,2,Lazër Kraja,1,Lazër Radi,2,Lazer Shantoja,2,Lazër Shantoja,7,Lec Fishta,1,Lec Kurti,3,Lec Ndreka,1,Lec Sekuj,1,Lec Shllaku,6,Lef Nosi,1,Legjenda e misrit,1,Legjenda Migjenit,1,Lekë Dukagjini,2,Lekë Gruda,3,Lelet e Majit,1,Letërsia,128,Levizja Antikomuniste,1,Leze Sakate,1,Leze Sakatja,1,Lin Delija,1,Lindja Jezusit,1,Lindja Kishtit,1,Liqeni i Shkodrës,1,Lira,1,Lirija,1,Lirijasi,1,Lissus,1,Little Museums,1,Liza Bjanku,1,Liza Gjoka,1,Llazar Siliqi,1,Llesh Cukali,5,Lodovik Gjergji,1,Loro Boriçi,1,Loro Kovaçi,1,Luan Barova,1,Luan Borova,1,Lucia Nadin,1,Luçie Kolë Gjinaj Xhuxha,1,Luçie Miloti,1,Luçie Zorba,1,Luçije Kraja,1,Luçije Kraja Kuqani,1,Luçije Kuqani,1,Ludovico Ariosto,1,Ludovik Pepa,1,Lufta e Gurit të Kuq,1,Lufta e Parë Botërore,1,Lufta Parë Botërore,1,Lugati,1,Luigj Benussi,1,Luigj Bumci,2,Luigj Bumçi,2,Luigj Gurakuqi,9,Luigj Ljarja,1,Luigj Mjeda,1,Luigj Prela,1,Luigj Shala,2,Luk Kacaj,1,Luk Kaqaj,1,Luka Matrënga,1,Lukë Kaçaj,1,Lule bore,1,Lules,1,Lules se Majit,1,Luli Migjeni,1,Luli vocerr,1,Lulja e Majit,1,Lulzim Vulashi,1,Lumi Buna,1,Lumnije Juka,1,Lumo Skendo,1,Luta,1,Lutfi Sahatçia,1,Lutja Migjenit,1,Lutje,1,Lyra Shqiptare,1,Madre Teresa,1,Magister,1,Makeroniana,1,Makeronjana,1,Malarja ne Shqiperi,1,Malcis,1,Malesi e Madhe,1,Mall e mërzi,1,Mall per Shkodren,1,Malsi,1,Malsori ne Paris,1,Mandolinë,1,Maria Akshija,1,Marie Çurçia,1,Marie Logoreci,2,Marie Qyrsaqi,1,Marigo Poçi,1,Marigo Posio,1,Marigo Pozio,1,Marije Logoreci,1,Marije Qyrsaqi,1,Marin Barleti,2,Marin Sirdani,1,Marino Barlezio,1,Marinus Barletius,1,Mark Dema,1,Mark Kaftalli,1,Mark Kakarriqi,1,Mark Luli,1,Mark Pici,1,Mark Tirta,2,Marketin Pici,1,Maro Kondaj,1,Martin Camaj,6,Martin Gjoka,1,Martin Luther King,1,Martirët katolik të masakruar nga diktatura,1,Marubbi,1,Mary Edith Durham,1,Masar Bushati,1,Mati Kodheli,1,Mati Logoreci,3,Mati Marubi,1,Mazreku Anton,1,Mbi vorr të nanës,1,Mbramja asht larg,1,Mbretëresha Teuta,1,Medin Zhega,1,Medreseja Shkoder,1,Mehdi Guni,1,Mëhill Gjon Pali,1,Mëhill Kasneci,1,Mëhill Kostandin Gjeçi,1,Mehmet Ali Pasha,1,Mehmet Elezi,1,Mehmet Frashëri,1,Mehmet Konica,2,Mehmet Pashë Bushati,1,Mehmet Shehu,2,Melibeu,1,Mentor Quku,3,Meri Zefi,1,Merita Smaja,1,Meshari,1,Meshtari i Malcis,1,Messale,1,Mësuesit e hershëm të Shkodrës,1,Mexhid Yvejsi,1,Mic Sokoli,1,Michael King,1,Mid'hat Frashëri,1,Mid'hat Vogli,1,Midhat Araniti,2,Midhat Frasheri,1,Midhat Vogli,2,Migjeni,10,Migjeni Legjenda,1,Migjeni Luli,1,Migjeni Mjerimi,1,Migjeni Novele,1,Migjeni Theatre,1,Migjeni Zeneli,1,Mihal Popi,1,Mihallaq Luarasi,1,Mikë Mernaçaj,1,Mikel Çeka,1,Mikel Kodheli,1,Mikel Koliqi,2,Mikel Marubi,1,Mikel Prennushi,1,Milan Shuflai,1,Milan Shuflaj,1,Milan Syfflay,1,Millosh Gjergj Nikolla,10,Millosh Nikolla,10,Miloti Zyliha,1,Mimika Luca,1,Mimozat,1,Miriam Bruçeti,1,Miss Bjeshka,1,Missal,1,Mit'hat Araniti,2,Mit'hat Frashëri,1,Mit’hat Frashëri,1,Mita Jakova,2,Mithat Araniti,2,Mithat Frasheri,1,Mitologji,1,Mitologjia shqiptare,2,Mjerimi Migjeni,1,Mjeshtri i Madh i Artit,1,Mnelës,1,Moisi Arianit Golemi,1,Moisi Golemi,1,Moj e vogla si florini,1,Mojsi Golemi,1,Molla Ferhati,1,Mosi Hilë,1,Mother Teresa,1,Motres Pipa,1,Mrika Mernacaj,1,Mrika Mernaçaj,1,Muaji i Ramazan,1,Muaji i Ramazanit,1,Muhamed Nasirudin el-Albani,1,Muhamed Sytari,2,Muhamet Bekteshi,1,Muhamet Sahatçia,1,Muhammad Nasir-ud-Din al-Albani,1,Muharrem Gjylbegu,1,Muho Asllani,2,Musa Gjylbegu,1,Musa Juka,1,Musa Kopliku,1,Musine Kokalari,2,Musine Musine,1,Mustafa Qulli,1,Mustafa Reshit Pashë Bushati,1,Mustafë Dervishi,1,Muza Musine,1,Muzafer Pipa,1,Muzeu i diktaturës,1,Muzeu Kombëtar i Fotografisë Marubi,3,Muzeumi Historik Shkoder,3,Muzg mërgimi,1,Muzika Popullore Shkodrane,1,Muzika Popullore Shqiptare,2,Muzikanti Tonin Harapi,1,Myfarete Laze,1,Myftar Uruçi,1,Myslym Peza,1,Myzafer Pipa,4,Nadjezhda N. Gicko-Shamova,1,Naim Frashëri,27,Nakdo Monici,2,Nanë e përbashkët,1,Nasho Jorgaqi,2,Nasiruddin Albani,1,Nasirudin Albani,1,Nasirudin Nexhati,1,Nasuf Dizdari,2,Nderi i Sportit Shqiptar,1,Ndoc Camaj,1,Ndoc Çefa,1,Ndoc Gurashi,2,Ndoc Martini,1,Ndoc Martini Camaj,1,Ndoc Mazi,1,Ndoc Nikaj,3,Ndoc Shllaku,1,Ndoc Xhuxha,1,Ndok Illia,1,Ndre Mjeda,13,Ndrek Luca,1,Ndrek Saraçi,1,Ndrek Shkjezi,1,Ndrekë Luca,1,Ndrekë Pici,1,Ndrekë Shkjezi,1,Ndue Kasneci,1,Nedret Pipa,3,Nefail Piraniqi,1,Nemesis,1,Nëna dhe femija,1,Nënë Tereza,1,Nexhmi Bushati,3,Nexhmije Xhunglini,1,Ngadhnija e Kryqit,1,Ngritja e flamurit në Krujë,1,Ngritja e flamurit në Vlorë,2,Nik Gjergji,1,Nikë Kasneci,1,Nikë Mernaçaj,1,Nikita Hrushov,1,Niko Pojani,1,Nikol Dakaj,1,Nikoleta Shoshi,1,Nikolin Muzhani,1,Nikolin Pici,1,Nikoll Dakajt,1,Nikoll Kaqorri,1,Nikolla Shurbani,1,Nikollë Daka,1,Nikollë Dakaj,1,Nikollë Idromeno,1,Nikolle Kacorri,1,Nine Temali,1,Nine Zamputti,1,Njazi Kazazi,1,Një jetë e re po lulëzon gërmadhash,1,Nji lule vjeshtet,1,Njih vetveten,1,Nora e Hotit,1,Nora e Kelmendit,1,Nosh Xhuxha,1,Notable People,218,Notarët shkodran,1,Noti shkodran,1,Novela Migjenit,1,Novelë mbi krizë,1,Noz Martini Zamaj,1,Nuh Sahatçia,1,Nuse Shkodrane,1,O moj Shqipni e mjera Shqipni,1,Odisea,1,Ollga Luarasi,1,Ollga Nikolla,1,Online Shopping,1,Onomastika Dardane,1,Onufri,1,Opera Mrika,1,Ora e Maleve,1,Organizata Antikomuniste,1,Orkestra Frymore ne Shkoder,1,Orlandi i çmendun,1,Orlando Furioso,1,Osja i falltores,1,Osja i Fallxheshës,1,Osman Jonuzi,1,Osman Kuka,1,Oso Baroti,1,Oso Kuka,1,Osoja i falltores,1,Osoja i Fallxheshës,1,Our lady of shkodra,1,Paç Kovaçi,1,Pader Anton Harapi,2,Pajtorja e Shkodres,1,Pal Ejlli,1,Pal Engjëlli,1,Pal Ëngjelli,1,Palok Kurti,1,Palok Nika,1,Palok Prek Gjergji,1,Palokë Kurti,5,Palokë Nika,1,Pandeli Cale,1,Paolina Kodheli,1,Papa Jani,1,Papa Tani,1,Papa Xhuvani,1,Parku i Taraboshit,1,Parku Kombëtar i Thethit,1,Parlamenti shqiptar 1921,1,Pashalleku Shkodres,1,Pashk Gjeçi,1,Pashk Misloca,1,Pashket Katolike,1,Pashket Ortodokse,1,Pashko Gjeçaj,1,Pashko Gjeçi,1,Pashko Vasa,3,Pasticeri ne Shkoder,1,Paulin Lacaj,1,Paulin Ndoja,1,Paulin Preka,1,Paulin Selimi,1,Paulus Angelus,1,Pavaresia e Shqiperise,1,Pavlin Pali,1,Pëllumb Xhufi,1,Per shkodrant,1,Per shkodren,3,Pergamena e Shkodrës,1,Perikli Jorgoni,2,Perpara derës së Parrizit,1,Perpjekja Shqiptare,1,Përse unë nuk jam komunist,1,Persekutimi komunist,1,Pesë Maj,1,Peter Barlt,1,Petrotta Gaetano,1,Philip Nogga,1,Philippe Nogga,1,Photoshop,1,Piceri ne Shkoder,1,Pier Kolond,1,Pietro Marubbi,1,Piktorët Shqiptarë,7,Pina Thani,1,Pipa Arshi,2,Pjerin Ashiku,1,Pjerin Ndreka,1,Pjetër Dungu,1,Pjetër Engjëlli,1,Pjeter Gaci,2,Pjetër Gaci,1,Pjeter Gjini,1,Pjetër Gjini,1,Pjeter Gjoka,1,Pjetër Gjoka,1,Pjetër Logoreci,1,Pjetër Marubi,4,Pjeter Pepa,1,Pjetër Pepa,1,Pjetër Saraçi,1,Pjetër Zarishi,1,Pjetro Marubbi,1,Pleqnija,1,Poema Lissus,1,Poema Mjerimit,1,Poema Qerbelaja,19,Poema Qerbelajsë,1,Poema Qerbelasë,5,Poetit të vdekun,1,Poezi Martin Camaj,1,Poezi nga Gasper Pali,1,Poezi per shkodren,1,Poezi Robert Shvarc,1,Poezija e rilindjes,1,Portreti i Skënderbeut,1,Posta e Shqypnisë,1,Postribas,1,Postribës,1,Prel Gjoni,1,Prend Doçi,1,Prendimi i andrrimeve,1,Preng Doçi,1,Preng Jakova,1,Prengë Bib Doda,1,Prenk Doçi,1,Prenk Doda,1,Prenk Jakova,1,Prenk Pllumi,1,Prenkë Jakova,3,Primo Docci,1,Primo Dochi,1,Primo Shllaku,2,Principata Balshajve,1,Principata e Shkodrës,1,Prroni i Çepit,1,Psalm muzgu,1,Puka,1,Pukjan,1,Pultit,1,Qarku Shkoder,24,Qarku Shkodrës,21,Qazim Dervishi,1,Qazim Mulleti,2,Qemal Draçini,2,Qemal Stafa,8,Qerbelaja,19,Qerim Vrioni,2,Qielli mbi oborr,1,Qortimet e vjeshtës,1,Qyfyre të Rrem Voglit,1,Qyteti i biçikletave,1,Racizmi ne Gjermani,1,Ramadan Sokoli,1,Ramazan Rragami,1,Ramazan Xhepa,1,Rapsodi i malit,1,Rashik Dino,1,Razma,1,Restorante ne Shkoder,1,Revista Fryma,1,Revista Hosteni,1,Revista Hylli i Dritës,1,Revista Shejzat,1,Rexhai Kosturi,1,Rezzo Schlauch,1,Rifat Frashëri,1,Rikard Ljarja,1,Rikthejeni Fishtën në tekstet shkollore,1,Ringjallja Jezusit,1,Ringjallja Krishtit,1,Riza Dani,1,Riza Kaduku,1,Riza Lahi,4,Riza Tafilaku,1,Robert Elsi,1,Robert Elsie,2,Robert Schwartz,3,Robert Shvarc,3,Robert Shvarcin,1,Romeo Gurakuqi,1,Romolo Zamputti,1,Rosela Gjylbegu,1,Roza Anagnosti,1,Roza Saraçi,1,Roza Xhuxha,2,Rozafa Castle,1,Rozafa Luca,1,Rrem Vogli,2,Rreth flamurit të përbashkuar,1,Rreth Shkodres,3,Rrethi Malesi e Madhe,2,Rrethi Puke,2,Rrethi Pukës,1,Rrethi Shkoder,20,Rrethi Shkodres,18,Rrethimi i Shkodrës,2,Rreziku i blerjeve ne internet,1,Rrok Dajçi,1,Rrok Zojsi,1,Rrok Zojzi,1,Rrota Simon,1,Rrugash,1,Ruginë Balsha,1,Sabri Koçi,1,Sadete Juka,1,Sadik Bejko,1,Sadik Spahija,1,Safete Juka,1,Sahati i Inglizit,1,Sait Boshnjaku,1,Sait Hoxha,1,Salih Boriçi,1,Salih Efendi Myftia,1,Salih Hoxha,1,Salih Myftia,1,Sami Frashëri,2,Sander Ashta,1,Sandër Ashta,1,Sandër Prosi,1,Sander Ruci,1,Sandër Ruçi,1,Sandër Saraçi,1,Sanxhaku Shkodres,1,Sara Smaja,1,Saraçi Sandër,1,Scutari,1,Seit Boshnjaku,1,Sejfi Vllamasi,1,Selami Tabaku,1,Semundja malarjes,1,Serafin Fanko,1,Shalës,1,Shan Pici,1,Shantoja Lazër,1,Sharkia,1,Sheboja,1,Shefqet Korça,1,Shefqet Ndroqi,1,Shegani,1,Shegës së kopshtit,1,Shën Pjetri,1,Sherbime Katering ne Shkoder,1,Sherbime Taksi ne Shkoder,1,Shimshir,1,Shimshirëve,1,Shin Dong Hyuk,1,Shiroka,4,Shiroka Frederik,1,Shirokë,1,Shiu mbi lum,1,Shkëlzen Doçi,1,Shkenca dhe jeta,1,Shko Dallëndyshe,1,Shko Meshar,1,Shko ti,1,Shkodër,5,Shkoders,1,Shkodra,4,Shkodra asht,1,Shkodra asht nji jetë,1,Shkodra dhe historia e saj,2,Shkodra dhe kultura e saj,1,Shkodra dhe motet,3,Shkodra dhe Venediku,1,Shkodra djepi i kultures,1,Shkodra e vjetër,4,Shkodra foto te vjetra,1,Shkodra gjate mesjetes,1,Shkodra historia,1,Shkodra Kryeqytet,1,Shkodra në mbramje,1,Shkodra në mëngjese,1,Shkodra ne shekuj,1,Shkodra ne vite,1,Shkodra në zheg,1,Shkodra Sot,13,ShkodraDaily,3,Shkodranas,1,Shkodrane,1,Shkodranet neper bote,4,Shkodrania,1,Shkodranja,1,Shkolla e Mesme Artistike Prenkë Jakova,2,Shkolla e Muzikës Prenkë Jakova,2,Shkolla e Shirokës,1,Shkollat e para shqipe në Shkodër,1,Shkrimtari Xhahid Bushati,1,Shllaku Lec,1,Shllakut,1,Shoqëria Bashkimi,1,Shoqëria Bogdani,1,Shoqëria Rozafat,2,Shoshit,1,Shote Galica,1,Shpirti i mjerë,1,Shpirti poetik i Tano Banushit,1,Shprehje shkodrane,1,Shqipëria,1,Shqipëria kampione e Ballkanit,1,Shqiptarët në Odesa,1,Shqiptarët në Ukrainë,1,Shqynija,1,Shqypnija e lirë,1,Shqypnisë,1,Shqypria,1,Shqyptari Frati Shqypnija,1,Shtatzania,1,Shtatzënia,1,Shtëpia e Pionierit,1,Shtëpise sime,1,Shtigjet tona te veshtira,1,Shtjefën Gjeçovi,3,Shtjefën Konstandin,1,Shtjefen Palushi,1,Shtjefën Palushi,1,Shtypshkronja Nikaj,1,Shuk Prifti,1,Shyqyri Alushi,1,Si falet nje femi per Atdhe,1,Si lind jeta,1,Si të dallojmë floririn,1,Siç më thotë nënua plakë,1,Sikur t'isha djalë,1,Sikur të isha djalë,1,Simon Gjoni,1,Simon Jubani,1,Simon Pepa,1,Simon Rrota,2,Simon Simonidhi,1,Simpoziumin Shkencor,1,Skanjeti Andrea,1,Skënder Luarasi,1,Skënder Muça,1,Skenderbeu,5,Skënderbeu,2,Skifter Këlliçi,1,Smajl Martini,1,Sokol Gjoka,1,Sokol Rama,1,Sokoli e Mirja,1,Sokoli Ramadan,1,Spiro Dede,1,Sport,10,Sporti i notit,1,Statuta et ordinationes capituli eçlesiae Cathedralis Drivastensis,1,Statutet e Drishtit,1,Statutet e Shkodrës,1,Stavro Skendi,1,Sterbeqi,1,Studime ne Gjermani,1,Studimeve Albanologjike,1,Studiuesi i traditave tona etnokulturore,1,Sulejman Dibra,2,T’falun Atdhetarit të Kosovës,1,Tahir Dizdari,1,Tamara Gaci,1,Tamara Kudrickaja,1,Tamburja,1,Tani Petrotta,1,Tano Banushi,3,Tasho Lako,1,Tava e Krapit,2,Tave Krapi,2,Tave peshku shkodrane,1,Te jetosh ne Gjermani,1,Të korrunat,1,Te ura e Sutjeskës,1,Teatri Migjeni,38,Teatri Popullor,1,Tef Palushi,2,Tefë Kuqani,1,Tefë Pici,1,Telepatia,1,Temalit,1,Teodor Haxhi Filipi,1,Tërmeti 1979,1,Teufik Duka,1,Teufik Gjyli,1,Thanje shkodrane,1,The Albanians,1,The Guardian,1,The Passenger in Cabin 54,1,The Siege of Shkodra,1,The X Factor Albania,1,Thenie shkodrane,1,Theodor Anton Max Ippen,1,Theodor Ippen,1,Theron J. Damon,1,Theth,2,Theth National Park,1,Thethi,2,Tingëllim për Shkodrën,1,Tinka Kurti,4,Tinka Thani,2,Tish Daija,1,Tomor Dani,1,Tomor Osmani,6,Tonin Çobani,1,Tonin Harapi,1,Tonin Tërshana,1,Tonin Zadeja,2,Tourism,7,Tradita Shkodrane,1,Traditat tona,1,Trashëgimia letrare e Qemal Stafës,5,Tringa,1,Tringa e Grudës,1,Tringa Smajl Martinit,1,Tringë Smajli,2,Tringë Smajlja,2,Tuj kujtue Fishten,1,Tuk Jakova,3,Tul Gjuri,1,Tulipani i pyllit,1,Tulipani i Sharrit,1,Tulipani shqiptar,1,Turizem,2,Turizmi ne Shkoder,1,Unë kam një ëndërr,1,Universiteti,1,Universiteti Luigj Gurakuqi,1,Universiteti Shkodrës,1,Ura Art e Bahçallekut,1,Ura e Bahcallekut,1,Ura Mesit,1,Urdhnimet e poezis,1,Urime për Vitin e Ri,1,Va Dejas,1,Vaçe Zela,1,Vaji i Bylbylit,1,Vajz Shkodrane,1,Valentini Giuseppe,1,Valentini Zef,1,Vangjel Gjika,1,Vangjel Kika,1,Vargu i jetës,1,Vasil Shanto,1,Vaso Pashë Shkodrani,2,Vau Dejës,1,Vegim mendimesh,1,Vëgimi,1,Vegla muzikore,1,Vehbi Ismaili,1,Vehbi Sulejman Gavoçi,1,Vehdi Gavoçi,1,Veli Stafa,1,Velikopoje,1,Velipoja,1,Velipojak,1,Velipojë,1,Velipojes,1,Vëllavrasi,1,Vendet më të mbrojtura në botë,1,Vëndi im,1,Vendit tem,1,Veprimtar i çështjes kombëtare,1,Veprimtari Kulturore Artistike,3,Vera Bitani,1,Vera Bregu,1,Vermosh,1,Vermoshi,1,Vesel Rizvanolli,1,Vigut,1,Viktor Bruçeti,1,Viktor Koliqi,2,Viktor Shiroka,1,Vildan Tufi,1,Vilhelm Teli,1,Vinçenc Prendushi,3,Vinçenc Prennushi,4,Vinçenc Prenushi,2,Vincens Penushi,1,Violeta Sekuj,1,Violeta Zefi,1,Virtyti,1,Virusi i terbimit,1,Viti Shahini,1,Vitore Nino,1,Vitore Ujka,1,Vjeshtë,1,Vjosa Jakova,1,Vllaznia,9,Vllaznia not,1,Vllaznia Shkodres,1,Vojsava Kastrioti,1,Vojsava Triballi,1,Vojsava Tripalda,1,Vorri i Skander Begut,1,Vorri nanes,1,Vox Populi,1,Vrasja Luigj Guqakuqit,1,Vuksan Gela,1,Vulashi Lulzim,1,Wassa Effendi,2,Welcome to Shkodra,8,Willy Kamsi,2,Xhahid Bushati,1,Xhambazet,1,Xhamia e Parrucës,1,Xhamia e Plumbit,1,Xhamia e Plumit,1,Xhelal Baku,1,Xhelal Zejneli,1,Xhemal Broja,1,Xhemal Bushati,1,Xhemal Naipi,1,Xhevahir Spahiu,1,Xhevdet Hafizi,1,Xhuvani Aleksander,1,Yanitza Martinaj,1,Zafina Vasa,1,Zana popullore,1,Zani i Shna Ndout,2,Zef Ahmeti,1,Zef Deda,3,Zef Jubani,1,Zef Kadarja,1,Zef Kolombi,1,Zef Kurti,1,Zef Mala,1,Zef Malaj,1,Zef Malja,1,Zef Ndoci,1,Zef Pellumbi,1,Zef Pllumi,1,Zef Saraçi,1,Zef Valentini,1,Zef Zorba,2,Zekë Ndoci,1,Zeneli Migjeni,1,Zhan d’Arka shqiptare,1,Zhega Medin,1,Zhvillimi arsimit në Shkodër,1,Zog Dushmani,1,Zog Sakoli,1,Zogaj,3,Zoja e Kalase,2,Zoja e Keshillit te mire,2,Zoja e Shkodres,2,Zonja Z,1,Zotnis,1,Zydi Bakalli,1,Zyliha Miloti,1,
ltr
item
Shkodra Daily: Analizë estetike e Lahutës së Malcis
Analizë estetike e Lahutës së Malcis
Kryevepra e Fishtës, Lahuta e Malcis, është e papërsëritshme në letërsinë shqiptare. Ajo pasqyron në mënyrë të sistemuar kulturën, historinë autentike të shqiptarëve me anë të shprehjeve të pasura gjuhësore ...
https://3.bp.blogspot.com/-h188cYcmKXY/WDPQd8Gd4iI/AAAAAAAADKU/E-L6ZbFVyF0U7vPHVbwU0mfT324aB9FQQCLcB/s1600/Lahuta_Malcis.jpg
https://3.bp.blogspot.com/-h188cYcmKXY/WDPQd8Gd4iI/AAAAAAAADKU/E-L6ZbFVyF0U7vPHVbwU0mfT324aB9FQQCLcB/s72-c/Lahuta_Malcis.jpg
Shkodra Daily
http://www.shkodradaily.com/2016/11/analize-e-lahutes-se-malcis.html
http://www.shkodradaily.com/
http://www.shkodradaily.com/
http://www.shkodradaily.com/2016/11/analize-e-lahutes-se-malcis.html
true
4794096214637195701
UTF-8
Loaded All Posts Not found any posts VIEW ALL Readmore Reply Cancel reply Delete By Home PAGES POSTS View All RECOMMENDED FOR YOU LABEL ARCHIVE SEARCH ALL POSTS Not found any post match with your request Back Home Sunday Monday Tuesday Wednesday Thursday Friday Saturday Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat January February March April May June July August September October November December Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec just now 1 minute ago $$1$$ minutes ago 1 hour ago $$1$$ hours ago Yesterday $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago more than 5 weeks ago Followers Follow THIS CONTENT IS PREMIUM Please share to unlock Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy