Hanë gjaku.., Ernest Koliqi

ernest koliqi hane gjaku
Kishin harrue se ishte vonë. Në qiell të mbrâmjes s'mbette mâ as mâ i lehti kujtim i tingujve të kumbonve prendimore. Nata me hije të bruzta kish nisun të mbulojë, larg, qytetin pikalasun me drita xhixhilluese e, afër, kodrat e Tepes të heshtuna. Ata ecshin në breg të Drinit, me nji lodhje t'âmbël në shpirt e në trup.
Kur, qe, mbas nji shelqje ujit të lumit, në breg t'andejshëm, u kujtuen se kish dalë nji hânë e madhe, e verdhë me do dânga të kuqe.
Ai u ndal. Ndieu ajo ndoshta si nji të përqethun tue rrëshqitë nëpër shtat të tij?
Pyeti, plot kujdes:
- Shka ke? Pse u trêmbe?
- S'u trêmba, u ndala me shikue hânën...
Ajo soditi rrotllen e zjarrtë viganore, qi mashtronte sŷt tue u dukë jo mâ nalt se tridhetë kutë sipër Vukatanit.
- Hâna si gjithmonë...
- Jo, - murmuroi ai me nji zâ si të tretun, - shif dângat e kuge... S'âsht si hâna e zakonshme...
Ajo ishte e mêndshme edh'e arsimueme, por plot bestytní si shumica e gravet. U dridh e u shtrëngue mâ fort për krah të tij:
- Ugurzezë, thue?
- Kushedi! Por janë marrina...
Heshtën të dy për do kohë tue ecë mbi rânë të bregut, ku hapat s'bâjshin zhurmë. E para e tyne, hâna eci me ta, mbassi doli prej gêmbave të shelqes në qiell të hapun tue u ngjitë përherë mâ nalt.
Por befas e kaploi vajzën nji frigë e paspjegueshme. Ndoshta friga e asaj heshtjeje tepër të gjatë mbas fjalve të nxehta qi deri atëherë ai i kish folun.
Bâni:
- Pse m'a prishe kët paq nate me friksime kote. Shetitet mirë nên kët hânë të bukur e âsht e para herë qi rrijmë bashkë, kaq vonë, jashta qytetit...
Ajo suell âmbëlsisht fytyrën prej tij tue ia kërkue sŷt, por ai kish humbun në nji mendim të vetin, qi s'e lênte me ndjekë fjalët e saja. Vajza u sticue e u ankue:
- A ndëgjove shka të thashë? Ku je me mênd? Pse s'u vên vesh fjalve qi të tham?
Ai shkundi mendimet e përgjegji:
- Kurrgjâ: nji kujtim i vjetër...
- Cili? Due m'e dijtë!
- S'ke shka me dijtë... Kur ishëm fmij, pásh nji hânë si këtê e tashti m'u kujtue...
- Ku?
Ai, në vênd qi me kallzue, tha:
- Të këthejmë; âsht vonë; tash po të bërtasin në shtëpí.
I suellën shpinën hânës edhe ujit të Drinit; u drejtuen nëpër zall kah rruga e Qafë Hardhís qi çon në qytet. Nuk çilën gojë për shum kohë. Ajo digjej në kureshtë me diktue rrymën e mendimeve qi ia barshin larg mênden shokut të saj, por dronte me përsëritë pyetjen. Ishte aq i gatshëm ai ndër përgjegje ironike qi, pa zblue kurrgjâ të ndiesive të mbrêndshme, mbyllin pa apel bisedën! Pritte me paduresë kallximin e vetvetíshëm të tij. Por ai ecte mendueshëm tue heshtë.
Ajo s'u durue gjatë. Sa duelën prej ograjave në rrugë, iu suell:
- Elè? Ku e pae herën tjetër nji hânë ksisoji?
Ai këthei kryet me shikue prap hânën qi tashti ndiqte ecjen e tyne për mbrapa, n'e djathët. Pa ndalue ejcen, tregoi:
- Punë boshe. Nji herë në fmijní udhtova prej Podgoricet në Nikshiq të Malit të Zí. Atëherë udhtohej me omnibus. Në nji ndalje pásh nji hânë të kuqe si këtê. Kurrgjâ tjetër.
Asaj i kërcyen dreqnit, por e ndaloi veten. S'kishte si me qênë aq e thjeshtë ajo ngjarje qi e mbylli papritmas në heshtje atje në breg të Drinit. Shoku ia këputte shkurt, pse s'donte me ia diftue përshtypjet e holla me të cilat sigurisht ajo ngjarje rrinte e rrethueme në kujtim të tij. Ajo e njifte mirfilli zilín e shokut për çdo ndiesí shkaktue nga kujtimet e fëmijnís, të cilat ai i ruente mbrênda vetes si nji visar të paçmueshëm larg kureshtës së kujdohit, edhe të saj. Mbante për veti shijen e përmallëshme qi falin kujtimet e brishta e t'àvullshme të kalesës. Fytyrën e vërtetë të shpirtit të vet, atê mâ të mirën, ai ia mshifte edhe asaj. Kjo gjâ, qi ajo qartas kuptonte, e mbushte me pèzëm. Ajo deshironte qi dashunija e tyne të kishte për themel besimin mâ të plotë ndër këshille. Asnji skâj i botës së mbrêndshme të tyne s'do t'i mbetej i panjoftun as njânit as tjetrit. Pse mshifej ai mbas asaj heshtjeje? Ajo, me kryeneçsín e dashunoreve, dau me dijtë. Bâni, me zâ fare të qetë:
- Vetëm kaq?
- Kaq.
- Sa vjetsh ishe ti?
- Qe me 1911, prandej un ishëm dhetë vjetsh.
- Si e mban mênd me kaq përpikní vjetin?
- Pse shi n'at vjet në Podgoricë ndëgjova krismën e pushkëve ndër male të Hotit, ku luftojshin Malsorët t'onë për lirí.
Prap ecën në heshtje. Ajo rishtas pyeti me za t'ulët:
- Pse të bâni aq përshtypje ajo hânë e atëhershme?
- S'e dij. Në mênden e njomë të fëmis lânë mbresë disa sende qi s'kanë randësí a nemòse s'kanë aqë sa me mbetun të pashlyeshme për të tânë jetën. Në paç kujtime fëmijnije, mund të vêjsh roe në to se mâ të dashunat e mâ të çuditshmet janë shi njato qi, me i kallzue, duken asgjâ.
Në zânin e tij, mâ të nxehtë e mâ të gjallë, ajo ndieu ngadhnjimin e vet. Kishte zgjue në tê nevojën e këshillimit. Priti, pa ia pré fjalën, vazhdimin.
- Ti s'e njef âmbëlsín e dridhun qi më rrëshqet në zêmër kur prirëm plot habí kah stina misterjoze e fëmijnís së kalueme. Ti çmon vetëm kohën e tashme, edhe je e përkulun me të gjitha deshiret tuja kah koha e ardhëshme...
- ... pse koha e tashme edhe ajo e ardhëshmja, për mue, je ti!
- Nejse. Un s'jam ende plak me moshë, por e ndiej veten të plakun në shpírt. Jeta e ime qe aqë e ndryshme, edhe aqë e dendun me ngjarje të pamendueme, sa qi më duket si me pasë në shpinë jo aqë vjet sa vërtè kam, por edhe nji herë aqë. Jam plot kujtime si t'ishëm gjashtëdhetë vjetsh.
Vajza ia priti:
- Kjo prirje e jote shpirtnore me dashunue kalesën në shfagjet e saja të largta e të zbéta, e m'u ndry mbrênda teje në nji adhurim vetmitar, âsht nji verigë qi të pengon në zhdrivillim të cilsive të tuja. Këtê e kam vû roe mirë. E më fal qi po të flas çiltërisht. Kur të ndryhesh tepër shpesh si në nji mareshtë, ndër kujtime të kalesës, don me thânë se nuk beson n'ardhëmení...
- Nejse - ia këthei shoku, - shkon gjatë me të kundrështue. Këtê s'dij a e ke vû roe. Në zgjim të tyne të papritun, shkaktue nga sêndi mâ i vogël e i kotë, kujtimet e harrueme të fëmijnís na paraqitën të rrethueme në tisa të lylyvertë ândrre. Shka kishin sŷt tonë n'at moshë për me na u dukun bota e ngjyrat e saja mâ të gjalla; shum mâ të gjalla se sot? Vêndi ku u ndal omnibusi, ishte në breg të Moraçës... Ujnat e këtij lumi të rrëmbyeshëm rridhshin në fund të nji gryke të ngushtë. Valët e tija të furishme na s'i shifshim sepse, atje në fund të shtratit të tyne, i mbulonte terri, po ndëgjojshim zhaurrimën e poterëshme të tyne. Si tash e mbaj mênd. Rreth e rrotull nesh rrijshin pèzull shkambije kërcnuese. M'u dukshin ato male si me pasë qênë shtangue dora e Perendís në rrotullim e në rrëxim. Edhe në breg të lumit, në maje të nji curri qi lëshohej pingul në greminë ku shungullojshin valët e tërbueme, mbaj qartas mênd se pásh nji lândë sa gazepi, rritë shtrêmbët, qi kish dukjen e nji vigani të deshpëruem, n'e matun m'u hjedhë në humnerë për me i ikë mjerimit të vet.
- Romantik! Salvator Rosa!
- Më qesh sa të duesh. Edhe pse s'dij m'e kallxue, e kam gjithënji gjallë në kujtim at mbrâmje të shqetë në breg të Moraçës.
- Po hâna?
- Ishte në qiellin përtej Moraçës, n'e djathët t'asaj lânde me trup të shtrêmbët si vigâ garravaç. E ngjyeme në nji të kuq të murrmë si m'u pasë çue njatëherë prej nji kënete gjaku. E, në dritë të saj, mbi nji stom brî rrugës sonë, u ngreh pa pritë pa kujtue nji plakë e dërmueme prej moshe, flokë-shprishun, e thatë në fytyrë e në shtat, malazeze banuese n'at vis. Çoi dorën kah hâna e vikati me zâ të shkyem: "Kukú për Malin e Zi! Kukú për gjithë botën qi ka m'u mbytë në gjak! Pushkët e Malsorve të Hotit, kanë me ndezë nji zjarm qi, kukú, vonë e vonë do të shuhet!" Ajo foli e foli gjàt, por un s'mbaj mênd fjalë tjera.
- Me 1911 thae?
- Po. Sa herë në kohën e luftës i kam mendue ato fjalë të plakës.
- Çudí: paska pasun vërtè ndiesí profetike!
- S'e besoj. Popullsít e atyne krahinave thonë se hâna me dânga të kuqe bjen luftë. Plaka flitte mbas gojëdhânës. Rasa deshti qi të flitte shi në prakun e ngjarjeve të përgjakshme qi ndoqen at prendverë epopeje arbnore. Lufta e Tarabulluzit, dy luftat ballkanike, lufta botnore...
Mbas nji heshtjeje sa grima ajo pyeti, tue u sjellun mbrapa mendueshëm me shikue rrotllen ari të hânës qi gjithënji kish do shêje të kuqlimta kah fundi:
- Vetëm luftë paralajmon hâna e kuqe apo edhe të zeza tjera?
- S'e dij. Mue më përkujtohet figura e asaj plake në breg të Moraçës sa herë qi del kështu.
- A dron? - pyeti prap ajo tue u rrasë për tê si me gjetë mproje në krah të tij.
- Atëherë dreshta. Fjalët e parafolses pa dhâmbë në gojë m'a mbushën shpirtin e njomë me nji afsh të pamasë. Por tash, mjerisht, nuk drue mâ.
- Pse thue mjerisht? Mâ mirë mos me drashtë.
- Pse tashti shof se kam humbë krejt gjallnín e përshtypjeve. Nji hânë kuqalake pásh në fmijní e më ka mbetë e pashlyeme në mbamendje e prap edhe sot m'ep, tue e kujtue, nji të dridhun misterjoz. Tashti shofim shpesh herë ngjarje me shum rándësí dhe të nesërmen i harrojmë krejt. Nuk na ngacmon mâ kureshta hyjnore e moshës ari para sêndeve të thjeshta por plot msheftësí të botës; tashti s'kemi mâ në shpírt tronditje të thella e s'dijmë as me gzue as m'u pikllue, as m'u trêmbë para nji hâne gjaku...
Kishin arrijtur te Xhamija e Kuqe. Vajza, tue e ngrehun kryet kah shoku qi ishte mâ i gjatë e tuè ia afrue buzët te veshi, pëshpëriti me zâ t'âmbël ku tingllonte nji kujdes i mshefun:
- Po me më dashtë mue a din?
Ai ia lëshoi krahun e s'foli mâ.

COMMENTS