Prenk Doçi (1846-1917)

Prenk Doçi (1846-1917) - Biografia e një patrioti Shqiptar [1]


Shqiptarët shtetin e tyre kombëtar e kanë formuar shumë vonë, në fund të vitit 1912. Lëvizjes kombëtare shqiptare (Rilindja) që zë fill në pjesën e dytë të shek. 19, e cila fillimisht mëtonte vetëm autonomi brenda Perandorisë Osmane, i bashkangjiten pjesëtarët e tre konfesioneve të përfaqësuara në Shqipëri - pranë shumicës myslimane, dhe ortodoksët dhe katolikët që përbëjnë vetëm 10% të popullatës së përgjithshme. Andaj nuk është për t'u habitur që edhe pjesëtarët e klerit katolik, që në të kaluarën tashmë kishin luajtur rol në kryengritjet antiturke [2], ishin pjesëmarrës në aktivitetete "Lëvizjes së Rilindjes" përkundër pakënaqësisë së Kurisë dhe të shumicës së klerit të lartë (drejtues) shqiptar, që në atë kohë konsideronin me peshë të madhe (të rëndësishme) marrëdhëniet e mira me qeverinë e Sulltanit. Ashtu siç njoftonte lexuesit e saj zakonisht e mirë informuara "Augsburger Allgemeine Zeitung" me 6 shkurt 1877, Kuria kishte udhëzuar përfaqësuesit e saj në Levantë (orient) që të bashkëpunojnë me organet osmane.

"Obligohemi që qeverisë turke t'i dëshmojmë mirënjohje për dashamirësinë që ka dëshmuar për shtjellimin e papenguar të interesave katolike-romane në orientin osman." [3]

Prenk Doçi, Preng Doçi
Një nga pjesëtarët e klerit katolik që ka luajtur një rol udhëheqës në lëvizjen kombëtare shqiptare ishte Prenk Doçi (Primo Dochi ose po ashtu Docci). I lindur më 25 shkurt 1846 në Bulgër të Lezhës, ai shkollimin si klerik e merr në "Collegium Urbanum" të Propagandë Fide në Romë. Atje ai hyn në kontakt me qarqet arbëreshe dhe bashkëpunoi në përmbledhjen me poezi "Shqiptarët për Dora d'Istrian" (A Dora d'Istria, gli Albanesi) e publikuar me 1870 në Livorno dhe e botuar nga Demetrio Camarda. Gjatë studimeve ai shkruan një numër poezish patriotike në të cilat thërret për kryengritje kundër turqve. Prej tyre më e njohura bëhet "Shqipnia nën zgjedhë turke" [4]. Në vitin 1871 Doçi kthehet në vendlindjen e tij ku fillimisht merr famullinë e Korthpulës (dioçeza e Lezhës). Në fund të marsit 1872 bëhet kapelan i abatit të Mirditës, Gaspër Krasniqi [5]. Në Mirditë Krasniqi ishte burrë shumë i diskutueshëm. Si drejtues i kryengritjes kundër turke në Shqipërinë Veriore në vitet e 60-të internohet për një kohë të gjatë në Konstantinopojë dhe kthehet në Mirditë vetëm në vitin 1870, ku nga këtu u konsiderua si simpatizant i turqve. Nuk ka mundur të qëndrojë gjithnjë ndaj rezistencës së familjes Doda, e cila që nga shek. 18 mbante udhëheqjen laike në Mirditë, por edhe kundër ipeshkvinjve të Shqipërisë Veriore; ai jep dorëheqje në vitin 1875 [6]. Në diskutimin për pasardhësin e tij ceket edhe Doçi; mirëpo arqipeshkvi i Shkodrës dhe Tivarit, Karl Pooten, nuk e shihte si të preferuar që atij t'i besohej kjo pozitë edhe pse ai aftësitë e tij intelektuale padyshim i pranonte; për të ai ishte shumë mendjelehtë [7].

Se me këtë ai nuk gabohej krejtësisht do vërtetohet shumë shpejt. Abacia e Mirditës në vitet vijuese mbetet e zbrazët, deri në vitin 1888, kur emërohet një abat i ri - Prenk Doçi.

Doçi fillimisht nuk bën emër si klerik por si politikan. Në vitin 1876 Serbia dhe Mali i Zi i kishin shpallur luftë Turqisë. Princi Nikolla i Malit të Zi, që kishte deklaruar si qëllim që vendit të tij t'i siguronte dalje në Andriatik, merr kontakte me fiset e Shqipërisë Veriore, e para se gjithash me mirditasit si fisi më i fuqishëm. Atje gjendja ishte aq favorshme për ambiciet malazeze, kur organet turke pak pas shpërthimit të luftës lejojnë kthimin e të internuarit në Konstantinopojë Prenk Bib Dodës, djalin e kapidanit të Mirditës Bib Doda të vdekur në vitin 1868. Përkundër paralajmërimeve, Prenk Bib Doda fillon menjëherë me përgatitjen e një kryengritje. Së bashku me malazezët që fillimisht ishin ende si fitues, dëshironte t'i përndiqte turqit nga vendi për të ngritur një principatë të Shqipërisë Veriore. Sipas një vëzhguesi të informuar mirë, baronit Franz Nopcsa, ai këtë e kishte bërë kryesisht nën ndikimin "priftit të talentuar Primo Docci porse shumë miqësor ndaj Malit të Zi" [8]. Si person ndërlidhës i kapidanit të Mirditës në vjeshtën e vitit 1876, Doçi shkon për në Cetinje ku princi Nikolla i premton përkrahje financiare dhe ushtarake [9]. Ai ishte i pafat sepse në Guci arrestohet nga turqit; sipas Nopcsa-s me rastin e arrestimit ai duhet të ketë bërë rezistencë të armatosur. Ai mandej fillimisht burgoset në Prishtinë, pastaj në Selanik dhe në fund në Kostantinopojë [10]. Me ndërhyrjen e internuncit Franz Graf Zichy dhe të vikarit apostolik në Konstantinopojë ai lirohet në mes korrikut 1877 dhe deportohet për në Itali. Ai shkon në Romë për t'u arsyetuar, çka nuk ia del: dërgohet përtej oqeanit në St. John, New Brunswick në Kanada, ku kaloi 6 vitet vijuese megjithëse me ndërprerje. Nga Amerika ai pandërprerë punoi për kthimin në Shqipëri. Në vitin 1880 Doçi qëndroi prapë në Romë [11], prej ku me gjasë prapë merr kontakt me Shqipërinë. Për planet e kthimit të tij ai gjeti përkrahje te Pasquale Guerini, vizitatori apostolik i Lezhës dhe ipeshkvi i mëvonshëm i Shkodrës. Guerini më 1 korrik 1881 i shkroi kardinalit Giovanni Simeoni, prefektit të Kongregacionit të Propagandës se, atij i vjen shumë keq që Doçi nuk mund të kthehet në Shqipëri, veçanërisht kur dioçeza e Lezhës ka nevojë të madhe për priftërinj. Se ai është i gatshëm të garantojë për mirësjelljen e tij, veçanërisht pasi qeveria osmane ka lëshuar një amnisti të përgjithshme për vepra penale politike [12]. Po ashtu edhe vetë Doçi në letrën e tij drejtuar Simeonit datë 31 gusht 1882 i referohet po ashtu kësaj amnistie të përgjithshme dhe ankohet se, ai kishte ndjenjën se me qëllim po përjashtohet, përderisa të burgosurit e tjerë tashmë prej tre vitesh janë në shtëpi [13]. Pasquale Guerini për arsye të kthimit të Doçit i drejtohet guvernatorit të përgjithshëm në Shkodër, i cili rekomandon që Doçi nëpërmjet ipeshkvit të Lezhës t'i drejtohet drejtëpërsëdrejti ministrisë së brendshme osmane [14]. Kjo nuk ishte një këshillë e mirë sepse bash ipeshkvi i Lezhës Francesco Malczynski me prejardhje nga Lemberg-u, numërohej si një ndër kundërshtarët më të hidhur të Doçit dhe në çdo mundësi të mundshme e kishte nxirë (fliste keq) atë te Kongregacioni i Propagandës. Ai tashmë e kishte luftuar edhe abatin e fundit të Mirditës, Krasniqin, mbase duket që (Malczyns-ki) kishte pretenduar shuarjen e abacisë së Mirditës, e cila zvogëlonte autoritetin e tij [15]. Në fillimvitin 1883, Doçi gjendet përsëri në Itali. Kësaj radhe mbase guxon të shkojë deri në Siujdhesën Ballkanike: me 16 maj arrin në Tivar, pra në territorin malazez. Ai për një kohë qëndroi në Ulqin ku pos tjerash takohet edhe me vojvodën e atyshëm malazez, i cili e njofton se, princi Nikolla, që për momentin paska qenë në Rusi, shpesh paska folur për atë (Doçin) [16]. Në Ulqin ai takohet po ashtu edhe me nënën e tij dhe disa të afërm [17]. Herë pas here Doçi qëndroi edhe në kryeqytetin e Malit të Zi, Cetinjë, për ta pranuar një lejekalim të konsullatës austriake për në Shkodër. Mirëpo Guerini e kishte këshilluar urgjentisht që mos ta bënte këtë [18]. Doçi duket që në korrik t'a ketë lëshuar përsëri Malin e Zi dhe të ketë shkuar për në Greqi. Pavarësisht nga e gjithë mirëdashësia e tij malazeze, ai paraprakisht Propagandës Fide i kishte dërguar edhe një raport kritik për gjendjen e kishës katolike në kët vend [19]. Përpjekjet e Doçit për kthim duket se kanë gjetur përkrahjen e Propagandës Fide me gjithë aksionet penguese të Malczynski-t. Kjo bëhet e qartë në një shkresë të patriarkut të armenëve uniatë, Stefan Peter X Azarian drejtuar prefektit të Propagandës Fide, që i referohet lejës së kthimit për Prenk Doçin. Azarin kishte biseduar me qendrat e ndryshme qeveritare osmane dhe detyrohet të konstatojë se, momenti për një protestë të tillë ishte jashtëzakonisht e pafavorshme. Në Shqipërinë Veriore dhe në veçanti në Mirditë momentalisht dominojnë trazira, popullata e krishterë atje nuk dëgjonte as organet osmane e as ipeshkvijtë e saj:

"... la complicazione dei negozi dei cattolici d'Albania arrivò ad un tale punto do gravità, che alla fine dovette intervenir la forza armata. I cattolici Albanesi non volendo sentir nè i consigli delle autorità locali, nè quegli dei loro Vescovi, vennero alla fine repressi col fuoco del cannone. Il Sultano e la S. Porta ne furon profondamente disgustati, e non mancarono dei malignanti esteri, e frà i medesimi cattolici di Albania, come me lo conferma d'altronde il Re.mo M.r. Guerinimedesimo, che accusarono quell'Episcopato cattolico d'avere incoraggito gli albanesi cattolici alla rivolta per il conto del Governo Austriaco. Alcuni rapporti officiali arrivati da quella Provincia confermarono più o meno quelle recriminazioni odiose ..." [20].

Doçi me anë të letrave të tij, sipas Azarian-it, me anë të të cilave kishte nxitur mirditasit kundër organeve osmane, nuk ka qenë i parëndësishëm për krijimin e atyre rrethanave [21].

Ndalesa e radhës e Doçit ishte Athina; atje dërgon një petecion qeverisë osmane nëpërmjet ambasadës osmane, të cilit personalisht i jepte pak mundësi suksesi. Edhe përballë Propagandës Fide tregohet pesimist. Ai propozoi që atë më mirë ta kthejnë në Amerikë se sa të lihet në një situatë të pashpresë në Greqi, aq afër vendlindjes:

"... la mia mente sarà più tranquilla e mi troverò lontano dall'occasione di far qualche passo falso per amor dell'Albania ..." [22].

Sipas njoftimeve të armikut intim Malczynski, Doçi në Athinë duhet t'i jetë bashkangjitur një "komiteti revolucionar" që aspironte çlirimin e Shqipërisë nga pushteti osman [23]. Pasi dëshmohet se as Greqia nuk ishte si bazë e përshtatshme për një kthim në Atdhe, Doçi bëhet sekretar i Imzot Antonio Agliardit, legatit të parë apostolik në Indinë Lindore [24]. Së bashku me Agliardin kthehet në Romë në vitin 1886, ku ai, tani i njoftuar me rrethet më me ndikim të Kurisë, përsëri fillon të zhvillojë një aktivitet të nxituar në çështjen e Shqipërisë, me çrast ai diti me zgjuarsi që t'i ndërlidhë qëllimet e tij politike me ato të Kishës. Fillimisht ai më 20 tetor 1886 i dërgoi kardinalit Simeoni një "promemorie" mbi Epirin përkatësisht Shqipërinë Jugore kinse si përfundim i qëndrimit të tij në Greqi: ky rajon deri në shek. 15 ka qenë shqiptar katolik. Pas vdekjes së Skënderbeut një pjesë e klerit është masakruar nga turqit, tjetra ka emigruar në Greqi dhe Itali. Popullsia shqiptare iku nëpër male, përderisa grekët dhe vllahët emigrojnë. Të lënë nga klerët e tyre shqiptarët nuk kishin zgjidhje tjetër ose t'i bashkangjiteshin ortodoksisë ose islamit. Në Shqipëri tani ka vetëm edhe disa qindra katolikë, shumica të huaj për të cilët kujdeset një misionar në Prevezë dhe një tjetër në Valona (Vlorë). Mirëpo të gjithë të konvertuarit shqiptarë kanë mbetur patriotë:

"Il Principio movente dell'animo di ogni Albanese, sia moamettano sia scismatico, è certamente l'amore della patria."

Në rast të ndonjë ndryshimi të pushtetit shqiptarët myslimanë do të kristianizohen përsëri menjëherë, sepse në zemrat e tyre kanë mbetur të krishterë. Ata nuk do të kalonin në kishën ortodokse, për urrejtjen ndaj Greqisë, për më tepër ata për arsye kombëtare do t'i bashkangjiteshin kishës-romane. Mirëpo Roma, siç janë ata konservativë dhe tradicionalistë, atyre duhet që t'iu mundësojë ritin grek. Respektimi i ritit latin është arsyeja pse misioni katolik në Shqipërinë Jugore gjer më tani ka pasur kaq pak sukses. Në Shqipëri duhet të dërgohen priftërinj arbëreshë të ritit grek, ata atje nuk do të shikoheshin si të huaj sepse ata kanë gjuhë dhe zakone të njëjta si vendasit. - Kaq sa i përket "promemories" së Doçit, e cila qartë më shumë përmbante qëllime kombëtare se sa fetare [25].

Disa javë më vonë, me 6 nëntor 1886, Doçi përpilon një "Relazione dello Stato delle Missioni dell'Albania seguita da una breve Appendice sui Mirditi" të cilin ai ia drejton monsinjor Domenico Jacobini-t, sekretarit të Kongregacionit të Propagandës [26]. Në hyrje Doçi shkruan se, relacioni i tij nuk mund të jetë i plotë ngaqë ai ishte i detyruar në filimvitin 1877 ta lëshonte vendin; mirëpo ai është përpjekur që përjetimet e tij personale t'i plotsojë me njoftimet nga bashkatdhetarët që jetojnë në Shqipëri. Relacioni ndahet në kapitujt vijues: Qendrat ipeshkvore, keqpërdorimet (gjakmarrja etj.), analfabetizmi (vetëm 5 % e katolikëve dinë të shkruajnë e lexojnë), kleri (ka shumë pak priftërinj, shqiptarët dëshirojnë vendasit si ipeshkvinj), përmbledhje për dioçezat e veçanta, rregullat e tre koncileve kombëtare shqiptare, misioni i françeskanëve, jezuitët (lavdërohen shumë; Doçi propozon themelimin e një "Periodico Religioso", që do të ishte e rëndësishme edhe për ngritjen e një literature kombëtare shqiptare). Aneksi (f. 335 v.-336) propozon asgjë tjetër vetëm themelimin e një ipeshkvie të pavarur mirditase. Njëkohësisht Doçi përpiqet përsëri për ta arritur kthimin e tij në Shqipëri. Përsëri ai përdori patriarkun e katolikëve armenë, dhe fillimisht përpiqej që të marrë leje qëndrimi të përkohshëm për të vizituar nënën e tij të sëmurë dhe motrën që posa kishte mbetur e vejë. Azarin për këtë i shkruan Romës dhe njofton se, kjo leje nuk mund të arrihet pasi organet vendore shqiptare i kanë dërguar Vezirit të Madh dokumente kompromentuese për Doçin [27].

Pas këtij dështimi të përsëritur Doçi vendos për një deklarim luajaliteti (besnikërie) formal për qeverinë e Sulltanit. Meqenëse në Konstantinopojë atë e shihnin si nxitësin kryesor të trazirave, në rast të kthimit ai premton mirësjellje të plotë:

"Ed è perciò che formalmente dichiaro, ch'io, ottenuto ch'abbia il rimpatrio, non solo m'asterrò da qualsiasi atto o parola che potesse menomamente rendermi pericoloso alla tranquillità dell'Albania, ma d'essermi decisto di costituirmi a tutti i miei connazionali quale modello di lealtà, sommissione e gratitudine verso il mio legittimo Governo, ch'è quello di S.M.Imp. e il Sultano; - die usare ogni sforzo ed influenza, qualora ne fossi richiesto, per assecondare tutte quelle misure che lo stesso Governo, sia da per sè, sia di concerto con la S.Sede, crederà oppurtune per l'ammeglioramento dello stato delle Missioni Cattoliche e del benessere della popolazione Albanese, - e, finalmente d'esser pronto ad ubbidire agli ordini dei miei Superiori fosse pure di lasciare nuovamente l'Albania, qualora circostanze non prevedute (e che certamente non saranno provocate da me) lo richiederebbero."

Ai i lutet kardinalit Simeoni që këtë zotim luajliteti t'ia bartë për njoftim qeverisë osmane [28].

Me këtë zotim ishin vendosur drejtimet edhe pse do të zgjasë edhe një vit deri sa Doçi do ta sigurojë saktë lejen e kthimit. Gjërat fillojnë vërtetë të lëvizin vetëm në gusht 1888 kur Doçi shkoi vetë në Konstantinopojë. Atje ai i nisur nga Triesta, arriti me 10 gusht dhe vendoset në manastirin domenikan S. Pietro di Galata. Paraprakisht ai kishte biseduar në Vjenë me nuncin apostolik dhe ministrin e jashtëm Austro-Hungarez, për ta siguruar përkrahjen diplomatike të monarkisë, që ishte fuqi mbrojtëse e shqiptarëve katolikë; por në atë kohë austriakët atë nuk e kanë ndihmuar shumë.

Tashmë me 14 gusht Doçi së bashku me Azarinin ishte në audiencë te ministri osman për Kult dhe Drejtësi, Xhevdet Pasha. Bisedimet duhet të kenë kaluar në atmosferë krejt miqësore; ministri ishte shprehur se nuk do të shkaktonte vështirësi të madhe lejimi i kthimit të Doçit për në Shqipëri. Mirëpo për momentin situata për këtë gjë nuk është mjaft e favorshme, sepse për momentin në Shqipëri do të nxiste aktivitetet plaçkitëse nga Mirditasit dhe në dioçezën e Durrësit një konflikt mes klerit katolik dhe organeve vendore turke [29]. Detaje për rastet në dioçezën e Durrësit na sjell një shkresë e Azarian-it drejtuar Propagandës Fides me datë 15 gusht 1888 [30]; raporti i tij është para se gjithash për atë arsye, interesant sepse tregon sa të pasigurt ndiheshin tashmë turqit në Shqipëri. Azarin informohet nga Xhevdet Pasha se, në një manastir katolik apo shtëpi famullie tre topa që herë pas here përdoren nga klerikët në raste të caktuara përherë e ngacmojnë popullin. Meqë banesat e këtyre klerikëve, që janë të huaj, sipas ligjit janë të paprekshme, organet nuk mund të veprojnë asgjë kundër kësaj të keqje, pra që topat të konfiskohen. Arqipeshkvinjtë e Shkodrës dhe Durrësit të cilëve u është drejtuar me shkrim për këtë çështje nuk janë përgjigjur fare. Arqipeshkvi i Durrësit, Raffaele d'Ambrozio, përveç kësaj akuzohet për ndikimin e tejet të madh politik në dioçezën e tij. Mendohej se për fjalë të tij do të ngriheshin të gjithë katolikët e dioqezës. Rivendosja e autoritetit të Sulltanit në këtë dioçezë është ende larg. Për këtë arsye Xhevdet Pasha i lutet Kurisë, që me çfarëdo arsyetimesh bindëse ta largojë nga Shqipëria. Doçi, i cili në këtë bisedë ishte i pranishëm, gjoja nuk i kishte kuptuar për shkak të mosnjohjes së gjuhës turke, nga Azariani është pyetur pas audiencës lidhur me mendimin e tij për d'Ambrosio-n. Ai shprehet se, është e saktë që, arqipeshkvi në dioqezën e tij sundonte si pashë, porse përballë qeverisë është luajal (besnik). Azariani propozoi që si d'Ambrosio po ashtu edhe Doçi të dërgohen në kryeqytetin osman për t'i qetësuar organet.

Fundja incidentet qesharake në Shqipëri sigurisht kontribuan që për njëherë të pengohen përpjekjet e Doçit për marrjen e lejekalimin. Azarian dhe përfaqësuesi apostolik në Konstantinopojë, A. Bonetti refuzojnë që të veprojnë për Doçin edhe më tej në këtë situatë. Ky për këtë arsye tërbohet aq shumë sa, në një shkresë dërguar mentorit të tij kardinal Agliardi Bonetti-t dhe Azarian i paraqet si të paaftë për t'i përfaqësuar interesat papnore në Konstantinopojë. Se Azarian kur bëhet fjalë për t'u shërbyer turqve nuk struket fare nga përpjekjet, shkruan Doçi [31]. Kjo padyshim ishte e padrejtë sidomos përballë Azarianit, i cili kishte ndërhyrë aq shpesh te organet osmane për Doçin dhe i cili në letrat e tij nuk thoshte asnjë fjalë të vetme të keqe për të. Dhe fundja duke ju falënderuar ndërhyrjeve të përhershme të Azarian-it u mundësua që Doçi më në fund me 17 shtator 1888 të pranojë lejekalimin për Shqipëri [32].

Doçi kthimin e tij e ndërlidhi me plane të mëdha. Në një letër që i dërgon sekretarit të Kongregacionit të Propagandës, monsinjor Jacobini-t, i propozoi largimin e Mirditës nga juridiksioni i ipeshkvit të Lezhës, Francesco Malczynski-t. Lidhur me postin e zbrazët të abatit të Mirditës ai mendonte në mënyrë modeste se, Porta për emërimin e tij pa dyshim kishte qëndrim mirëbesimi. Se në Mirditë kishte vetëm një palë të vogël kundërshtarësh e cila është kundër familjes së kapidanit Doda dhe me këtë edhe kundër tij [33]. Doçi duhet të ketë pasur njohuri për plane të tilla të Kurisë sepse që me 25 tetor 1888 Papa Leo XIII me dekretin "Supra montem Meriditarum" e ngriti Shën Aleksandrin në Orosh në Abbatia nullius dhe largoi nga juridiksioni i Malczynski-t. Si abat të ri Kongregacioni i Propagandës me 27 tetor propozoi Doçin që me 4 janar 1889 shugurohet në "Collegium Urbanum" të Propaganda Fides [34]. Abacisë së tij i takonin, përveç famullive që deri më tani i takonin Oroshi dhe Spaçi, edhe pesë tjera: Ndërfanda, Kalivarja, Qafa e Malit, Blinishti dhe Fandi. Pastaj në vitin 1890 i shtohen nga dioçeza e Sapës edhe famullitë Vigu, Mnela dhe Gomsiqja, në vitin 1894 prej Lezhës i bashkangjiten Kaçinari, Shën Gjergji, Ungrejt, Kashnjeti dhe Korthpula, kështu që Abacia në fund nën juridiksionin e saj kishte 15 famulli me diku 18.000 banorë. Pozita e Doçit si "capo spirituale die cattolici della Mirdita" nga ana turke i njihet shprehimisht tashmë që nga 28 nëntor 1888 me anë të një fermani të Valisë së Shkodrës, Bahri Pasha [35]. Raportet e Doçit me organet osmane në përgjithësi ishin të shkelqyeshme; për herë të parë në gusht të vitit 1892 një pashë turk bënë një vizitë zyrtare në rajonin e fisit të Mirditës, e ky ishte Abdul Kerim Pasha, valiu i Shkodrës [36].

Një arsye për raporte të mira me organet lokale osmane mund të ketë qenë vetëpërmbajtja që e shprehin fillimisht Mirditasit në çështjet politike. Ai në vitet e para kufizohet vetëm në aspektet shpirtërore dhe përpiqej, që çrregullimet tashmë kaherë të pranishme t'i kufizojë, para së gjithash shkeljet kundër rregullave kishtare përkitazi me lidhjen e martesave:

"... Posso dire d'aver liberata Orosci dai concubinari e d'aver impedito le vendite di donne fra i turchi ed a nozze illegitime. Man mano vado costringendo anche le altre parrochie ad imitare Orosci in questa e molte altre riforme, e spero, con l'aiuto di Dio, che questi miei continui sforzi saranno in breve coronati di successo completo. Se la guerra specialmente contro il concubinato venisse fatta anche nella Diocesi d'Alessio e particolarmente in Dibri (parte integrale dei Mirditi) il successo sarebbe più sollecito e gli odii per parte dei rei molto minori contro la mia persona." [37]

Në numrin e madh të shkresave të tij Doçi përherë nënvizon se, shumë çrregullime janë si pasojë e mungesës së priftërinjëve, kështu shkruan edhe në një letër drejtuar Propagandës Fides me datë 12 gusht 1892 - sipas kësaj (letre) katër nga dhjetë famulllitë e atëhershme të Abacisë ishin pa famullitarë [38]. Me 14 mars 1892 Doçi i dërgon Kongregacionit të Propagandës një raport të detajuar lidhur me rrethanat në Mirditë dhe për përpjekjet e tij atje për t'i larguar çrregullimet [39]. Përgatitja e raportit për publikim është duke u përgatitur nga atutori i këtij punimi, që përmban materiale interesant edhe për gjeografinë dhe folklorin; për këtë arsye këtu do të flitet vetëm shkurtimisht për përmbajtjen:

Në shënimin "Notizie Preliminari" Doçi sjell fillimisht një përshkrim gjeografik të "kuazi të shtetit të vogël autonom" të Mirditës. Falë përpjekjeve të familjes së saj princërore popullsia ka mbetur krejtësisht katolike, përderisa në krahinat tjera të Shqipërisë, ku familjet feudale kanë kaluar në Islam (Doçi e cek Matin, Dibrën dhe Shqipërinë Jugore), popullsia ka kaluar po ashtu në islam ose në ortodoksì. Interesante janë edhe versionet e tij për historinë e abacisë së Mirditës në Orosh:

Sipër Oroshit ngrihet një mal i quajtur "Malisceit" (Mali i Shenjtë). Atje dikur kishte qenë një manastir i benediktinëve, ku kanë mbetur dhe mund të shihen vetëm rrënojat e një kishe kushtuar Shën Gjon Pagëzuesit. Atje më herët janë varrosur të vdekurit nga e gjithë Mirdita dhe, mbase edhe sot, me 29 gusht mblidhen atje barinjtë dhe banorët e rrethit, edhe vetë myslimanët, për të celebruar meshën. Kurse Abacia e sotme është themeluar vetëm para tre shekujve.

Në hyrje më tej Doçi merret me përpjekjet e qeverisë osmane për të lidhur konkordatin me Vatikanin ngjashëm si me Malin e Zi, përshkrime të cilat sigurisht do jenë përshëndetur nga Kuria, sikur Austro-Hungaria të mos kishte qenë fuqi mbrojtëse e katolikëve shqiptarë. Edhe Doçi në rasportin e tij paralajmëron para lidhjes së konkordatit se me këtë do të humbej mbrojtja dhe subvencionet e Monarkisë së Habsburgërve. Për më tepër Mirdita dëshiron të mbetet mundësisht e mbyllur përballë turqve. Doçi në Mirditën shihte bërthamën e shtetit të ardhshëm shqiptar, të paktën ai këtë lë të kuptohet në relacionin e tij:

"Il Principato dei Mirditi forma la speranza d'un felice avvenire dell'Albania in tutti i cuori che amano la propria patria. E perciò é con ochio sospetto sempre invigilato ogni suo movimento dalla Turchia. Il suo principe soto futili pretesti é tenuto lontano dalla patria, ed il suo benessere morale e materiale é affatto trascurato." [40]

Pjesa qendrore e raportit (f.432-447) i përgjigjet katalogut të pyetjeve të shtruara nga Propaganda Fide. Aty trajtohet pos tjerash: Territori, rezidenca dhe të ardhurat e Abacisë, famullitë e veçanta me famullitarët dhe para se gjithash popullsia e Mirditës, cilësitë dhe zakonet e këqija të tyre. Numrin e përgjithshëm të Mirditasve Doçi e jep me 25.020, prej të cilëve në territorin e Abacisë janë 16.620 (1892). Popullsia është katolike, por më tepër nga tradita se sa nga bindja e brendshme, sepse në çështjet e besimit gjer më tani nuk janë mësuar fare. Përveç kësaj te ata feja dhe bestytnitë janë fare afër njëra tjetrës, vërehen edhe ndikimet ortodokse:

"È (il popolo) tenace delle sue pratiche religiose; anzi talvolta giunge fino alla superstizione in osservarle, come certi feste greche e in date del calendario antico all'uso dei greci." [41]

Se banorët e Mirditës janë krenarë për lirinë e tyre, dhe se ata për ruajtjen e saj kanë marrë pjesë si trupa jo të rregullt në gjitha fushatat e Turqisë në Evropë, Azi dhe Afrikë - nën flamurin e vet, ku figuronte një kryq mbi gjysmëhënën.

Në Romë relacioni i Doçit është pranuar pozitivisht; i autorizuari i Propagandë Fides për shqyrtim V. M. Van den Brauden mendonte se, ai (relacioni) është njëri ndër më të saktët që ka parë ndonjëherë [42]. Deri diku në vitin 1895, Doçi duket të ketë abstenuar sa i përket politikës. Padyshim se ai ishte bërë më i kujdesshëm për shkak të vetë fatkeqësisë së tij me rastin e dështimit të kryengritjes së mirditasve 1876-77 dhe gjatë viteve të gjata në mërgim. Por ai më pas i bashkangjitet ndërhyrjes së arqipeshkvinjve dhe ipeshkvinjve të dioqezave shqiptare kur këta me 28 qershor 1895 i drejtohen papatit në përkrahje të Prenk Bib Dodës që ishte ende i internuar [43]. Në periudhën vijuese Doçi shpresën kryesore e mbështet tek Austro-Hungaria, e cila në fund të 1896, sapo kishte filluar përgatitjen e një aksioni për të vepruar kundër ndikimit gjithnjë e më të fuqishëm të italianëve në Shqipërinë Veriore. Vjena dëshironte t’a përdorte para se gjithash këtu klerin katolik që subvencionohej fuqishëm nga monarkia [44]. Për besueshmërinë e tyre nuk ishin krejtësisht të sigurt. P.sh. në një "Memorie për Shqipërinë" [45] e përpiluar në dhjetor 1896 thuhet kështu:

"Fillimisht për sa i përket arqipeshkvinjve dhe ipeshkvinjve të Shqipërisë, ndër ta nuk mund të gjendet asnjë i aftë, aktiv, me plot bindje dhe njëkohësisht luajal, përfaqësues i besueshëm i interesave tona." [46]

Në vlerësim më së miri del Doçi:

"Monsinjor Doçi (shqiptar) është një prift mjaft inteligjent dhe i zgjuar, që ka për karakteristikë kryesore ambicien. Ajo fuqi, që do t'ia dalë të përkrahë aspiratat ambicioze të këtij prelati, do mund të përfitonte nga ndikimi dhe nga aktiviteti i tij tejet stimulues. Përballë qeverisë së Monarkisë monsinjor Doçi gjer më tani del besnik kur ai veproi në kuptimin tonë te disa klerikë shekullarë (dioqezanë). Mirëpo as ai nuk mund të shihet si besnik absolut, meqë ai, ashtu si edhe shumica e shqiptarëve, në veprimet e tij i udhëzon lakmia në fitim. Kështu thuhet se, ai nga qeveria turke pranon një subvencion vjetor prej 1500 frangash." [47]

Doçi që qëndronte shpesh në Vjenë me 14 mars 1897 i paraqet qeverisë austro-hungareze një "promemorie për Shqipërinë" ku ai jep idetë e tij se si duhet të jetë e fati i ardhshëm i Shqipërisë [48]. Memorandumin e tij ai e ndan në dy pjesë. Në pjesën e parë bëhet fjalë për qëllimet afatshkurtra: Situata në pjesët e ndryshme shqiptare të vendit është e ndryshme. Disa rajone nuk janë nënshtruar kurrë si duhet nga turqit, atje vlen ende e drejta zakonore shqiptare; disa pjesë të tjera të vendit që nga fillimi kanë qenë krejtësisht nën sundimin turk e me këtë edhe nën ligjet turke. Hapi i parë i Austro-Hungarisë në aksionin në Shqipëri duhet të jetë realizimi armëpushimit mes fiseve dhe palëve në armiqësi në vend. Pas arritjes së këtij armëpushimi do duhet të themelohet një "Lidhje" për mbrojtjen e interesave kombëtare kundër çdo fuqie të huaj, që dëshiron t'a pushtojnë territorin e saj apo që dëshiron t'a cënojnë integritetin e saj. Turqit krijimin e një Lidhje të tillë nuk do ta kundërshtonin, përkundrazi ata do ta shikonin si një mbështetje për pushtetin në Shqipëri. Një rezistencë do të mund të vinte vetëm nga Mali i Zi, Serbia dhe Greqia që spekullojnë me ndarjen e Shqipërisë. Pas shpalljes së Ligës do duhet të themelohej një Komision që do të kujdesej për nxjerrjen dhe implementimin e programit të Lidhjes. Ai para se gjithash duhet të kujdeset që raportet me qeverinë e Sulltanit të mbesin korrekte. Edhe përballë organeve lokale osmane në qytetet shqiptare duhet të veprohet me kujdes, për mos t'ua zgjuar mosbesimin e myslimanëve. "Mirëpo Komisioni gradualisht të veprojë në çdo mënyrë për t'i larguar osmanllinjtë dhe ata për t'i zëvendësuar me vendasit, pavarësisht nga besimi i tyre, në organet qeveritare, xhandarmërinë kombëtare, te trupat shqiptare, etj."

Në pjesën e dytë të memorandumit Doçi bën një projekt që parashihte themelimin e një numri të shteteve të vogla shqiptare si parashkallë për një shtet të mëvonshëm unik shqiptar. "Këtu në shtet duhet të përfshihen: 1. Territori i Shkodrës, 2. Kosova, 3. Territori i Krujës (me Matin dhe Durrësin), 4. "Toskëria" dhe 5. Epiri (me Janinën). Mirëpo për momentin për këtë ende nuk qenka koha e përshtatshme, sepse muslimanët mund ta kuptojnë gabim dhe ta shohin si një kryengritje kundër Portës. Prandaj si bazë për gjitha hapat e mëtejshëm duhet të jetë Shqipëria Veriore katolike, sepse nga elementet myslimanë sigurisht nuk mund të zhvillohet një aktivitet civilizues."

Doçi propozon krijimin e një principate katolike për Shqipërinë e Epërme që do të përfshinte rreth 160.000 katolikët që jetojnë mes Malit të Zi, Kosovës, lumit të Matit dhe në bregdetin e Adriatikut. Dhe kjo do mund të realizohej pa kryengritje kundër Portës, nëse do të lejohej kthimi i princit të Mirditës Prenk Bib Doda, i cili që nga 1888 është i internuar në Azinë e Vogël dhe nëse bëhet guvernator i të krishterëve të vilajetit të Shkodrës.

Se kjo pjesa e dytë e "promemories" nisej nga kushtet tejet joreale, i pari e kupton konsulli gjeneral i porsaemëruar austro-hungarez në Shkodër, Theodor A. Ippen [49].

"Ky prelat i shkëlqyeshëm, - shkruan Ippen -, është tepër Mirditas dhe i krishterë nga Orienti, prandaj e implikon si antagonist të lindur të muhamedanëve për të mbetur politikan objektiv." [50]

Ippen dyshonte se, të gjitha fiset e Shqipërisë Veriore pa kundërshtim do t'i bashkangjiteshin udhëheqjes së princit të Mirditës, Ippen ishte po ashtu i mendimit se, në Shqipëri nuk duhet mbështetur vetëm në elementin katolik, ashtu siç dëshironte Doçi; me këtë do të përfshiheshin në mënyrë të pashmangshme në kundërthëniet e brendshme shqiptare. Pavarësisht nga gjitha dyshimet, Ippen e këshillon qeverinë që Doçit t'i shprehin mirëbesimin dhe atë ta përkrahin me subvencione, edhe pse Abati i Mirditës me kërkesat e tij nuk ishte fare modest: sepse që ai donte ta rriste aksionin Shqipëria të Austro-Hungarisë për vete kërkoi 10.000 dhe për agjentët e tij 40.000 guldë në vit. Qeveria vjeneze miraton vetëm: për Doçin 8.000 dhe për njerzit e tij të besueshëm 6.000 guldë, mirëpo më vonë këtë shumë e rriti konsiderueshëm [51].

Me aksionin Shqipëria të vitit 1896/97 nuk arrihet shumë, mirëpo sido që të jetë Austriakët ja dalin që nëpërmjet pagimit të subvencioneve në rritje që një pjesë të klerit katolik dhe fisnikërisë t'i detyrojë. Një efekt i rëndësishëm dytësor ishte që përpjekjet kombëtare të shqiptarëve siguruan një përkrahje financiare, ç'ka ndikoi edhe në zhvillimin kulturor.

Doçi edhe në këtë drejtim aktivizohet: në vitin 1899 së bashku me Gjergj Fishtën, Ndoc Nikajn, Mark Shllakun, Pashko Bardhin etj., themelojnë shoqërinë "Bashkimi" e cila i kishte vënë vetes si qëllim unifikimin e gjuhës standarte. Si përpjekje kryesore këtu ishte çështja e alfabetit sepse në Shqipëri edhe më tej përdoreshin disa alfabete [52].

Doçi propagandonte një alfabet të ri që përbëhej krejtësisht nga shkonjat latine dhe zanoret specifike shqiptare i riprodhonte me digrafe/dyshkonjësh, te të cilat si shkronjë e dytë ishte gjithmonë një "h": dh, th, xh, ch, gh, etj. Doçi për alfabetin e tij të ri gjeti përkrahje nga konsulli gjeneral Ippen që miratoi përdorimin në të gjitha shkollat e subvencionuara nga Austro-Hungaria. "Bashkimi" në shtatë vitet e para të ekzistimit me përkrahjen austriake publikoi 32 libra, mes tyre pjesë të veprës kryesore të Fishtës "Lahuta e Malcis" dhe "Anzat e Parnasit". Edhe organet shqiptare jashtë vendit si "Albanie", "Shpnesa e Shqypnis" dhe "Kombi" përdorin alfabetin e Bashkimit [53]. Megjithatë alfabeti i Doçit nuk bëhet gjithëshqiptar, në thelb mbetet i kufizuar vetëm në rajonin e Shkodrës, mbase edhe atje nuk mbetet i padiskutueshëm. Arsyeja qëndronte në natyrën e palëkundur të Doçit që nuk lejonte kundërshtimet përmbajtësore. Tashmë në vitin 1902 në Shkodër nën patronazhin e Ndre Mjedës themelohet një shoqëri e dytë me emrin "Agimi" e cila nga ana e saj përdorte një alfabet të ri me shkronja diakritike (g'=gj, k'=kj, n'=nj e kështu me radhë). Qeveria vjeneze që alfabetin e Mjedës e shihte si më modern dhe që ishte i ngjashëm me "alfabetin e Konstantinopojës", i cili përdorej kryesisht në Shqipërinë Jugore, kalon në përkrahjen e alfabetit të " Agimit"; ndoshta kjo ndodh edhe nën ndikimin e konsullit të përgjithshëm të sapoemëruar austro-hungarez në Shkodër, August Kral, që ishte një kundërshtar i ashpër i Doçit. Doçi kërkon dhe gjen përkrahje te italianët, të cilët në vitin 1905 e vendosin alfabetin e tij në shkollat e sponzorizuara nga italianët në Shkodër [54]. Abati i Mirditës më pas pati edhe kënaqësinë që Kongresi i Manastirit, 14-22 nëntor 1908, të vendosë për dy alfabete të cilët duhej përdoreshin si të vetmit në të ardhmen - njëri prej tyre qartë për bazë kishte alfabetin e tij.

Me 1908 monarkia anekson Bosnien dhe Hecegovinën; në Vjenë pritej një kundër reagim i ashpër nga Serbia dhe Mali i Zi, dhe për këtë arsye kërkoheshin shqiptarët për t'i aktivizuar përsëri kundër Malit të Zi. Alfred Rappaport, konsulli i përgjithshëm në Selanik, do duhej ta merrte mbi vete organizimin e aksionit të ri austriak Shqipëria, sepse Kral-i ishte jopopullor te kleri katolik dhe te fiset malore të Shqipërisë Veriore [55]. Rappaport mendonte se, Doçi për shkak të ambicjes së tij dhe "nevojës së parave" që ka, është lehtë për ta fituar për një aksion të tillë [56]. Aksioni bëhet i kotë sepse Serbia dhe Mali i Zi përkundër pritjeve nuk kishin shpallur luftë dhe se në Perandorinë Osmane vjen te "revolucioni i turqve të rinj".

Kjo përpjekje disi e vonuar nga popujt e ndryshëm të perandorisë për të ngritur një komb "osman", në Shqipëri nuk është përshëndetur me entuziazëm të njëzëshëm. Përkundër fiseve tjera malore të Shqipërisë Veriore, që në Shkodër vijnë në krye me priftërinjtë e tyre, për tì nderuar çiftet e tyre për të shkrepur për "Constituzi" [57], mirditasit tregohen të rezervuar. Pas kësaj qëndron sigurisht Doçi që refuzonte të shkonte në Shkodër për t'u betuar për kushtetutën e re, sepse kapidani trashëgimtar i Mirditës qëndronte ende në Azinë e Vogël. Kështu që turqit e rinj nxitojnë që ta sjellin në Shqipëri Prenk Bib Dodën, deri sa ai arrin me 30 shtator 1908.

Më 1910 tashmë vjen te një kryengritje në Shqipërinë Veriore kundër politikës centraliste të turqve të rinj që për pasojë kishte një ekspeditë dënimi nën drejtimin e Shefqet Turgut Pashës. Doçi fillimisht përfaqësoi një politikë të kujdesshme: ai u rekomandoi mirditasve që t'i dorëzojnë armët ashtu si ishte kërkuar nga organet; Shefqet Turgut Pasha së bashku me abatin kalërojnë (hyjnë) në Orosh [58].

Vitet vijuese për Shqipërinë e Veriut dhe Mirditën ishin të trazuara: 1911 atje përsëri vjen te një kryengritje. Rol drejtues këtu luante avokati arbëresh Terenc Toçi (Tocci). Kësaj radhe përfshihet edhe Doçi në përgatitjet e kryengritjes. Me përkrahjen e tij Toçi realizon me 25 prill 1911 një kuvend të thirrur në kishën e Fanit. Kuvendi, ku pranë përfaqësuesve nga Mirdita merrnin pjesë edhe të tillë nga fiset fqinje, shpalli pavarësinë e Shqipërisë dhe zgjodhi një "qeveri të përkohshme" me në krye Terenc Toçin [59].

Ëndrra e Doçit për një shtet të Shqipërisë Veriore me Mirditën si qendër dukej se po realizohej, mirëpo ishte vetëm një ëndërr tejet e shkurtër: "qeveria e përkohshme" ishte në jetë vetëm disa ditë dhe e gjithë kryengritja shumë shpejt shuhet nga trupat turke. Doçi duket ta ketë mbajtur me mençuri të fshehur pjesëmarrjen e tij, sepse ai nuk bezdiset më tej.

Gjatë shpërthimit të luftës së parë ballkanike Shqipëria do pushtohet pastaj nga trupat serbe; përsëri ishte Doçi, i cili i bind mirditasit, të cilët posedonin pak municion, që mos të rezistojnë. Se a kishte diçka të bënte me atë se, Prenk Bib Doda dukshëm luante lojë të dyfishtë dhe me serbët synonte një kompromis, nuk është e sigurt [60].

Lidhur me qëndrimin e Doçit për qeverinë jetëshkurtër të sundimtarit të parë të kohës moderne, të princit Wilhelm zu Wied, asgjë nuk është e njohur. Është e mundur që edhe më tej mbante të njëjtat mendime të vjetra se, bashkimi i Shqipërisë duhej të bëhej nga Mirdita. Lidhja e tij me Prenk Bib Dodën edhe në vitin 1914 ishte aq e ngushtë, sa raportet konsullore austriake atë e quajnë si "mentor" të princit të Mirditës, për të cilin japin një gjykim tejet negativ [61].

Prenk Doçi vdes me 22 shkurt 1917 në Orosh [62]. Ai ishte padyshim një personalitet kontradiktor. Për vlerësimin e tij nuk duhet mbështetur vetëm në raportet konsullore austriake, të cilat Abatin e Mirditës e paraqesin me kënaqësi "agjent" të monarkisë i etur për para. Në atë kohë përkrahje nga fuqitë e huaja merrte secili patriot shqiptar, e në shumicën e rasteve pa ia shitur vetën fuqisë që e financonte. Doçi ishte katolik dhe prift, për të bërja e shtetit të Shqipërisë duhej të zinte fill nga Veriu katolik, çka sigurisht ishte e parealizueshme sepse shumica e vendit ishte myslimane. Mirëpo Shqipëria në atë kohë ishte një komb në bërje e sipër dhe përfaqësues të ndryshëm të mendimit kombëtar shqiptar shihnin rrugë të ndryshme, për ta realizuar qëllimin e madh të përbashkët, që e parafytyronin të gjithë - ruajtjen e ekzistencës kombëtare të popullit shqiptar. Kështu pra Gjergj Fishta ka plotësisht të drejtë, kur shkruan në nekrologjinë e tij për Doçin:

"Por edhè në e kundrojshim Abatin si atdhetár, na shofim se sa arsye ká Shqipnija me e kjá deken e tij. Abati ká punue per Shqipnì, jo me fjalë, por me pendë n'dorë, me pushkë per faqe, e tue ndêjë dymdhetë vjet i dbuem per liri të kombit shqiptár... Abati ká nji meritim të madh para Atdheut e kombit". [63]

Nga Peter Barlt, München
- E përktheu nga gjermanishtja: Zef Ahmeti

__________


1. Prenk Doçi (1848-1917). Zur Biographie eines albanischen Patrioten. Në: Serta balcanica-orientalia Monacensia in honorem Rudolphi Trofenik septuagenarii. München 1981. (Münchner Zeitschrift für Balkankunde. Sonder-band I). fq. 255-270.

2. Për rolin e klerit në lëvizjen kryengritëse shqiptare shiko Jovan Radoniæ, Rimska Kurija i južnoslovenske zemlje od XVI do XIX veka. Beograd 1950; Gligor Stanojevic, Jugoslovenske zemlje u mletaèko-turskim ratovima XVI-XVII vijeka, Beograd 1970; Peter Bartl, Der Westbalkan zwischen spanischer Monarchie und osmanischem Reich. Zur Türkenkriegsproblematik an der Wende vom 16. zum 17. Jh., Wiesbaden 1974.

3. Augsburger Allgemeine Zeitung, 6 shkurt 1877, fq. 540.

4. Gaetano Petrotta, Svolgimento storica della cultura e della letteratura albanese, Palermo 1950, fq. 225-226.

5. Archivio storico della S: Congregazione "de Propaganda Fide" Rom (në vijim APF) Scritture riferite nei Congressi (në vijim SC) Albania 40, f. 292-292 v.

6. Krhs. Peter Bartl, Die Mirditen (Mirditasit). Bemerkungen zur nordalbanischen Stammesgeschichte, në: Münchener Zeitschrift für Balkankunde 1 (1978), fq. 37-47.

7 Pootendrejtuar Propaganda Fides, Shkodër 31.8.1875 = APF, SC Albania 40, fq. 1199-1200 v.

8. "Albanien. Die Bergstämme Nordalbaniens und ihr Gewohnheitsrecht. Von Dr. Franz Nopcsa" Österreichische Nationalbibliothek Wien. Handschriften-Sammlung, Ser. Nov . 9392). BL. 95.

9. Ivan Jastrebov, konsullrus, Shkodër 10.1.1877 = A. M. Selišèev, Slavjanskoenaselenie v Albanii, Sofje 1931, fq. 114.

10. Nopcsa, Die Bergstämme Nordalbaniens, BI. 99.

11. Francesco Malczynski, ipeshkvi i Lezhës, drejtuar kardinalit Giovanni Simeoni, prefekt i Propaganda Fides, Kalmet 3.6.1883 = APF, SC Albania 42, fq. 926-927.

12. Pasquale Guerini drejtuar Simeonit, Shkodër 1.6.1881 = APF, SC Albania 42, fq. 599-599 v.

13. Doçi drejtuar Simeonit, St. John, New Brunswick 31.8.1882 = APF, SC Albania 42, fq. 599-599 v.

14. Guerini an Simeoni, Shkodër 5.11.1882 = APF, SC Albania 42, f. 647.

15. APF, SC Albania 40, fq. 374-375 v.

16. Doçi drejtuar Simeonit, Kalmet 3.6.1883 = APF, SC Albania 42, fq. 940, 943-943 v.

17. Malczynski drejtuar Simeonit, Kalmet 3.6.1883 = APF , SC Albania 42, fq. 926-927.

18. Guerini drejtuar Doçit, Shkodër 9.6.1883 = APF, SC Albania 42, fq. 941-942.

19. Doçi drejtuar Simeonit, Tivar 4.7.1883 = APF, SC Albania 42, fq. 1030-1031.

20. Azaria ndrejtuar Simeonit, Konstantinopojë 31.7.1883 = APF, SC Albania 42, fq. 1030-1031.

21. Azarian drejtuar Simeonit, Konstantinopojë 15.5.1884 = APF, SC Albania 42, fq. 1199.

22. Doçi drejtuar Simeonit, Athinë 25.3.1884 = APF, SC Albania 42, fq. 1288-1289.

23. Malczynski drejtuar Simeonit, Kalmet 26.7.1885 = APF, SC Albania 42, fq. 1570-1570 v.

24. A. Pashko Bardhi, Emzot Prenk Doçi, në: Hylli i Dritës 18 (1942), fq. 115-116.

25. APF, SC Albania 43, fq. 329-336.

26. APF, SC Albania 43, fq. 329-336.

27. Azarin drejtuar Simenionit, Konstantinopojë 29.10.1877 = APF, SC Albania 43, fq. 758-759.

28. Doçi drejtuar Simeonit, Romë 5.12.1887 = APF , SC Albania 43, fq. 815-816 v.

29. Doçi drejtuar Simeonit, Konstantinopojë 25.8.1888 = APF , SC Albania 43, fq. 1140-1141.

30. Azarin drejtuar Simeonit, Konstantinopojë 15.8.1888 = APF, SC Albania 43, fq. 1115-1118.

31. Doçi drejtuar Agliardit, Konstantinopojë 30.8.1888 = APF, SC Albania 43, fq. 1144-1146.

32. Azarin ndrejtuar Simeonit, Konstantinopojë 21.9.1888 = APF, SC Albania 43, fq. 1205-1206.

33. Doçi drejtuar Jacobinit, Konstantinopojë, 21.9.1888 = APF, SC Albania 43, fq. 1203-1203 v.

34. Bardhi, fq. 116-119.

35. Doçi drejtuar Simeonit, Orosh 21.7.1889 = APF, SC 44, fq. 204.

36. Doçi drejtuar SImeonit, Orosh 12.8.1892 = APF, SC Albania 44, fq. 1274-1274 v.

37. Doçi drejtuar Propaganda Fides, Orosh 22.3.1890 = APF, SC Albania 44, fq. 440-441.

38. Doçi drejtuar Simenionit, Orosh 12.8.1892 = APF, SC Albania 44, fq. 1274-1274 v.

39. "Relazione sullo Stato dell' Abbazia di S. Alessandro dei Mirditi in Albania" = APF, NS Vol. 24 (1893) Rubr. 109, fq. 426-447.

40. Po aty, fq. 431-431 v.

41. Po aty, fq. 440.

42. Po aty, fq. 456-457 v.

43. APF, NS Vol. 69 (1895) Rubr. 109, fq. 828-829.

44. Mbi politikën e subvencionimit austro-hungarez në Shqipëri shiko Hans Dieter Schanderl, Die Albanienpolitik Österreich-Ungarns und Italiens 1877-1908, Wiesbaden 1971, fq. 99 v.

45. Hausi-, Hof und Staatsarchiv Wien (në vijim HHStA) PA I, 473, Liasse XXXI.

46. Po aty, fq. 14.

47. Po aty, fq. 15.

48. HHStA, PA I, 473, Liasse XXXI.

49. Për Ippen shiko Anneliese Wernicke, Theodor Anton Ippen. Ein österreichischer Diplomat und Albanienforscher, Wiesbaden 1967.

50. Memoriet e Ippen, Prill 1897 = HHStA, PA I, 473, Liasse XXXI.

51. SHiko Gert Robel, Franz Baron Nopcsa und Albanien. Ein Beitrag zu NopcsasBipgraphie. Wiesbaden 1966, fq. 28, fusnota 113.

52. Për këtë shiko Stavro Skendi, The History of the Albanian Alphabet: A case of Complex Cultural and Political Development. Në: Südost-Forschungen 19 (1960) fq. 263-284.

53. Bardhi, fq. 127.

54. Wernicke, fq. 52; Skendi, fq. 273.

55. Robel, fq. 51.

56. Österreich-Ungarns Außenpolitik. Von der Bosnischen Krise 1908 bis zum Kriegsausbruch 1914. Diplomatische Aktenstücke des österreichisch-ungarischen Ministeriums des Äußeren. Band 1, Nr. 367 (Telegrami i konsullit gjeneral Alfred Rappaports nga Selaniki, 22.X. 1908), fq. 281-282.

57. M. Edith Durham, Die slaëische Gefahr. Zëanzig Jahre Balkan-Erinnenrungen. Stuttgart 1908, fq. 227.

58. Shiko Ernst Jäckh, Im türkischen Kriegslager durch Albanien. Bekenntnisse zur deutsch-türkischen Freundschaft. Heilbron 1911, fq. 119, 130 v.

59. Gazmend Shpuza, Kryengritja shqiptare e vitit 1911. Në: Buletin shkencor i Institutit Pedagogjik dyvjeçar të Shkodrës 4 (1966), fq. 89; Terenc Tocci, Il Governo Provvisorio d'Albania, Cosenza 1911, sjell vetëm pak detaje dhe për rolin e Doçit nuk njofton fare.

60. J. Swire, Albania - The Rise of Kingdom. London 1929, fq. 144.

61. Österreich-Ungarns Außenpolitik VIII, fq. 556-561.

62. Bardhi, fq. 133.

63. Posta e Shqypnisë, 28 shkurt 1917, cituar sipas Bardhi, fq. 136-137.

COMMENTS