Robert Shvarc

Robert Shvarc lindi më 10 dhjetor 1932 në Sarajevë, Bosnja dhe Hercegovina, nga babai hebre nga Austria dhe nëna nga Elbasani. Me ardhjen në pushtet të Hitlerit në Gjermani familja Shvarc u strehua në qytetin e shkodrës ku Robert bëri shkollën fillore.

Robert Shvarc ka përkthyer nga gjermanishtja në shqip vepra të autorëve si Remarku (Erich Maria Remarque, pseudonim i Erich Paul Remark), Gëte (Johann Wolfgang von Goethe), Fojtvanger (Lion Feuchtwanger), Apicit (Bruno Apitz), Travenit (B. Traven), Shiller (Friedrich Schiller), etj. Në vitin 1995 është nderua nga ambasada gjermane në Tiranë me çmimin "Kryqi i meritave gjermane".

Robert Shvarc është nderuar nga ish Presidenti i Shqipërisë, Alfred Moisiu, me titullin "Mjeshtër i Madh".

Me rastin e 70-vjetorit të lindjes, Shvarc është nderuar me titullin "Qytetar Nderi" i Tiranës.

Robert Shvarc vdiq në Tiranë, më 25 prill 2003.

Një rrugë e kryeqytetit të Shqipërisë mban emrin në kujtim të tij.

Në vitin 2013, Kryetari i Këshillit Bashkiak Bardhyl Lohja ka nderuar z. Robert Shvarc (pas vdekjes) me titullin "Qytetar Nderi" i qytetit të Shkodrës.

Më 6 maj 2016, Robert Shvarc nderohet (pas vdekjes) nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë Z. Bujar Nishani, me Dekoratën "Nderi i Kombit".

robert shvarc shkrimtar dhe perkthyes i talentuar

Ju tregoj Robert Shvarcin, eruditin e çuditshëm të racës së shkrimtarëve


Nga Nasho Jorgaqi

Ne u njohëm në fillim të viteve '50, në Institutin e Lartë Pedagogjik, qysh në vitin e parë. Unë atëherë isha student në degën gjuhë-letërsisë shqipe, kurse Berti, ndonëse kishte moshën e shkollës, në vend që të ndiqte studimet, punonte si daktilografist në administratën e Institutit. Atëherë nuk u shtyva gjatë se përse ndodhte kjo gjë. Ndoshta për arsye familjare apo dhe për arsye të tjera, që unë i mësova me kohë, por që prapë nuk u dhashë rëndësi. Afrimi ynë do të vinte nga një rrethanë krejt rastësore. Në Institut ishte ngritur rrethi letrar dhe dilte një gazetë muri letrare. Rrethi ynë do të dallohej në mes rretheve letrare të kryeqytetit dhe do të kishte kujdesin e Lidhjes së Shkrimtarëve. Studentë të Institutit gjatë kësaj kohe do të ishin edhe disa letrarë të rinj, që më vonë u bënë shkrimtarë me emër. Anëtar i rrethit, ndonëse nuk ishte student, do të qe dhe Berti. Në Institutin tonë bëhej një jetë e gjallë letrare. Veç gazetës së murit, zhvilloheshin herë pas here diskutime, takime me shkrimtarë, debate për librat. Ne të rrethit letrar patëm madje dhe një takim me albanologun gjerman M. Lambertz. Atëherë mora vesh për herë të parë se Berti dinte gjermanisht, kur auditori e dëgjonte fjalën e mysafirit të shquar nga përkthyesi. Në këtë atmosferë pra, ndodhi afrimi im me Bertin dhe shkak për këtë u bë gazeta e murit e më pas një almanak jetëshkurtër i shaptilografuar, që filloi të nxjerrë Instituti. Unë do të isha një nga redaktorët, kurse Berti do të merrej me daktilografimin e materialeve. Duke qenë thuajse bashkëmoshatarë dhe të dy të dashuruar pas letërsisë, ky bashkëpunim do të na bënte të miqësoheshim. Mbaj mend se, qysh në bashkëpunimin e parë, ai jo vetëm tregoi një korrektësi shembullore, por kreu dhe korrekturën letrare dhe e shtypi bukur e pastër. Kuptova se nuk ishte thjesht daktilografist, por më shumë se kaq, bile përtej nivelit të një studenti. Një djalë i zgjuar e i kultivuar, që lexonte në gjuhë të huaja, sidomos në gjermanisht, por dhe në italisht e frëngjisht, që jepte e merrte me libra të autorëve, që ne shokët e tij i njihnim pak ose aspak, dhe kjo ngjallte kureshtjen tonë rinore. Ndryshe nga ne që njihnim më shumë letërsinë ruse e atë lindore, ai kish njohje të letërsisë perëndimore. Këtë do ta vija re në fillim nga bisedat e tij, ku ndjehej kultura e leximeve, të cilën ai e manifestonte natyrshëm, por pak me droje, kurse më vonë nga përkthimet që bënte dhe m'i jepte dorazi. Duke m'i dhënë ato në konfidencë, u krijuan dalëngadalë raporte miqësore, që kishin në bazë kryesisht interesat tona letrare. Nuk di të kemi biseduar ndonjëherë për politikë, jo vetëm se na mjaftonte letërsia, por dhe për faktin se ai dukej një natyrë apolitike, i tërhequr, që i anashkalonte këto tema, megjithëse atmosfera e kohës ishte e mbingarkuar me politikë. Një qëndrim i tillë i Bertit, vërehej dhe në zgjedhjen e autorëve dhe shkrimeve që përkthente. Qenë tregime e poezi larg kohës sonë, zakonisht nga letërsia klasike gjermane, franceze e italiane. Këto u jepnin marrëdhënieve tona diçka të veçantë, i bënin ato joshëse e disi intriguese, ushqenin pasionin dhe ëndrrat tona letrare. Pra, Berti u bë për mua dhe rrethin tim të ngushtë burim i një letërsie tjetër, që ne e lexonim me interes dhe kureshtje. Aq më tepër se përkthimet e tij, po të mendosh moshën, ishin me nivel, të bëra me shije dhe dorë të sigurt, me një gjuhë të bukur e të rrjedhshme. Më kanë mbetur në mendje fletët e këtyre përkthimeve, në ngjyrë herë rozë, herë të kaltra, të shtypura bukur, dhe të një formati. Kështu, lexova një tufë tregimesh të zgjedhura të Mopasanit, që më lanë mbresa të thella. Ndoca poezi të Hajnes e të Gëtes, që më habitën për nivelin e shqipërimit, duke e krahasuar me gjuhën e punimeve tona letrare.

Çeta e përkthyesve, çetë profetësh

Shtëpia jonë botuese, atëherë, kish pak hije të rëndë. Ishte një institucion me autoritet e me kërkesa, sidomos në fushën e përkthimeve, ku punonin emra të nderuar, personalitete të kulturës shqiptare të së kaluarës si L. Poradeci, M. Kuteli, S. Caci, S. Luarasi, V. Kokona, etj. Kjo çetë përkthyesish të kualifikuar po i jepte kulturës shqiptare vepra të shquara të letërsisë botërore, të epokave dhe vendeve të ndryshme. I vetmi kujtim që kam prej kësaj kohe nga Berti, është ndërhyrja e tij për të më rekomanduar Amik Kasoruhon, një shok të tij të Politeknikumit, për ta aktivizuar si përkthyes. Unë i premtova, por pastaj doli që s'mund ta ndihmoja dot. Amiku sapo kish dalë nga burgu dhe Berti e mbante në shtëpi. Ç'është e vërteta, ai ishte në nivelin e tij, dinte disa gjuhë dhe shkruante një shqipe të bukur. Por këto nuk mjaftonin për ta marrë si përkthyes. Atëherë u gjet një zgjidhje. Në atë kohë kishim një sektor në shtëpinë botuese, ku bëheshin përkthime kryesisht për përdorim të brendshëm, të porositura nga dikasteret. Këto do të qenë përkthime nga rusishtja, të cilën Amiku e kish mësuar në burg. Në mos gabohem, ai punoi afro një vit dhe pastaj u bë problem dhe e larguan. Megjithatë, ai do të ma dinte për nder dhe, sado që e degdisën në Gosë të Kavajës, do të përkthente letërsi artistike për vete, ashtu si Berti, dhe, sa herë vinte në Tiranë, do të më sillte ndonjë nga përkthimet e tij. Më mbeti për shumë vite një cikël tregimesh të mrekullueshme të shkrimtarit spanjoll B. Ibanjez, të cilat ia ktheva pas viteve '90, dhe ai i botoi, duke përmendur dhe rrethanat e fatit të dorëshkrimit. Gjithë sa ndodhi me Amikun, sikur e vuri në pozitë të vështirë Bertin me mua, por, për hir të së vërtetës, e kaluam në heshtje dhe nuk ia përmendnim njëri-tjetrit. Nga kjo ngjarje do të njihja më mirë karakterin e Bertit. Ai nuk i kish braktisur shokët e vjetër dhe për ta ndihmuar vinte në rrezik dhe pozitën e tij.

Megjithëse shikohej vëngër, ai s'e ndali punën

Në fakt, me kalimin e kohës pozita e Bertit sikur u përmirësua. Nuk punonte më daktilografist, po përkthyes në Radio- Tirana e më pas në Drejtorinë Qendrore të Turizmit si shef i sektorit të marrëdhënieve me jashtë. Ndërkaq unë vazhdoja të punoja në shtëpinë botuese "Naim Frashëri". Ishte fillimi i viteve '60, kur do të prisheshin marrëdhëniet me BS dhe zunë të fryjnë erërat e një farë liberalizmi. Në shtëpinë tonë botuese ndodhën ndryshime. Erdhi drejtor Drago Siliqi, një miku im i ngushtë, poet e kritik letrar, njeri i kulturuar dhe guximtar. Mua më emëruan shef të redaksisë së letërsisë së huaj, një sektor me goxha punë dhe probleme delikate. Do të krijohej kështu një atmosferë tjetër dhe ne, duke përfituar nga orientimet e reja, që na vinin nga lart, do të guxonim të bënim diçka ndryshe nga ç'ishte bërë më parë. Në planet dhe praktikën tonë do të përfshiheshin vepra jo vetëm nga letërsia klasike dhe ajo ruse, por dhe nga letërsia perëndimore e, ç'është më e rëndësishme, autorë bashkëkohorë. Të kësaj kohe do të jenë librat, që botuam nga krijimtaria e E. Heminguejt, P. Eluarit, T. Manit, P. Nerudës, K. Mensifldit, U. Sarojanit etj... Hyrja në qarkullim e këtyre autorëve e gjallëroi jetën kulturore shqiptare dhe kjo do të na inkurajonte ne si botues. Do të viheshim në kërkim të veprave, sidomos bashkëkohore, duke u konsultuar me katalogë të huaj, me shkrimtarë e bashkëpunëtorë të jashtëm. Merrnim dhe jepnim me vepra të huaja, i lexonim dhe shkëmbenim mendime brenda dhe jashtë redaksisë, pastaj i kalonim nëpër shoshën tonë, në bazë të kritereve ideo-politike, që na kishin dhënë. Ndihej një lloj çlirimi, që tani nuk ishim më nën tutelën e kulturës sovjetike dhe se parësore për ne ishin interesat e kulturës sonë kombëtare. Kjo natyrisht kërkonte kurajë, përgatitje, forcë argumentuese për t'u dhënë veprave që përktheheshin, pasaportën politike. Në këto rrethana që u krijuan, kur puna me bashkëpunëtorë të jashtëm u intensifikua, unë e afrova Bertin. Ai tanimë jo vetëm kish dhënë prova të hershme si përkthyes i aftë, por, duke qenë në një farë mënyre në kontakt më botën e jashtme, ne kishim nevojë për ndihmën e tij, posaçërisht për letërsinë gjermano-folëse. U takuam disa herë, biseduam e diskutuam dhe kësisoj filloi bashkëpunimi. Na duhej një vepër nga letërsia bashkëkohore gjermane dhe Berti propozoi e recensionoi disa libra, nga të cilat u zgjodh romani "Lakuriq në mes të ujqërve" i shkrimtarit Bruno Apitz, një vepër e vlerësuar lartë në Republikën Demokratike të Gjermanisë dhe e përkthyer në shumë gjuhë. Ajo bënte fjalë për kampin famëkeq të Bukenvaldit, jepte skena e situata tronditëse, duke vënë në qendër karaktere të fuqishme, me një frymë humaniste, po dhe stigmatizuese ndaj murtajës naziste. Kjo do të ishte arsyeja kryesore e përzgjedhjes së veprës, por ndikoi dhe fakti që aty përmendeshin shqiptarë, siç qe dhe rrethana tjetër favorizuese, që lidhej me vetë Bertin. Ai ndjente një detyrim shpirtëror karshi njerëzve të tij të afërt, që e kishin pësuar nga holokausti antisemit, prandaj e mori menjëherë përsipër për ta përkthyer. Mbaj mend që do ta përjetonte thellë përkthimin e romanit, si një vepër tejet realiste, e ndryshme nga veprat romantike që kish përkthyer deri atëherë. Bile, kërkoi e shkroi edhe parathënien e librit, duke i cilësuar kampet naziste njollë të turpshme në historinë e njerëzimit, një kujtim i urryer, që brezat mos ta harrojnë kurrë.

Robert Shvarc


Përpara se ta njihja nga afër Robert Shvarcin, i dëgjova emrin dhe emri i tij, ose më saktë mbiemri, më tërhoqi vëmendjen. Më tingëlloi krejt i huaj, një mbiemër që s'kish të bënte fare me onomastikën shqipe. Më ka mbetur në kujtesë pamja e tij, trupi i hollë pak i hajthëm, me lëkurë të ullinjtë, sidomos sytë e zinj, tepër të thellë, shkëndijues, që rrezatonin inteligjencë e mirësi. Kish diçka të veçantë, që s'ishte shqiptare, as ballkanike, që s'dita ta përcaktoja menjëherë, por shpejt e mora vesh se ai ishte me origjinë hebreje nga i ati, kurse nënën e kishte shqiptare nga Elbasani. Një simbiozë fatlume, ku të dyja rrënjët të bashkuara në një, do të lidhnin tek ai ato frute që i njohim tanimë. Vetë Berti do të ndjehej krenar për të dyja rrënjët dhe këtë do ta dëgjoja jo njëherë prej tij. I ati vinte nga një familje e vjetër hebreje, me tradita intelektuale dhe histori të çuditshme, me një gjysh, protagonist tipik i kalvareve hebraike. Të parët e tij, të ardhur nga Vjena, kishin lëvizur nëpër Evropë nga Polonia në Spanjë e nga Austria në Sarajevë, mbasi kishin shkelur deri në SHBA e Australinë e largët. Pas gjithë kësaj aventure, në kërkim të fatit të tyre, ata qenë vendosur në Shkodër, ku Roberti kish ardhur foshnje i lindur në Sarajevë. Këto të dhëna të jetës së Bertit do t'i merrja vesh shumë vonë, bile nga fundi i jetës së tij, kur ishim në një moshë, që do të gërmonim pa dashur në jetën e njëri-tjetrit. Sepse në rininë tonë të hershme as na shkonte mendja për këto gjera.

Berti shkrimtar

Për afro dy vjet, Bertin do ta njihja kryesisht si përkthyes. Sado e çuditshme të duket sot, nuk më kish shkuar ndër mend që ai para se të ishte përkthyes, duhet të ishte letrar doemos, por ja që nuk isha shtyrë më thellë. Kur një ditë u takuam në korridoret e Institutit dhe ai më jep një tufë letrash të daktilografuara. I mora për përkthime, ndërsa ato qenë vjersha origjinale të Bertit, motive dashurie dhe të natyrës, të shkruara me frymëzim dhe një varg të sprovuar. Më shumë se poezinë e kohës, ato të kujtonin poezinë e paraçlirimit, ndihej ndikimi i shkollës poetike të Shkodrës dhe kjo më bëri përshtypje. E, megjithatë, e urova dhe e përgëzova, bile i thashë t'i botonte, kur ai për çudinë time refuzoi menjëherë. "Jo, - ma priti, - i kam shkruar për vete dhe për ndonjë shok"... Vetëm pas një viti, me këmbënguljen time, ai do të botonte ciklin e parë me vjersha ne "Zërin e rinisë", për të cilin do të më shprehte mirënjohjen nën një dedikim që e kisha "zgjuar nga gjumi ku kisha rënë".

Me të mëdhenjtë, të huaj dhe shqiptarë

Nga gjermanishtja, para Bertit përkthenin Skënder Luarasi dhe Lazgush Poradeci, por kur erdhi Berti u intensifikua puna. Tani jo vetëm përkthehej nga gjermanishtja në shqip, por edhe nga shqipja në gjermanisht. Është Berti, ai që, me përkthimet e tij ka nxjerrë i pari "jashtë shtetit" Dritëro Agollin, Ismail Kadarenë, Rexhep Qosen, Fatos Arapin, Xhevahir Spahiun, Gaqo Bushakën etj. Libra të përkthyer nga gjermanishtja. Nga Erih Maria Remark: Tre shokë, Harku i Triumfit, Asgjë e re nga fronti i Perëndimit, Shkëndija e jetës, Obelisku i zi; nga Lion Fojtvanger: Çifutja e Toledos, Fransisko Goja; nga Bruno Apic: Lakuriq në mes të ujqërve; nga Leon Uris: Eksodi; drama të Bertolt Brehtit: Nëna Kurajë dhe fëmijët e saj, Kënga e një nëne gjermane, Ditët e Komunës, Arturo Ui, Pushkët e nënës Karrar, Opera për tre grosh, Baali; nga Hajnrih Hajne: Gjermania, përrallë dimri; nga Gëte dhe Shileri: Poezi dhe balada.

"Etjes ujin mos ia trego, kur nuk i jep as edhe një pikë"

Berti, në fakt, bënte jetën e krijuesit, duke shkruar vjersha dhe tregime, edhe pse nuk tregonte ndonjë zell për t'i botuar. Ishte kjo një punë në hije, që s'para i pëlqente ta publikonte, kurse për të mbetej pasioni i jetës së tij, me të cilin po bënte emër në rrethet letrare. Por dhe përkthimet, më shumë se i botonte, i daktilografonte dhe i qarkullonte dorazi në mes shokëve të Institutit e më gjerë. Ai gëzonte respektin e të gjithë atyre që e njihnin si për talentin, ashtu dhe për formimin e tij intelektual, ndonëse ishte autodidakt. Në këtë formë kish diçka të veçantë, që s'e kishim ne të tjerët dhe që për mua atëherë ishte mister. Cilat qenë burimet e kulturës së tij, që e bënin në rrethin tonë të ngushtë një bashkëbisedues interesant e të përgatitur, me gjykime dhe shije pak a shumë origjinale. Ai tregonte që e njihte letërsinë shqipe të traditës, sidomos atë të veriut, por mbi të gjitha letërsinë e huaj, për të cilën ne kishim zbrazëtira. I tillë ka mbetur Berti në kujtesën time nga koha e studimeve në Institutin e Lartë Pedagogjik, gjatë viteve '50 të shekullit të kaluar. Shoqërinë me Bertin do ta vazhdoja edhe pasi mbarova Institutin dhe u emërova redaktor në shtëpinë botuese "Naim Frashëri". Sigurisht, kontaktet nuk do të qenë ato të parat, por prapë ne jepnim dhe merrnim me njëri-tjetrin. Ai nuk më harronte, duke më dhënë nën dorë përkthimet që bënte, ndonëse unë tani kisha shkuar te burimet ku botohej letërsi, sidomos ajo e huaj. E megjithatë, përkthimet e Bertit më tërhiqnin, sepse më dukeshin sikur ndrynin diçka të fshehtë, por dhe për faktin se letërsia e tij qe disi e ndryshme nga ajo që botohej. Më kujtohet prej përkthimeve të tij të asaj kohe një cikël vjershash lirike të një poeteshe franceze, nga e cila më ka mbetur në mend distiku: "Etjes ujin mos ia trego / Kur nuk i jep as edhe një pikë". Për këto vargje Berti do të më thoshte: "Është një këshillë për vajzat lozonjare!"

COMMENTS