Gaspër Çurçia

Gaspër Çurçia, trumbetisti i talentuat
Gaspër Çurçia lindi më 13 nëntor 1934, në Shkodër, në një familje të kamur tregtarësh. Gjyshi dhe babai i Gasperit ishin përfaqësues të Kompanisë Ford për Shqipërinë. Gasperi i vogël filloi të marrë mësimet për muzikë nga pianistja Ida Melgushi. Përveç pianos ai mësoi të luante në kitarë, fizarmonikë, harmonikë, por vegla e tij e preferuar u bë tromba. Me gjithë mësimet e marra, mund të thuhet se ai qe autodidakt.

Eduard Çurçia, Gasper Çurçia
Eduard dhe Gaspër Çurçia (1948)

Pasi kryen shërbimin ushtarak, në moshën 20-vjeçare vjen në Tiranë dhe fillimisht punon si instrumentist nëpër lokale. Me krijimin e Estradës së Shtetit fillon për herë të parë një punë më serioze, në orkestër dhe kontribuon në shumë harmonizime dhe orkestrime së bashku me Alqi Karecon. Gjatë këtyre viteve ai kompozon muzikë të lehtë si dhe një muzikë për film, por kryesisht orkestronte.

Aktiviteti i Gasperit nuk u kufizua vetëm në muzikën e lehtë. Ai arriti të studiojë, projektojë dhe prodhojë instrumente të muzikës popullore si dhe të kompozojë për këtë orkestër. Por mbi të gjitha ai ishte një "magjistar", një Louis Armstrong shqiptar, ishte një trombë në një gjysmë vajtim – shprehen kolegët e tij.

Në vitin 1962, ai u bë pjesëtar i orkestrës së radios për festivalet e këngës. Ai ishte orkestruesi i këngëve dhe dirigjenti i të parës orkestër xhazi në skenë. Kjo ka qenë arritja më e madhe e tij. Edhe me mjetet e sotme është vështirë të arrihen orkestrime të atij niveli. Mjafton të përmendim aranxhimin në xhaz të këngës "Natën Vonë" që tingëllon aq i kohës edhe sot e kësaj dite. Pas festivalit të 11-të, si shumë artistë të tjerë u dënua nga regjimi. Fillimisht e dërguan të punonte si punëtor në Ndërmarrjen "Migjeni".

Pas disa vitesh edhe aty filloi pas orarit punën e muzikantit në lëvizjen amatore, duke organizuar një grup xhazi vetëm me femra. Më 1978 punon në një ndërmarrje tjetër, i angazhuar me prodhimin e instrumenteve popullorë, që i projekton dhe ndërton me pajisje të ideuara nga ai vetë.

Mendja e tij nuk rresht së krijuari deri sa më 12 dhjetor 1984 arrestohet dhe akuzohet për krijimin e një pajisje të veçantë, e cila shërbente për falsifikimin e biletave të udhëtimit me tren. Veprimtari të tilla, gjatë regjimit diktatorial komunist në Shqipëri, konsideroheshin si vepra kapitale e si rrjedhojë atij iu dha dënimi kapital me pushkatim.

Gjithë veprimtaria e tij artistike u ndalua rreptësisht dhe u asgjësua. Më 11 prill 1985 muzikanti Gaspër Çurçia ekzekutohet. Fjalët e tij të fundit ishin: "Të kini mëshirë për fëmijët e mi, po më pushkatoni për njëzet mijë lekë".

Lajmi i pushkatimit të Gasper Çurçisë, megjithëse i pashpallur, u përhap fshehurazi në rrethet artistike të Tiranës. Qe një zi në heshtje. Ndërsa familja e tij nisi kalvarin e gjatë të vuajtjeve dhe persekutimit.

GASPËR ÇURÇIA, LOUIS ARMSTRONGU SHQIPTAR QË E SHPËRFILLI KOMUNIZMIN

Në një bisedë të moderatorit Bledi Strakosha me poetin Sadik Bejko, mik i afërt i muzikantit, në skenën e "BUNK'Art", u zbuluan shumë dimensione thuajse të panjohura nga jeta dhe karriera e këtij muzikanti. Po në këtë mbrëmje në formë homazhi për Gasper Çurçinë u interpretuan edhe disa pjesë muzikore frymëzuar prej muzikës së këtij artisti virtuoz nga Gent Rrushi dhe banda e tij.

Bledi Strakosha: Cili ka qenë ky autor kaq i famshëm, i cili për fat të keq u pushkatua? Ju si e keni njohur, në ç'rrethana? Ka qenë një miqësi fëmijërie, një miqësi profesionale?

Sadik Bejko: Unë e kam pasur mik Gaspër Çurçinë dhe njohja jonë ka qenë thjesht profesionale. Unë jam nga jugu i Shqipërisë, ai ishte qytetar shkodran, nga familje e vjetër qytetare shkodrane katolike dhe jemi njohur në punë kur unë jam emëruar redaktor për poezinë në Radio Tirana. Ishte redaksia e quajtur e krijimtarisë muzikore. Aty prodhohej muzikë. Gjithçka që prodhohej si muzikë e re në të gjithë Shqipërinë kalonte nëpërmjet kësaj redaksie. Edhe muzika e filmave aty bëhej. Gaspër Çurçia ishte i emëruar në televizion në fillim si trombist i orkestrës simfonike. Timbri i Gasprit nuk ishte timbri i muzikës klasike, timbër simfonik, por ishte timbër i muzikës së xhazit dhe ka një dallim shumë të madh për ata që janë specialistë. Megjithatë për nevojat e kohës, ai shërbeu për disa kohë si trombë, ndërsa në jetën e tij personale Gaspri kishte shkëlqyer që në rininë e vet si amator, s'kishte asnjë lloj shkollimi muzikor, me profesion ishte elektricist i specializuar goxha në këtë fushë. Këtë profesion e ushtroi për pak kohë kur e hoqën nga jeta artistike. Edhe në rininë e tij e kishte ushtruar. Gaspri kishte shkëlqyer sepse ishte muzikant i orkestrave të famshme të hoteleve dhe të lulishteve që funksiononin në plazhin e Durrësit në periudhën kur vinin turistët çekë, polakë, gjermanë në Shqipëri, rreth viteve 50-60-të. Ata lloj turistësh që quheshin marksistë-leninistë. Gaspri ishte nga ata tipa që, megjithëse s'kishte shkollim, kishte mësuar dhe mund të luante p.sh. këngën e fundit që ishte luajtur një natë më parë në Sanremo ose një këngë që ishte luajtur në Eurovision. Ai njihte shumë mirë të gjithë ata që ishin trombistët më të mëdhenj të kohës. Gaspri ishte me timbër brilant. Ai mund të mbante gjithë natën me trombën e vet. Ai ishte tipi i muzikantit dhe instrumentistit të lindur, i cili kalonte lehtësisht në notat më të larta, kalonte në delir. Tromba ka një tingull shumë të gëzuar, përgjithësisht drithërues dhe me dritë. Dhe Gaspri ishte vetë me dritë si natyrë, ishte njeri shumë i gëzuar, shumë ekspresiv. Ishte nga ata që e çojnë gëzimin atje në skaje. Kjo natyrë me këtë lloj instrumenti e bënte atë njeri shumë të dashur. Ka luajtur në "Dajti", para se të vinte në televizion. Por edhe kur ishte në televizion, ai kur kishte mundësi dhe ftesa të veçanta që i vinin nga drejtori të caktuara të shtetit që përgatisnin pritjet, ishte i pranishëm. Në sajë të këtyre cilësive të tij, ardhja e tij në televizion nuk kërkonte vetëm njeriun e talentuar, amatorin e shkëlqyer. Duhej që të përputheshin dy prirje, se këtu kërkohej profesionisti, i cili duhej të dinte që të orkestronte muzikën, duhej të dinte të drejtonte muzikën. Shumë shpejt, duke pasur pasionin dhe këmbënguljen që ta jep talenti, Gaspri, duke qenë në rrethin e muzikantëve më të mirë të kohës, sepse Radiotelevizioni dhe Opera i kishin muzikantët më të mirë të kohës, duke njohur personalisht personalitete të cilët që të gjithë i dërgonin këngët e tyre në Radiotelevizion, si Tonin Harapi, Tish Daija, kryemuzikanti Çesk Zadeja dhe shumë muzikantë të tjerë të Shqipërisë, Gaspri e pa veten e tij tashmë duke prishur, duke shkruar, duke mësuar. Pikërisht atë bashkëpunim që lind në punë, atë që ta kërkon nevoja, thonë që nuk e bëjnë dot 20 universitete. Gaspri menjëherë u bë i tillë saqë arriti që Çesk Zadeja, këtij amatori, këtij instrumentisti, t'i jepte këngët e veta për t'ia orkestruar. Kënga e Festivalit të 11-të që këndohen nga Dorian Nini dhe që është kompozuar nga Çesk Zadeja, është orkestruar nga Gaspër Çurçia. Pas kësaj, Gaspri kishte edhe aftësinë tjetër. Ashtu siç shikojmë sot nëpër filmat amerikanë, ai gjente një djalë që ishte diku p.sh. tornitor, por e dinte që ai ishte shumë i mirë në një vegël muzikore dhe Gaspri e merrte. E zbulonte si talent. Dhe krijonte orkestrën e tij me të talentuar që ishin marrë nga rruga.

Muzika gjente shteg për të mos iu bindur politikës së asaj kohe apo jo...?

Dikush, ndoshta Bethoveni ka thënë që "tingujt janë të lirë, por fjala është në pranga". Por atëherë, në fakt, jo vetëm fjala por edhe tingujt ishin në pranga. Në radhë të parë kishte një program, pastaj vinte edhe dashakeqësia.

Gaspër Çurçia

P.sh. Gaspër Çurçia me trombën e tij të famshme, siç thamë që kishte momente kur vetë muzika të çonte në delir, dhe ti mund t'i biesh trombës vetëm duke e mbajtur lart.
"Gaspër, po e ngrite lart atë trombën tënde mua më heqin nga kolltuku im dhe më çojnë drejt e në minierë, prandaj duhet t'i biesh trombës kokulur". Si mund t'i biesh trombës kokulur, duke e mbajtur hinkën e saj poshtë? Ajo është një vegël e krenarisë, e gëzimit. Deri këtu arrinte puna. Tani, mënyra se si interpreton ishte ndryshe, sepse kishte disa gjëra si, këngëtari s'mund të ishte i lirshëm etj., sepse quheshin shfaqje të huaja.

Gaspri ishte fytyrëbardhë, me flokë kafe të çelur. Vinte pak i shëndoshë, por edhe pse me atë mbipeshë ishte një njeri që në skenë fluturonte. Kishte një temperament gati elektrik.

Një këngë e Agim Krajkës "Djaloshi dhe shiu" që sot mund të bëjë përshtypje... Atëherë u këndua nga Besnik Taraneshi dhe nga Vaçe Zela. Vaçja përfitoi për arsye të tjera, ndërsa B. Taraneshi u hoq nga skena dhe s'këndoi më kurrë sepse ajo u quajt muzikë ritmike, xhaz. Realisht ashtu ishte. Edhe sot tingëllon moderne. Në këtë festival u dënuan shumë kompozitorë dhe këngëtarë. Duhet të dimë që kompozitorët dënoheshin por vinin prapë, ndërsa këngëtarët flakeshin përgjithmonë nga skena. Të tilla gjëra nuk mund t'i mendosh por kështu ka ndodhur.

Siç thamë, muzika e mirë në Shqipëri dëgjohej nëpërmjet radios. Këtu mund të mos vinin librat më të fundit, të shek. XX, por frekuencat e radios nuk mund të ndaloheshin.

Çfarë e frymëzonte Gaspër Çurçinë, cili kompozitor, cili këngëtar?

Siç thashë, Gaspri ishte i muzikës së xhazit dhe ç'janë të mëdhenjtë e xhazit ai i njihte. Fotografinë e Louis Armstrongut e mbante me vete. Gaspri përgjithësisht i njihte skemat ritmike shumë mirë, të të gjithë muzikantëve më të shquar të kohës së vet. Atëherë duke menduar se rinia, koha, kërkon një muzikë edhe të veglave frymore, u lejua një orkestër e këtyre veglave. Gaspër Çurçia, ngaqë ishte maturuar si muzikant u lejua të drejtonte këtë orkestër. Kjo ishte një iniciativë edhe e tij por sigurisht edhe me lejen e autoriteteve, sepse atëherë s'kishte asnjë lloj mundësie të bëhej asnjë lloj orkestre pa marrë leje nga shteti. Pastaj mënyra se si interpretonte, se çfarë muzike futi Gaspri aty, u tregua nga talenti dhe veçantia e tij. Atëherë kur bëhej muzikë me vegla frymore quhej si muzikë xhaz; ndërsa kur bëhej me orkestrën e madhe simfonike, pra edhe me vegla të tjera muzikore, ajo nuk quhej xhaz. Xhazi me vegla frymore ishte i ndaluar dhe quhej muzikë e gabuar.

Atij iu dha në fund dënimi kapital... Çfarë ndodhi me familjen për të cilën ai kishte merak të madh, sidomos për fëmijët. Ka pasur tre djem apo jo?

Po. Kishte tre djem: Markun, Edin dhe Fredin. Ai donte që i vogli të studionte për muzikë. Dhe ai e mbaroi Liceun Artistik. Gruaja e Gasprit, Vasilika, ishte arsimtare. Ishte një grua shumë e mirë, nikoqire, fjalëmbël. Gaspri përtej natyrës së tij gazmore ishte familjar. Nëna e Gasprit, kroate, punonte si rrobaqepëse për të mbajtur familjen dhe fëmijët e saj. Gaspri ka një vëlla dhe një motër në Shkodër. Ajo ka jetuar me Gasprin këtu në Tiranë dhe këtu vdiq në vitin 1970. Gaspri ishte një prind siç ishin atëherë prindërit e kohës. Ne u bërtisnim fëmijëve, donim që si baballarë të ishim autoritarë. Gaspri edhe kishte edhe s'kishte kohë. Përgjithësisht jeta kryesore e tij ishte ajo e artit. Jeta artistike nuk ka orare. Sidomos pasditet janë të zëna sepse në atë kohë zhvillohen edhe aktivitetet muzikore. Siç thashë, ai ishte dirigjent i mirë, kishte një orkestër, ishte instrumentist nga më të mirët për trombën në kohën e vet, mos them më i miri në llojin e muzikës së xhazit me trimbrin e tij të veçantë, pastaj ishte edhe kompozitor. Orkestronte gjithashtu. Orkestrimi edhe sot është një gjë e jashtëzakonshme. Ka pasur disa orkestrues të mirë si Radoja, Prodani, Kareco, Gjon Simoni, Aleksandër Lalo, dhe midis këtyre orkestruesve që kishin studiuar në universitet ishte edhe Gaspër Çurçia, një amator, të cilit i besonin këngët e tyre kompozitorët më të mirë të vendit. Ai ishte edhe kompozitor. Ka kompozuar dhe incizuar disa këngë të muzikës së lehtë, disa pjesë orkestrale të shkëlqyera, gjithashtu kishte edhe muzikë për filma. Ka pasur një muzikë për një kinokomedi, një muzikë argëtuese.

Përse u dënua z. Çurçia? Përse me një dënim kapital?

Është një histori e gjatë për të vajtur deri atje. Ai ishte tipi i njeriut që në natyrën e vet ishte shumë i lirë. Ai kishte frikë si çdo njeri në atë kohë, por te miqtë që zgjidhte nuk kishte frikë. Gaspri fliste keq për diktatorin e asaj kohe. Gjithnjë fjalë të tilla të çonin në burg. Por Gaspri kur krijonte miqësi nuk kishte frikë. Nuk di se çfarë mund të ketë për atë njeri në dosjet e tij sepse ai ishte natyrë e lirë. Ishte një njeri këmbëngulës që gati-gati edhe murit i binte me kokë për të arritur atë që dëshironte. Natyrisht si muzikant i talentuar kishte edhe adhuruesit e tij. Pra, kishte edhe ai jetën e tij private, kuptohet aq sa mund të bëhej kjo gjë në komunizëm. Por Gaspri në natyrën e vet tentonte drejt kësaj sepse ishte një njeri shumë i lirë. Aq problem e kishin drejtuesit e tij direkt sa kur mbaronte p.sh. orkestrimin, mbaronte këngët, i kishte bërë gati, i thoshin që për nja dy ditë të mos shkonte në punë sepse këngët do t'i nënshtroheshin kontrollit. I bënin pyetje për pjesë të ndryshme të muzikës që kishte kompozuar apo orkestruar, pse duhet kjo vegël muzikore këtu, po ky saksi pse hyn këtu, etj. Mirëpo Gaspri nuk dinte t'i përgjigjej në mënyrë zyrtare pyetjeve. Kompozitorët e tjerë dinin t'i flisnin me gjuhë profesioniste një zyrtari duke ia shpjeguar me qetësi. Ndërsa Gaspri nuk dinte ta bënte këtë, por i binte shkurt: "Ku merr vesh ti nga muzika, çfarë të duhet ty". Mirëpo nuk mund t'i flasësh në këtë mënyrë një eprorit tënd. Pra Gaspri kishte natyrën jo të konformistit, në përgjithësi. Në jetën e përditshme ishte tipi i njeriut shend e verë. Edhe muzika e tij ishte e gëzuar, edhe natyra e tij ishte e gëzuar.

Gaspër Çurçia, trio
Gaspër Çurçia, trio

Megjithatë, besoj në një moment apo në një tjetër është dashur që të bëjë kompromis me kërkesat e kohës. Kishte ai ndonjë peng në krijimtarinë e tij, ndoshta për ndonjë tingull që nuk ishte sipas pasionit apo dëshirës së tij, që mund ta ketë diskutuar me ju?

Të flasim troç. Gaspër Çurçia e dinte shumë mirë dhe thoshte që "ne jemi si ata gaztorët në një oborr të rëndë tiranik. Ne mundohemi që aty të sjellim gazin, por edhe gazi ynë është i kontrolluar". Thashë që Gaspri ishte antikonformist i lindur dhe i bindur për këtë gjë. Thoshte: "Shiko se si është puna. Ne po bëjmë një festival. Ky popull tani mund të mos ketë bukë të hajë por do të dëgjojë këngët e festivalit dhe do të jetë i gëzuar". Gaspri e dinte mjaft mirë se çfarë ishte roli i një muzikanti në një vend ku s'ka bukë dhe liri. Këtu duhet të kesh shumë kujdes. Por duhet që këtij populli t'i japësh pak gaz, pak muzikë të bukur. Ai nuk ishte njeriu të cilit i jep një detyrë dhe ai e bën këtë detyrë. Gaspri ishte krijues dhe jo zbatues.

Për sa i përket Festivalit të 11-të, dua të ndalemi pak, sepse ka qenë festivali ndoshta më famëkeq. Shumë artistë u dënuan. Ne po marrim një shembull, atë të z. Çurçia, por ka pasur shumë raste të tjera fatkeqe që artistët janë ndëshkuar për shkak të artit.

Gjithmonë ka pasur raste, edhe në radio, kur diktatura hapej pak... zbutej pak. Pastaj papritur egërsohej.

Qëllimisht?

Jo. Si çdo kohë ka, si të thuash, që pas tensioneve të mëdha kërkon pak zbutje dhe Festivali i 11-të nuk është problemi vetëm i Radiotelevizionit. Atëherë u bë një ekspozitë shumë e bukur, ku morën pjesë disa piktorë të rinj si Edi Hila, Edison Gjergo, etj. Madje Edison Gjergo vuajti në burg dhe pastaj vrau veten. Po ashtu Edi Hila u ndëshkua. U lejua që të kishte përparësi ngjyra dhe figura, e jo përmbajtja. Po kështu në gazetën "Drita" u botuan poezi që gati-gati ishin surealiste. Ishin disa shkrimtarë të rinj që u lejuan të botonin. Në Teatrin Popullor po viheshin në skenë pjesë si "Orfeu zbret në ferr", "Njollat e murrme", etj., me regjisorë Spahivoglin, Luarasin. "Njollat e murrme" iu dha flamuri në darkë dhe u dënua të nesërmen. Artistët në atë kohë e dinin që po bënin një punë pak si mbi mina, por ata ndiqnin, si të thuash, instinktin e tyre. Siç thamë artisti duhet të jetë më i miri në kohën e vet dhe kohës së vet duhet t'i japë diçka. Dhe festivali u lejua të bëhej i tillë. Por ama ku ishin këta njerëz që bënë këtë muzikë që edhe sot është e bukur!? Ishin aty, d.m.th. u lejuan që ta bënin. Ishin të aftë ta bënin. Edhe mund të mos e bënin. Nuk do të ndodhte asgjë e keqe sikur të mos e bënin. Por ata e bënë sepse ata donin ta bënin këtë muzikë. Ata e donin këtë gjë. Ajo që u ndalua pastaj ishte tjetër gjë.

Mund të ndalemi pak më gjerësisht te Festivali i 11-të, festivali më famëkeq. Pse u dënuan aq shumë artistë?

Festivali i 11-të ka shumë shpjegime, ka shumë të dhëna, tani për tani, thuhet që ajo ka qenë një farë gracke që të lejon ndonjëherë diktatura pastaj ajo merrte masa ndëshkimore. Nga viti 1972-1973 kur ndodhën këto dhe deri në vitin 1982 kur u pre koka e ministrit të Brendshëm dhe i gjithë stafi i Ministrisë së Brendshme u shkatërrua me Kadri Hazbiun, pastaj në mes pati 3-4 lloje grupesh të kulturës, të ekonomisë, të ushtrisë, të degës së brendshme, deri te vetëvrasja e Mehmet Shehut. Ka qenë një periudhë e gjatë që për fat të keq prologu i saj ishte pikërisht ky festival. Nuk është problemi se u ndëshkuan vetëm muzikantë, p.sh. Minush Jero, një dramaturg, shkoi në burg dhe u zhduk nga jeta artistike; Mihallaq Luarasi shkoi në burg dhe duhej të vinin vitet 90-të që të dilte nga harresa. Një tjetër si Kujtim Spahivogli, një regjisor i madh, shkoi diku dhe ai, punoi në prodhim e s'e ngriti kokën më etj., etj. Ajo ishte një sferë që kapi artistët në përgjithësi. Festivalin e 11-të mund ta quajmë një nga spektaklet më të bukura që janë bërë në diktaturë.

Nëse mund të shtoj diçka. Në momentin që i shikon ato regjistrime të duket gati sikur shikon Sanremon, sikur shikon një festival italian apo tipik perëndimor...

Po, ishte regjia, ishte muzika, ishte gjithçka, prezantimi. Në një farë mënyre ai festival u lejua të bëhej. Dhe këtu është një enigmë. Dikush mendon se Shqipëria mund të hapej nga Perëndimi dhe shkruan në një libër të Spartak Ngjelës "Përkulja dhe rënia e diktaturës shqiptare", një libër voluminoz me tre vëllime, që paskan ardhur francezë në Shqipëri dhe ishte kërkuar nga Franca një hapje e diktaturës shqiptare. Që të bëhet i besueshëm dhe kjo u bë në kulturë. Atëherë Kina u hap ndaj Amerikës me takimin e famshëm Mao-Nikson. Presidenti francez Zhorzh Pompidu shkoi dhe bisedoi me Maon. Ishte një kohë ndryshimesh ndërkombëtare. Edhe Shqipërisë iu kërkua, pastaj kjo, siç thonë, nga presionet që pati, që të mos hapet Shqipëria, iu bënë ndoshta direkt Francës, ajo u mbyll. Dhe kjo mbyllje pastaj pati ato pasoja që pati. Ishte një ngjarje që preku deri figurat më të larta të Komitetit Qendror si Fadil Paçramin, Todi Lubonjën dhe familjet e tyre që u shkatërruan. Pastaj Gaspër Çurçia doli nga skena, Sherif Merdani shkoi për disa vite të tëra në burg, këngëtarë të tjerë si Justina Aliaj etj., nuk dolën më në skenë, d.m.th. muzikantë, poetë, etj. Ajo ishte një periudhë ku u bë një goditje në kulturë, me shfaqjet e huaja, Plenumi i 4-t, dhe kjo pati pasoja shumë të rënda sepse muzika pas këtyre goditjeve mezi e mori veten sepse u ndje një tkurrje, një ngjethje në të gjithë artin në përgjithësi. U shtri deri te djemtë e rinj që vishnin pantallona kauboj apo kishin lënë favorite. Kishin bërë edhe një këngë: "Porsa dola nga shtëpia, më arrestoi policia, pantallonat kauboj, favoritet gjer në gojë". Deri te çunat e lagjeve në periferi. Dhe kjo këngë lejohej që të këndohej, që të kishte frikë rinia. Pra, nuk ishte vetëm muzika, ishte e gjithë jeta e këtyre çunave me pantallona kauboj e favorite e deri jeta e anëtarëve të Komitetit Qendror ishte një prerje.

Si e përjetoi Gasper Çurçia daljen nga skena?

Gaspër Çurçia daljen e tij nga skena sigurisht që e përjetoi. Edhe miqtë. Unë shkova në minierë në Memaliaj rreth 6 vjet për të nxjerrë qymyr. Gasprit i thanë të shkonte diku në një vend në veri, por Gaspri mori një librezë pune dhe një emërtesë që nuk ishte në organikë si kuadër. Kuadër atëherë quheshe kur kishe mbaruar shkollën e lartë, ndërsa Gaspri thoshte: "Unë kam ardhur elektricist. Më jep librezën dhe unë po shkoj elektricist". Në fillim e çuan elektricist diku nga kodrat e Liqenit, të hapte e të mbyllte portat që janë te Liqeni Artificial. Pastaj e çuan në Ndërmarrjen e Librit Shkollor "Hamit Shijaku". Atje prodhoheshin vegla muzikore, mjete mësimore. Gaspri që i binte trombës, dhe i binte si amator. Trombës i bihet me diafragmë, ata që janë profesionistë ushtrohen. Por ai ishte amator dhe kishte marrë edhe një farë dëmtimi të lehtë në mushkëri, çarje të vogla. Miq e shokë kishte dhe me këtë arsyetim mori një raport mjekësor. Gaspri pastaj filloi të punonte si roje, ose bënte punë nga më të rëndomtat nëpër këto ndërmarrje. E merrnin disa ndërmarrje dhe i kërkonin që të orkestronte për to, të drejtonte grupe muzikore. Por emri kurrë nuk i dilte. Për një artist që të punojë në një mënyrë të tillë, si skllav, ishte një vuajtje shumë e madhe. Siç thamë, edhe natyra e Gasprit, që ishte natyrë shumë e lirë, kjo mbyllje, ky largim nga njerëzit, për të ishte asfiksi, vrastare.

Në këtë periudhë e realizoi atë shpikjen me veglat muzikore?

Po, për të dalë nga kjo situatë Gaspër Çurçia provoi diçka tjetër. Njihet, p.sh. në Greqi ekzistojnë familje muzikore të buzukut, d.m.th. ka vegla muzikore që është buzuk, buzuk-tenor, buzuk-bas, ka vegla muzikore sipas zhanreve të tyre. Mund të ketë 10-15 vegla muzikore që krijojnë një familje të tërë. Gaspri mendoi që të bëjë familje të tilla me vegla popullore të temperuara, të cilat t'i përgjigjeshin muzikës moderne. Kjo është një punë për institut dhe ai e arriti këtë gjë. Gaspri nga familja e tij kishte shtëpi pushimi në Razëm, kishte shtëpi në Koplik, ai kishte qenë në Firence, ai dinte shumë mirë frëngjisht, italisht dhe serbo-kroatisht. Duke lexuar një libër italisht "Fizika e tingujve" shpiku mënyrën se si me tela të temperuara, me vegla të tilla që ishin familja e çiftelive, familja e lahutave, familja e mandolinave, dhe arriti që t'i bëjë këto vegla muzikore të cilat u vlerësuan përsëri nga specialistët Ramadan Sokoli, Çesk Zadeja, shkuan deri në Ministrinë e Arsimit, u lejua që të bëhej një koncert me këto. Gaspri orkestroi, përgatiti muzikantët. Këto ishin vegla që një anglezi, Loid, që vinte për muzikën dhe festivalet e Gjirokastrës, iu dukën një mrekulli sepse ishte një evoluim i veglave nga tradicionale të popullit në vegla të përshtatshme për muzikën e kohës. Ky ishte një sukses dhe Gaspri u gjallërua. Mendoi se po dilte nga harrimi. Mirëpo, siç i ndodhte gjithmonë, ai ka pasur një demon të keq me vete dhe prapë e ndërprenë. U dha urdhri që të mos dilte më në skenë. Veglat u mbyllën diku, në një bodrum të ish-kinema "Partizanit" dhe aty, pastaj, ato filluan të myken e të prishen. Iku dëm gjithë ajo punë. Gaspri shkroi një monografi ku tregonte të gjithë procedurën që kishte ndjekur për të arritur tek ato vegla. Megjithatë, gjithçka mori fund. Erdhi dhe dalja në pension. Pastaj Gaspri pati edhe një dramë personale në këtë kohë. Kaloi shumë dhimbje në këto kohë.

E tërhoqi një grua. Për familjet shqiptare ishte dramatike, sepse edhe burri edhe gruaja do të ndaheshin nga familjet e tyre. Do ti çonin diku, në ndonjë fermë. Ishte një tmerr i vërtetë. Unë isha miku i tij dhe erdha me vrap për ta takuar. Më tha se ishte i dashuruar. Mirëpo në atë kohë një burrë në pension, 50 e ca vjeç, konsiderohej i plakur e që s'mund të dashurohej, s'mund të shkatërronte familjen. "Janë ligjet e zemrës, - thoshte, - se zemra ka ligjet e veta, s'mjafton vetëm logjika. Ju na shkatërruat vetëm me logjikën e ftohtë". Ky ishte Gaspri dhe kjo e dëshpëroi përsëri. Ai nuk mund ta merrte një vendim të tillë. Ne ishim miqtë e tij dhe ngulmuam që ai të mos e bënte këtë gjë. Për atë kohë, kjo ishte vdekjeprurëse për familjen e tij, për atë vetë, për atë gruan tjetër, për dy familje shqiptare. Ishte më tepër sesa një ndarje. Gjithmonë ndarjet janë dramatike, por atëherë ishte tmerr. Në këto kushte Gaspri, që ishte pensionist por që veten e konsideronte ende të ri e me energji, që i ishte prerë jeta disa herë, bëri atë që mund të bëjë një njeri i dëshpëruar, vetëvrasje.

Çdoni të thoni me vetëvrasje?

Ai që kishte një mendje shpikëse, që gjithnjë kishte shpikur mënyra, kishte bërë orkestra, vegla muzikore, kishte nxjerrë muzikantë, shpiku një tjetër gjë por tani së prapthi, një vegël me të cilën falsifikonte biletat. Kur e kapën ai deklaroi se e priste që ta kapnin, e dinte që ashtu do të ndodhte. Pra, bëri një vetëvrasje. Ishte një protestë. Ishte si një njeri që i thotë jetës: "Shko tutje, nuk të dua më sepse ma keni marrë jetën e tani nuk e dua më". Kjo ishte ajo që ne na dëshpëroi shumë se ne ishim miqtë e tij, të një muzikanti të shkëlqyer. E kishim mik shumë të mirë. Tani ne duhet të mbyllnim gojën që këtë njeri e vranë në këtë mënyrë. Po them e vranë Gaspër Çurçinë në këtë mënyrë sepse mirë ai e bëri këtë gabim, e dënuan për 20 mijë lekë, po fëmijët e tij ç'kusur kishin. Në qoftë se ky ishte një faj ordiner, jo politik, përse fëmijët e tij, të tre djemtë dhe gruaja e tij merren nga Tirana me të gjitha plaçkat e shtëpisë dhe çohen në rrëzë të malit të Tomorit. Atje ku mbaron banimi. Më lart s'ka, fillon ariu. Atje shkuan djemtë e Gaspër Çurçisë. Çfarë kishin bërë? Njërin e hoqën nga viti i fundit i studimeve në Liceun Artistik. Mirë, Gaspër Çurçia ishte një falsifikator, po fëmijët çfarë bënë? Siç duket shteti kishte një inat tjetër me Gasprin, një inat të madh me këtë njeri, të cilit gjithnjë ia shtypnin kokën dhe ai dinte ta merrte veten e të ngrihej përsëri. Dhe erdhi një ditë që jo vetëm e vranë, por i ndëshkuan edhe familjen. Për ne ishte shumë e rëndë sepse nuk mund të flisnim për këtë njeri. Sot unë e them me plot gojën dhe jam i bindur që ajo është tragjedia e një artisti shqiptar në diktaturë.

COMMENTS