Ana Mëhije fatakeqe (novelë)

Puhija e mbrames, tue lkundë lehtas pasqyren e hapët të liqenit, përkdhelte ambel gjít e bregut, prej kah shkrep në shkrep e luginë në luginë nisej perpjetja e rrpishme e malit të Taraboshit, buzë të cillit, me shpijat e vogla e të shperdame në mes të nji blerimi qi bje në sy aq tepër nga djerrsija e theksueshme përqakuese, shtrihet katundi peshkatar i Shirokës.
Liqeni zgjahej i qetë: herë-herë ndigjohet vala e kputun, qi rrahë ndo 'i shkrep të zgavrruem, diku atje gjatë bregu, tuj dhanë si nji përshperitje të gjallë flatrash të papashme. Nata e pa hanë, ngjyren e kaltert, i a ka zhigatun; e qiell e ujë janë bâ nji.
N' at mbramje të vokët prendvere fshati në heshtje strukej rreth dritave të zbeta, e këto, tuj dalun nga dritoret e shpijave t' errta, riflektoheshin në hapsinen e liqenit, zbashku me hyjt e kupve t' epra.

shiroka ana mehije fatakeqe novele
Shiroka âsht nji fshat i qetë, në plot kuptimin e fjalës; peshkatarët, qi kan xanë vend n' at bri mali të thatë prej natyre, kalojn jeten e vet të qetë pa ngjarje, pa trazime të jashtzakonshme, tuj gjujtë peshk ndër ujnat e liqenit, qi e njohin si shpín e vet, e ket peshk e shesin në pazar të Shkodrës, qi bje me e pasë shum afer.
Lundra, lundrica, take, sule, farketa. Tratka, reta, njica, rraça, kariqa. Këto janë mjetet e kjo âsht xêja e tyne.
Por shirokasi ka edhe vetí tjera, qi në të parin shikim, s' mund të kuptohen. I a kande hoken, rakín e kangen.
Tri gjâna këto qi gati s' mund të rrijn njana pa tjetren, njashtu si kafja, filxhani e tabakja.
Janë edhe fetar, por shpeshherë u besojn' letas bestytnive.
Tham se dikur kjenë kështu, mbassi ndollja qi po diftoj ngjau në nji kohë, qi veç babave t' onë u bje ndër mend.
Sot mund të jetë ndryshej, sikur ka ndryshue gjithçka.
Mbas njij dite së mundshme, kalue ne mes ujnash me tratka e njica, tash peshkatarët e lodhun, ngjat shpijave të veta, i u pregatitshin pushimit të merituem. Madje dikush kish xanë dyshekun, dikush tjetër, njatë herë sa po maronte taraqillekun e rakís, e dikush, mâ i zellshem, epte shikimin e mbramë do retave të permirësuem. Por s' mungonte as ndokush qi i a thote kangës, e njatje nga ana Ndrecaj kish krisë hengu taman, me hengxhí vendas e t' ardhun nga Shkodra.
Nata shtyhej e tash mâ e shumta e banorve të Shirokës kishte ra në kokerr të gjumit, kur... qetsija aq e ambel e atij breg liqeni u trazue egersisht papritë e pakujtue.
- Çka kje?
Të kalojm do muej perpara.

- II -

Në veren e kalueme erdh me banue në Shirokë nji i panjoftun, burrë ndër 60-70 vjetat. Turrë pa folë ngrehi nji kësollë në nji vend të shmangët përtej atij krah qi shirokasit - pa dijtë pse - e quejn ana e burgut, madje pak permbi pus, rranxë të cilit lahet edhe sot shum kush.
- Kush âsht ky njeri?
- !
Prej kah vjen?
- !
Pytshin shirokasit njani tjetrin.
Dikur u muer vesht se quehej Marko. Dalë nga Shkodra qysh i ri, muer rrugen e gurbetit. Tue punue atje ndër dhena të largta, u bâ i pasun, e s' vonoi shum e u martue. Nga kjo martesë pat dy djelm, të cilët po i u rritshin me u bâ burra, kur në mâ të miren kohë, të dy, njani mbas tjetrit i vdesin prej njij smundje qi s' falë. Idhnimi per ket humbje kaq të shemtueme s' ngjati t' a persjellë ke vorri edhe nanen e fmijve të tij. Mbet i vetem njashtu si kur pat merrijtë, por tash me shpresa të humbuna, me jetë të shpenzueme, i plakun. Nji rrezik i tillë bani pershtypje të pashlyeshme në zemren e këtij babe të mjerë, e dikush thote se psoi diçka edhe nga mendja.
E verteta âsht se aj, që se erdh në fshat, ndêi i vetmuem, u pa rrallë e s' flitte me kurrkend.
Kur bite rasa me e pvetë kush ndo 'i here:
- Si po jé Marko?
- Markoja ka kênë ... - përgjegjte.
Fjalë tjera s' ishte e mundun t' i u xiereshin prej gojet:
- Markoja ka kênë... Markoja!
Ishte si përcjellsa e njij kangës qi s' mbaron kurr.
Mbrapa bleu nji sule të vogël.
Ma të shumten e ditës e shpeshherë deri naten vonë e kalonte në mes të liqenit.
Peshkatarët e pershndetshin së largu kur kthejshin mbramjet:
- Mramja e mirë, Marko!
- Mirë se vini - ndo 'i herë të rrallë përgjegjte, ashtû i tretun si ishte ndër mendimet e veta të zymta.
Vera kaloi, erdh vjeshta me shi e erë, por aj s' kish menden të dahej nga Shiroka e nga liqeni.
Nji mbramje dy lundra me peshkatar' synojshin me mund fshatin.
Veri rrahte egersisht liqenin, e e vështirsote mjaft rrugen e lundertarve.
Tallazi çohej deri nalt, e ajo pasqyre aq e qetë, tash rrokullisej rrepsisht qysh nga thellimi me valë të shkumbueme në ngjyrë të llomit.
- Pale? - briti nji ndër lundertarët - ne mos më rrejshin sŷt, atje në mes të liqenit tek âsht Markoja me sulen e vet!
- Me nji stuhí të tillë!
Të gjith sŷt u ngulen m' at anë.
- More sulja po, por Markoja s' më duket se âsht mbrendë! - tha nji tjetër.
- Oh Shêjti Shna Rrok, ndimen t' ande!
Sulja e Markos shifej, kah perpiqej mbas rrjedhës së fortë e perplasej në mes tallazesh të rrepta, pa farë drejtimi.
- Oooorë Zeeekë! i lëshuen zâ lundres tjetër - Sulja... suuulja e Maaarkos atjeee... orë sulja e Markos!
- Pooo... pooo!... âsht bosh - përgjegjen ata.
- Merrni drejtë, ooorë Zekë - duel prap zani i fortë nga lundra e parë, mbasi peshkatarët u moren vesht nji herë mes vedi - merrni drejtë, pse jeni ngarkue randë. Na po i shkojm në ndimë, ooorë Zekë... po i shkojm në ndimë.
E lundra e parë suell kiqin nga hapsija e terbueme e liqenit.
Furija e tij përplasej rrmyeshem mbi lunder, qi çohej e ulej si nji cokel në mes tallazeve.
Peshkatarët, mbas shum orvatjesh, tekembramja i a njesin sules: e gjèjn bosh e përgjysë të mbushun me ujë.
- Maaarkooo! ooorë Maaarko! - jehon thirrja ne mes dallgave.
Jo nji shêj i vogel i Markos.
Sa shef syni s' dukej tjetër veç dallga, qi ngjiten e ulen me nji furí të jashtzakonshme, tue çilë humnere të mnershme.
- Maaarko!... ooorë Maaarko!... - thirrja mbytej n' ushtimen shtravitse t' ujnave të trazuem.
Mbas njij përpjekje të mundshme e të kotë lundertarët mâ në fund kthejn në fshat. Naten vonë kapin bregun: mbrapa lundrës vinte e lidhun sulja e Markos. Markoja s' u gjet at natë, as ne e nesre qi u paque liqeni, as kurr...
Ajo mende e trazueme nga dallgat e furishme të jetës ishte bashkue me dallgat e furishme të liqenit.
Liqeni e muer në gji të vet e s' e lëshoi mâ.
Mâ vonë fjala muer dhén se Markoja duel lugat.
Peshkatarët bâjshin bé se kur kthejshin naten per hanë e shifshin per nji ças në mes t' ujnave kah dukej e zhdukej.
Kur frynte kurrina u brumbullote ndër veshë zâni i tij: "Markoja âsht kênë... Markoja!"
Kur oporri ngrite mbi liqé tue lkundë ujët me shpejtimin e vet shqetsuese, i u bâte si me ndie gjâmët e dnesët e tija.
Deri kësolla, e mbetun shkret n' at të shmangët shpati, druehej prej banorve të fshatit. Nji qi kish kalue naten brî sajë, diftote se kish ndie brimë të mnershme e gjamë qi të gerdhishtshin veshët.
Në thellsin e zemrës tash shirokasit strukshin hijen e nji frigës së madhe: hija e shpirtit të keq, shpirti i mallkuem si e quejshin atëherë ata vetë.

- III -

Ngjarja tragjike teshmâ po harrohej.
Nata ishte e qetë, si diftuem, e po t' ishte kênë hâna, fshati e liqêni e Taraboshi, do t' ishte kênë dukë si nji vend, qi zânat kanë zgiedhë per vedi.
Çka trazoi aq egersisht qetsín e ambel t' atij breg liqeni?
Zhurma, ne e parë, u duk se filloi nga ana Mëhije.
Çfarë zhurme?
Nji zhurmë, nji poterë si të rroposej Taraboshi, gjâmë të thekshme të njij vaji të mallkuem, të djemnuem, qi jehote perbind luginë në luginë, prrue në prrue, krep në krep, qi deri atëherë ishin aq të qetë.
Nji rropamë e mjagulli e perzieme, e pakuptueshme nga vjen e nga del, qi rrokullisej, ndrydhej, perhapej, shungllote, pushote per pak tuj lanë nji heshti të mnershme, të gollshme, kriste mâ eger.
Shirokasit u çuen nga gjumi si të kalamendun, me sŷ të kokorllokuem, me zêmer të çueme peshë nga rrahje të hovshme.
- Shpirti i keq!
- Lugati!
Janë brimët qi dalin nga të gjitha buzët.
Grát ngane tek uji i bekuem, e sterpiken njerzit e shpís e shpín skutë në skutë. Lari i vjerrun në ndo'i mbas dere a kapak arke, u dogj e mbushi me tymin aromatik ajrin e flligun nga potera e djemnueme.
- Oh Zojë e lume!
- Oh Shêjti Shna Rrok!
Në kater anët ndihej ofshima.
Ndo 'i fmí filloi me kjá i tremun mâ teper nga potera qi bâjshin gjindt e shpís.
Zhurma e djemnueme vazhdote, herë tuj u largue, herë tuj ardhë mâ ngjet, e ndimueme të spikatej nga qetsija e thellë e natës. Gjâma e mnershme e ndiqte.
Dikuj i shkote neper oborr, dikuj mbi pullaz...
Shiroka s' kish psue ndo'i herë nji natë të tillë.
Kurrkush s' guxote të dalë perjashta. Burrat, kmishë e tlinda, ishin bâ si të marrë e endeshin nga nji skâj në tjetër të shpis, tuj dashtë me u dukë mâ të patrembun.
- Shêjti Shna Rrok në dhimë t' ande.
- Ma-a-a-au-u-u-euyi - shungullote zâni i mnershem nen aher, herë mbi pullaz.
Mandej largohej tue kalue neper lagje tjera të katundit, e ndihej larg si nji bumbullimë andej malesh.
Nji ngjarje e tillë kurrkush s'dite t' a spjegojë: por të gjithve u ishte mbushë mendja se shpirti i mallkuem i Markos, kishte dalë lugat, tuj u shkoqë nga thellimet e liqênit, per me trazue shirokasit, qi s' kishin mbujtë me i a gjetë trupin e me i a vorrosë kocat per pushimin e mbramë.

- IV -

Në prendim të ditës, para asajë natës së mnershme, kthejshin nga pazari per në fshat, dy vllaznit shirokas, Kola e Nuku. Rrugen e kishin marrë kambë, e nxitojshin t' i a mbrrijsbin shpís, tue bisedue ndo'i fjalë në të rrallë.
- Kolë-ej, athue po e gjejmë edhe sonte taven bosh? - foli dikur Nuku.
- Pasha Zotin, qi âsht nji, kësaj herë s' ka me më pshtue!
- Eh, kur s' u xû të treten të verteten herë...
- Jo, kësaj herë i ka ardhë e mbramja.
Flitshin per nji dac të fqís, qi ishte kênë beditë e i hâte darken në zjarm, a ku t'a gjête. Dy vllaznit kishin marrë huj në tê, pse e treta herë qi u a bâte at punë.
- Tham se Ganxhia e ka rujtë si i kam thanë e sunde do të ketë rá mbrendë - perfundoj Kola.
E me të vertetë, porsa kan mbrrijtë në shpí - n' anen Mëhije - dy vllazent s' kan mendue tjetër, por si t'a xânë dacin.
Në fund i a kan dalë me e ndrŷ n' odë, mandej të janë lëshue si luâj në tê e e kan xânë.
Tash qi daci - nji dac i zi e i madh per bind - u xû e darka kish pshtue, hujit të Kolës, sidomos, i u shtue edhe aj shpírt hokatar i shirokasit aq i damë në shêj.
Kur kan pá se fshati ka rá në pushim të plotë, e qetsín e thellë s' e trazote as fërshllimi i gjethit, Kola bashkë me Nukun jane çue e kan gjetë nji ene teneqje të madhe sa gazepi, i a kan lidhë nye dacit per bisht, njashtu si kan zakon me i lidhë nejet në dejlan, e e kan lëshue per të gjatë katundit.

Lexuesi e perftyron si u terbue daci. Mjafton me thanë se çoi peshë të tanë katundin.

Kola e Nuku, s' mungoi as Ganxhia, kishin dalë në çardak të shpís së vet, e me nji gaz sherr në buzë ndiqshin poteren, qi daci shkote tuj bâ prej nji anës në tjetren.
Aroma e larit të bekuem qi digjej ndër shpijat fqí i mbuloi kandshem; e shkote tuj marrë mbrapa gjithkund dacin, kah ngrehte zhargas nji teneqe të madhe lidhë per bisht.

- V -

Kur erdh zhurma djallore n' anen Ndrecaj, deri hengu qi bahej në shpín e Zekë Nushit, meni; hengxhít ndaluen kangen në gjysë e vûn veshin me prigjue.
Potera e mallkueme me mjagullimet e mnershme avitej.
Grát - si gjithkund - n' odë të zjarmit ndezen lari e era e larit u bashkue me eren e rakís, të hudrave e të qepve, qi ishin shtrue para hengxhive.
S' mungoi as uji i bekuem me të cillin u sterpiken mirë e mirë hengxhít, veglat e tyne, gota e çinija.
Zhurma avitej... avitej; nji herë u perqendrue nën shpí, mandej u duk se do te hîte mbrendë.
Uji i bekuem tash shprazej me huj.
Kur qe nji gjamë, mjagullimë e rropamë mâ e furishme se kurr u ndigjue shum afer, rrânxë shpís. Nji plandosje... e nji gjâ e zezë kcei mbi dritore.
Ket herë u hîni mnera deri hengxhive, të cilvet, duhma e rakís e e kangës, s' u kishte shkue ende.
Sŷt u ngulen si gozhda në dritore.
Çka me pá?!
Pán dacin e zí qi lëpînte bishtin e vet të cunguem gadi deri në rrânxë.
U kujtuen...
Kanga e hengu krisi mâ gzueshem se kurr.
Njani prej hengxhive qiti shpejt e shpejt ket bejtë:

"Ana Mëhije fatakeqe
Kan lidhë dacin me teneqe,
Qesin lari e ujë të bekuem
Kan kujtue per shpírt të mallkuem!"

Rrezet e para t' agimit shkrepen mbi nji enë teneqje të madhe sá gazepi, me nji bisht daci të lidhun nye... e q' at herë shpirti i keq i Markos dalë lugat s' u pá as s' u ndie mâ.

Andrea Skanjeti
_____________

ana e burgut: kështu quheshin nga vendësit lagjet e fshatit.

kurrina e oporri, kjo e fundit e quajtur edhe era e territ, janë erëra të ndryshme që trazojnë liqenin e Shkodrës, simbas gojës së shirokasve.

COMMENTS