Bedi Pipa, për aq sa jetoi...

Bedi Pipa Bedi, Ditari intim
Ditar Intim - Bedi Pipa

Arshi Pipa, kujton se, pasi ishte kthyer nga burgu, po merrej me sistemimin e shënimeve, shkrimeve, botimeve që gjeti në shtëpi e që disa nuk ishin të tijat. Ishin pa emër, por nga shkrimi, ai e kuptoi se i përkitnin motrës së tij të vdekur Bedi Pipa: tri fletore, të mbushura me shkrim, diku të shpeshtë, diku të qartë, diku të ngatërruar. Ndër to, kishte edhe fletë të shkëputura...

"E butë dhe e egër" - Kështu e përshkruan ajo veten e saj në një letër. Bedi Pipa ka lindur në një botë tjetër, është rritur në një familje që sot, imagjinata e mangët na pengon ta përfytyrojmë me tërë fisnikërinë, hirshmërinë dhe zakonet. Por, po të kishte jetuar gjatë, do të kishte një jetë të shenjuar nga ana intelektuale. Ose do ishte fundosur si të tjera si ajo në burgjet e komunizmit.

Pasi mbaron së lexuari "Ditari Intim" të shkruar nga Bedi Pipa kupton se njerëzit që kanë jetuar në Shqipërinë e viteve '30- 40' e deri në '50 kanë patur një lloj vlage etike, kulture dhe prezence që është për t'u patur zili.

Historia e botimit të këtij libri

Vëllai i Bedi Pipës, Arshi Pipa, kujton në Paraqitje lexuesit në faqet e fillimit të librit se, pasi ishte kthyer nga burgu, po merrej me sistemimin e shënimeve, shkrimeve, botimeve që gjeti në shtëpi e që disa nuk ishin të tijat. Ishin pa emër, por nga shkrimi, ai e kuptoi se i përkisnin motrës së tij të vdekur: tri fletore, të mbushura me shkrim, diku të shpeshtë, diku të qartë, diku të ngatërruar. Ndër to, kishte edhe fletë të shkëputura.

E papritura, pasi i lexoi, ishte jo gjetja e tyre, por ajo çka shkruhej. Dhe ai rrëfen:

"Më ka qillue me vërejtë gjatë burgimit natyna të mbylluna, të cilat nuk ndiejshin nevojë për shoqni; veç vrejshin në botën e tyne, në mes të moris gjithë zhurmë e poterë, e jetojshin ashtu, të ndrymë mbrenda kullës së hekurt të vetvetes në nji mendim të qëndrueshëm ose në nji andërr të vazhdueshme. E kam ndeshë edhe natyra, të cilat, pa u shty deri ktu, nuk ja çelshin as shokut botën e tyne të brendshme. Ti rrijshe me ta, flitshe e qesheshe me ta, por ndjenjat e qëllimet e tyne të thella të ngeleshin të panjoftuna. Kam vërejtë se shoqnia e burgut ka shumë pikëtakime me jetën familjare. Prandaj, tue lexue kto fletore, nuk u çudita fort që nuk e kasha njoftë motrën time."

Bedi Pipa për aq sa jetoi...

...Sepse ajo u nda nga jeta kur ishte njëzetë e katër vjeç, në vitin 1948, nga një sëmundje e papritur e mushkërive. E goditi përfundimisht ridënimi i vëllait të saj të dashur, me të cilin qe e lidhur fort, pasi ishin rritur bashkë, ishin pranë njëri-tjetrit kur ajo ndiqte shkollën Normale në Tiranë, pastaj, sërish bashkë në Shkodër e mandej në Tiranë, ku u transferuan në vitin 1943. Burgu i Arshiut i ndau. Arshi Pipa kujton letrën e saj të mbramen, të mbuluar me njolla lotësh, ku edhe shkrimi dukej i thyer, ishte letra përgjigje e bedit, ndaj letrës që vëllai i kishte shkruar, ku i tregonte se e kishin dënuar rishtazi për dhjetë vjet (e që nuk do t'ia falte kurrë vetes që ia tregoi). E kishte ëndërr shkollimin në një universitet jashtë vendit. Por kjo ëndërr i mbeti e parealizuar për shkak të pështjellimeve politike. U emërua mësuese në qytet, detyrë që nuk e kishte fort për zemër e mbas pak kohe u sëmur.

Arshi Pipa kujton se nuk ka mundur të ruajë letrat e saj të fundit. Në shënime nuk flitet gjëkund për lëngatën e saj. Pasi, siç shpjegon A.P., intimiteti i lëngatës nuk asht një pamje e mirë për sytë e tjetrit, dhe ka gjana që vetëm heshtja mund t'i shprehë.

Përse "Ditari intim" ka një përmasë përtej intimes?

Ditari i Bedi Pipës fillon me përshtypje të kohës kur ajo jetonte, të përshkruara nga një melankoli e theksuar që mbërrin deri te ideja e vdekjes. Shenja si: kujdesi i një introspekcioni, konstatimi i variabilitetit psikik dhe i fazave të tij, kërkimi i shkakut për gjendjen, zbulimi i dy natyrave të ndryshme në veten, orvatja për të sunduar vuajtjen duke e fshehur, mendimi origjinal i paralelizmit psiko- fizik i vuajtjes përshkojnë shënimet e këtij Ditari.

Bedin e kupton se është një lexuese e Baudelaire-it, Leopardi-t, Schopenhauer-it, Dostojevski-t, Migjenit, të cilin e kishte njohur herët nga i vëllai, Chopin-it. Bedi nuk e pranon se ka "preteza letrare", por pasi e lexon librin e saj, bindesh se po të kishte jetuar, ose më saktë, po ta kishin lënë të bënte jetën e saj, me gjithë formimin e duhur, ajo do ishte një emër i çmuar në kulturën letrare. Pasi, mënyra e të shkruarit, logjika, arsyeja dhe filli i mendimeve të kësaj vajze njëzet vjeçare diktojnë një mendje që ka prirje për t'i dhënë vlera shoqërisë.

Pas leximit, të përfytyrohet Bedi Pipa: e brishtë, e mbyllur, me vullnet dhe me kurajë për të eksperimentuar detaje që lodhen me të menduarit, varësinë e vullnetit me inteligjencën. Por ajo që të tërheq është një tis i hollë, i bukur dhe i paparë i një sjelljeje të përkorë. Mënyra si e përjeton ajo dashurinë, forma me të cilën i merr apo kthen përgjigjet, ka kaq shumë ëndje dhe të ngacmon të kuptosh se edhe Tirana e asaj kohe, me shtëpi të ulëta e rrugica të ngushta, po mbushej me njerëz dhe familje që e meritonin qytetarinë.

Ajo eksploron vetveten në ditarin e saj intim. Nuk është vetëm andja e soditjes së një objekti, as një andje estetike që mund të krahasohet me atë të një gruaje të bukur kur sodit trupin e vet para pasqyrës. Qëllimi i shkrimeve të saj është njohja e vetvetes, dëshira e pandalshme për të ditur caqet e veta, forcën dhe dobësinë e vetes, thelbin e vërtetë të vetes dhe lëvoret që e mbulojnë. Ajo arrin të dyzojë shpirtin duke krijuar objektin dhe subjektin. Kjo njohje nga një qëllim teorik, shndërrohet në një qëllim moral.

"Unë nuk jam një femen e jashtëzakonshme, jam para së gjithash nji kenje qi mendon e ndien në mënyrën e vet" - shkruan ajo, duke na dhënë çelësin e personalitetit të saj. E më tej shtjellon: "Zot, sa vuej kur ndokush, edhe padashtun, edhe pa paramendim, më krahason ose më tipizon!"

Bedi vdiq në një dhomë spitali, larg të dashurve, ndër vuajtje të mëdha. Pasi ka shkruar këto fletë, ndoshta ka patur një ngushëllim: ngushëllimin që ka njeriu kur i ngre një varr të bukur të dashurit të vet.

Arshi Pipa shkruan plot dhimbje:

"Se vorri i saj nuk asht aty ku gjindet. Asht një vorr i thjeshtë, me dy gurë mermeri në skaje. Por asht gjithmonë një vorr, ndërsa aj i tim vëllai nuk ka qenë kurr. Çka kam shkrue në këtë botim, është epitafi i atij vorri që ajo vetë i kishte përgatitë vetes... O motër, varri yt asht brenda meje!"

Bedi Pipa ndoshta nuk ka nevojë që ne ta lexojmë, apo ta përmendim. Besoj se kemi ne nevojë për të, për modelin e saj, për historinë që sillet rreth familjeve shqiptare dhe vlerave të humbura në kohë, për pasurinë e paçmuar gjuhësore që sjell gegnishtja e Ditarit dhe së fundmi, për të kuptuar se të njohësh veten është gjithmonë shenjë e një vullneti të epërm, por të kapshëm.

Nga Miranda Haxhia/Gazeta "Mapo", 21 korrik 2014


Kujtimet e Arshi Pipës

"E kam para sysh kur erdhi me më pa në burg para se të nisej për Korçë. Flitte me mundim e zani i dukej erë që hyn nëpër të plasun dere. Por më jepte zemër mue që te mos lodhesha nga burgu, e, kur u ndamë, më tha se për shpejti prap do të takoheshim: ajo e shërueme e un i lirë. Qe hera e mbrame që e pashë. Sanatoriumi i Korçës, ku u dergj gjatë gjithë stinës së mirë të vjetit 1947, nuk mundi me e përmirësue. Nga fundi i atij vjeti u kthye në Tiranë. Thom se e dinte që nuk kishte ma shërim. Nji asmë e fortë, që e kishte sulmue qysh në Korçë, erdhi tue ju randue gjithnji ma shum: mushknitë ishin sosun me to edhe fryma.

Vuante aq shumë prej ksaj asme sa me thirrë vdekjen me gjithë zemër kur ajo ja niste me e mbajtë me orë. Por mue nuk më shkruente asgja të këtillë ndër letrat e veta, e kto me të tjerat i mora vesh vetëm mbasi vdiq. Por më shkruente që edhe për pak do t'i kisha plotësue dy vjetët e dënimit e se atë ditë ajo e pritte me ankth, mbasi besonte se lirimi im do ta përtërinte edhe atë, e kështu, mbas aq kohe, gjatë se cilës une isha dergjë ndër burgje e ajo ndër spitale, do te bashkoheshim në familje për me vazhdue fillin e asaj jete, befas të këputun, që tash na dukej të dyve e lume.

Por kështu nuk ndodhi. Në Dhetuer të vjetit 1947, atëherë kur s'kisha veç edhe katër muej për me krye dënimin, u proçedova dhe u dënova për të dytën herë, ket herë me 20 vjet burgim. Pata kohë me marrë prej saj edhe nji letar, të mbramen, nji letër me njolla lotësh në të, ku edhe shkrimi dukej i thyem, i ndërruem.

Ishte përgjegja e asaj që unë i kisha shkrue fill ma parë, tue i njoftuem dënimin tim të dytë (nuk do të ja fali kurr vetes), por unë nuk e dijsha gjendjen e saj. Mbas dy javësh, më 12 kallnuer 1948, ajo vdiq. Ishte n'atë kohë njizetekatër vjeç."

Sonte kujtimi
(për Bedin)

Sonte kujtimi n'arratit e tija
tue u-vjedhun prej t'errtave llogore
ndeshi n'andërr ate qi e thirrun prore
duket veç rrallë për trishtimet e mija.

Ishte si qe te stina e parë rinore
kur ja stoliste ballin pafajnija.
e m'i thonte: "Ç'ka se vdiqa shpejt? Lumnija
nuk qe për mue! E lashë nji përmendore!

Jo krejt u-bora ku m'u-sos mënxyra.
Si frymë un endem (as'e ndien?) rreth teje.
Të prij aty ku t'urdhnon detyra,

të mproj nga çdo rrezik përmes beteje."
I qeshën syt, i ndriti hir fëtyra...
O motër, vorri yt asht mbrenda meje!

Nga ditari i Bedi Pipës


Bedi Pipa Bedi

"Më duket se jam nji njeri qi ka vetëdije të plotë mbi çdo gja qi baj. Çdo fjalë, çdo frazë e imja, çdo gja qi ka të bajë me fakultetin menduer, e, në anën tjetër, çdo ndjenjë, çdo pasion, e kishem me thanë çdo implus, janë që të gjitha në kontrollin e Unit të vetëdijshëm..."

*****

"Ndryshimet, variacionet, qi ushqejnë jetën nuk vijnë kur duem na, kur i thërrasim. Por vin gand, kur nuk i presim, kur nuk na duhen; ose vinë ngadalë e atëherë nuk ndihen."

*****

"Njeriu asht aq ma objektiv sa ma subjektiv të jetë."

*****

Unë nuk dëshiroj me u martuem. Nuk më duket martesa diçka pa të cilën unë do të jem e metë. Andrrohet martesa si qëllim i jetës, ku të gjindet lumnija. Martesa lumni? A mund të ketë lumni nën zgjedhë? Se e këtillë asht për mue lumnija. Ishe nji e vetme, e lirë. E bahesh gjysëm e nji çifti nën nji zgjedhë! Unë due lirinë, kam guximin me e dashtun!
Tanë shpirti i em e kërkon, krejt e mbrendshmja e eme jeton me te, si me ajrin, e vullneti i em ban ç'mos për me e siguruem! E ma e tmerrshmja asht me menduem se në kët ambjent ku jetoj, nën shtërngesën e traditës prapanike që s'mundem as me urrjetun kaq idiote, herët a vonë ka me m'u dashtun të martohem pse ndryshe "s'ban!".

*****

Asht e dyta herë që më ban kët pyetje: "A asht kusht i domosdoshëm për nji femën që martohet virgjiniteti?"
Herën e parë nuk u çudita sepse e njifshem për inteligjent, e kjo pyetje, e bame qoftë edhe me paramendim, meshehte ma shum kureshtinë për me dijtun opinionin tem se sa me njoftun të drejtën të cilën secili mund ta gjejë sambas mënyrës së vet.
- Kjo asht nji fraze me dy pyetje, - i gjegja.
- Pyetjes së parë, asaj ma të shkurtës epi ti nji gjegje të preme, mandej po të zhvilloj unë të dytën. Më kqyri me sytë e zgjuet plot djallzi: "Unë thom se po, e ti?" Unë nuk i gjegjem dy pyetjevet pernjiherit - i thashë.
- E ne se don me dijtun mendimin tem mi çka me pyete ma parë, nuk pritoj me ta dhanë.
I fola atëherë mbi randsinë që ka në përgjithsi te njeriu virgjiniteti. I fola ma parë për pastërtinë shpirtnore, tue theksuem vlerën e sajë në gjithë drejtimin e jetës s'onë. Mandej kalova te pastërtija fiziologjike, tue bamë mbrapa nji zhvillim të kjartë mbi lidhjen që kanë të dyja mes tyne.
"Mire", më tha, ti më bane nji analizë të kjartë të virgjinitetit, shpirtnuer e trupuer, por nuk i dhe ende nji gjegje të saktë, përcaktuese, pyetjes s'eme: "A duhet të jetë doemos virgjineshë femna në martesë?"
"Po", i gjegja. "Dinjiteti i saj, ndaj vetes e ndaj bashkëshortit, e lypë nji gja të tillë."
"Ke të drejtë" më tha kur mbarova së foluni. "Edhe unë kështu mendoj."
Pse lype atëherë mendimin t'em? - e pyeta tue ja ngulun sytë. U turbullue.
"Kot!", tha, "Deshta me dijtun a përkojmë."
Ishem e sigurtë se gënjente.

COMMENTS