Nexhat Hakiu, poeti i manifestit të dashurisë

Nexhat Hakiu mbahet mend si poet i ëmbël dhe njeri i ditur. Kur themi që Nexhat Hakiu është tërësisht poeti i dashurisë, kuptojmë që ai e zbërthente dashurinë me detaje shpirti si një sistem zinxhir në klasifikimin hierarkik të kësaj ndjenje universale, që thur ylberin më të bukur të botës njerëzore. Më të vjetrit në qytet kujtojnë lirikat e tij melodioze, (jo vetëm idilet e madrigalet) që vijnë si vijim i këndshëm nga këndvështrimi i tij artistik e shpirtëror i imazheve liriko - epike të princit të Principatës së Dashurisë, Ali Asllanit. Por përsëri, Nexhat Hakiu është zë i veçantë, sepse është zëri i tij, origjinal, me këngët e zambares si një simfoni pranvere.

Sterjo Spase, Nexhat Hakiu, Vedat Kokona, Mitrush Kuteli
Nexhat Hakiu lindi në Vlorë më 20 qershor 1917 dhe vdiq më 18 qershor 1978. Njihet në letrat shqipe si poet dhe studiues, përkthyes dhe botues. Poezia e N. Hakiut është manifest në shërbim të dashurisë. Ai i përket brezit përparimtar të shkrimtarëve të viteve '30 që kërkuan fjalën e lirë e u bënë zogjtë e fluturimit të saj në atë kohë të murme me vetëtima.

Emri i N. Hakiut në Bibliotekën Kombëtare, në kujtesën akademike dhe në memorien sociale: Në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë janë regjistruar 15 botime që mbajnë firmën e Nexhat Hakiut, nga të cilat 11 tituj librash dhe 4 regjistrime bibliografike janë cikle me poezi të botuara në organet e shtypit të përditshëm dhe periodik si suplimente apo në rubrikën e kulturës dhe letërsisë. Sipas rendit kronologjik ato janë:

- "Kangët e Zambares", Tiranë: Shtypshkronja "Gutenberg", 1939, autori në fletën e titullit është shënuar Nexhat Haki Mahmuti, libri ka 36 faqe;

- "Këndoj", poezi, Tiranë, 1958, 63 f.;

- "Zëri i fyellit": vjersha Tiranë, "Naim Frashëri" 1959, 80 f.;

- "Fjala ime", poezi, Tiranë, "Naim Frashëri" 1961, 63 f.;

- "Komente të zgjedhura: kl. V - XI", Tiranë: Drejtoria e Studimeve dhe e Botimeve Shkollore, 1962, në serinë "Biblioteka e Mësuesit", me 180 f., ku trajtohet letërsia shqipe, ajo botërore, si tekst për mësuesit dhe për shkollat 8 vjeçare të kohës; "Antologji e komentuar: klasa e V", me 129 f. me serinë: "Biblioteka e Mësuesit", Tiranë: Ministria e Arsimit dhe Kulturës, 1964, ku ka antologji të letërsisë shqipe me poezi dhe prozë, tekst për shkollat 8-vjeçare;

- "Kënga e gjakut", poezi, Tiranë, me 46 f.;

- "Një lule mbolla", vjersha, Tiranë, "Naim Frashëri", 1973, me 44 faqe;

- "Copa letrare të komentuara në ndihmë të mësuesit: nga leximi letrar kl. 5-6", përmbledhje (antologji) e përgatitur me përzgjedhje nga letërsia shqipe, si tekst për mësuesit), me 80 f., Tiranë: Instituti i Studimeve Pedagogjike, 1974;

- "Në garë me stinët": poema, Tiranë, "Naim Frashëri", 1977, 38 f. Dhe, me këtë libër të vogël me poema, e mbylli jetën e madhe poeti optimist i dashurisë, i cili ishte ai intelektuali që ia ngriti Vlorës ballin në lartësitë kombëtare të vlerësimit e të nderimit të meritueshëm.

Një vit më vonë, Nexhat Hakiu mbylli sytë nga emfizema polmonare. Vetëm 61 vjeç. Iku qetësisht, pa u ndier. Dhjetë vjetë mbas ikjes së poetit tonë të ëmbël, Mësuesi i Popullit Kristaq Shtembari (1934-2007) do të bënte shkrimin "Homazh i vonuar për poetin Nexhat Hakiu", ku, ndër të tjera, na njeh:

Veç miqve, shokëve, dashamirësve e nxënësve, njerëzve të dashur të familjes, askush nuk tha ndonjë njoftim për vdekjen e tij. "Për të s'ra asnjë kambanë". Edhe revista "Nëntori" nr. 7, korrik 1978, që botoi vjershën e fundit të shkruar prej poetit nuk dha ndonjë njoftim. Historia e letërsisë dhe e artit njeh plot shembuj të tillë. Por ajo rezervon edhe vende në panteon për ata - siç shkruante poeti - "që duke u djegur vetë, të tjerëve u falin dritë dhe jetë". (Shih: Shtëmbari, Kristaq, "Udhëve të hapësirës letrare" - gjurmime, studime, kritika, Tiranë, Toena, 2002, f. 134).

Duhej të kalonte një çerekshekulli e kusur (plot 27 vjet) heshtje, që poeti i dashurisë t'i thoshte lexuesit vlonjat dhe atij shqiptar: "Tungjatjeta dhe mirësejugjeta!" dhe ata, që aq shumë e kishin pritur, ta përshëndesnin gëzueshëm: "Tungjatjeta dhe mirësenaerdhe për fare!". Është pikërisht viti 2005, kur Prof. Nasho Jorgaqi mbledh, redakton dhe boton në Tiranë librin antologjik "Këngët e Zamabares" me krijimtari të zgjedhur nga poezia, proza, kritika, interpretimi dhe menditaria e Nexhat Hakiut, me 431 faqe. Gjithashu, pjesë të zgjedhura poetike nga krijimtaria e tij janë botuar, përkatësisht: [Poezi] në "Rilindja demokratike", Nr. 1156, 13 janar 1996, f. 5; "Si u lidh, o kjo krushqi..."; "Nusja mbi govatë lante", në "AKS", Nr. 27, 8 korrik, 1995, f. 7; "Pëshpëritje vjeshte; Madrigal; Vitit të Ri; Stinët e tua" në "Revista letrare", Nr. 9, 1998, f. 37-41; "Nusja mbi govatë lante: poezi" në "Gazeta shqiptare", ("Milosao", suplement), Nr. 4948, 6 qershor, 2010, f. XI. Vetëm duke studiuar bibliografinë e botimeve të tij, kuptojmë kontributin e dukshëm të këtij intelektuali vlonjat, që na sjell imazhin e kallirit të grurit me kokrrën e plotë e të pjekur, i pabujë, i heshtur, punëshumë e punëdobishëm për arsimin, për kulturën, për letërsinë dhe qytetërimin shqiptar. Botimi i nivelit akademik "Historia e Letërsisë Shqiptare...", 1983, kur merr në shqyrtim poetët e prozatorët e brezit të viteve '30 dhe letërsinë e tyre të rrymës së realizmit kritik zbërthen dhe mendimin e përparuar demokratik të kohës. Dhe në vijim: "Me disa përjashtime (Bulka, Spasse, Shuteriqi, V. Kokona, N. Hakiu) shumica e shkrimtarëve të rinj të viteve '30 nuk arriti të dilte me përmbledhje të botuar në vëllime me vete. Në këtë mënyrë, krijimtaria letrare e këtyre autorëve mbeti e përhapur përgjithësisht nëpër organe të ndryshme shtypi ose nuk u botua". (Shih: "Historia e Letërsisë Shqiptare që nga fillimet deri te LANÇ", bot. i ASH së RPSSH, IGJL, Tiranë, 1983, f. 568).

Në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (FESH) kemi këtë informacion telegrafik:

"HAKIU, Nexhat (1917-1978). Poet dhe publicist. Lindi në Vlorë ku kreu dhe shkollën e mesme tregtare. U diplomua në Institutin e Lartë Teknik të Selanikut. Punoi si gazetar dhe mësues i letërsisë. Drejtoi gazetën "Bashkimi i Kombit" (1943-44) dhe është ndër themeluesit e "Revistës letrare" (1944). Debutoi në letërsi që në v.'30 me vëllimet poetike "Këngët e zumbares" (1939), "Këngë gjaku" (1944) dhe duke bashkëpunuar në shtypin e kohës. Pas çlirimit ka botuar përmbledhjet poetike "Këndoj" (1958), "Fjala ime" (1961), "Një lule mbolla" (1973) dhe "Në garë me stinët (1977). Poezitë e N.H përshkohen nga notat lirike dhe fryma popullore". (Shih: FESH, 3, ASHSH, Tiranë, 2009, f. 3033, zëri përgat.: Nasho Jorgaqi).
Ndërkohë që Profesori ka vlerësim mirënjohës, sepse e nxorri nga hiri emrin poetik dhe intelektual të Nexhat Hakiut me botimin e krijimtarisë së tij të zgjedhur, duke dhënë mesazhin kohës së sotme, se Nexhat Hakiu me poezinë e tij më të mirë na paraqitet një poet i ngrohtë lirik, këngëtar i dashurisë, i botës dhe i natyrës shqiptare. Botimi i plotë i veprës së shkruar, që na ka lënë trashëgim ky njeri i dashur, i ëmbël, artist, virtuoz dhe njerëzor, do të jetë plotësimi i detyrës ndaj Njeriut që detyrat ndaj nesh dhe emancipimit letrar dhe kulturor të Shqipërisë i kreu korrektësisht. Shumë nga vjershërimet e tij mbahen mend përmendësh nga vlonjatët e vjetër, disa prej tyre dhe janë këngëzuar, sidomos "Banushja", apo dhe të tjera që këndohen lehtësisht si: "Më more...", "O moj lule!", "U bubu...", "Trim, o trim...", "Ku ta dijë e zeza grua", "Bir, të keqen...", "Ç'ka ky trim..." etj. Këto tekste qarkullonin gojë më gojë në mëhallat e në lagjet e qytetit dhe këndoheshin nga banorët, sidomos nga plakat apo dhe vashat e reja. Disa vjersha të tij, sidomos dy, ato me titull "Pëshpëritje vjershe" dhe "Kam një fjalë" djemtë (trimat e dashurisë) ua këndonin si serenada vajzave të bukura, sidomos netëve të ullinjta me kitarë e mandolinë, poshtë dritareve të së dashurave përkatëse të zemrave djaloshare, trimërore dhe për dashuri. Poezitë e tij të kënaqin me gjuhën e pastër, me vargun elegant, në stilin popullor, me fjalë të ëmbla, të dhembshura, të natyrshme, me melodi të ngrohta Vlore. Ja teksti i plotë i serenadës së parë:

Ja po piqet, mike rrushi
Deg' e pjeshkës më një thyhet,
T'i ka zënë faqet pushi
Edhe gjiri po të fryhet ...

Eja mike bashkë të bredhim,
Erdhi koha që t'i mbledhim:
Un' i zgjedh, ti i këput
Ca në dorë e ca në futë ...

Në se degat nuk arrin
Do të kap, moj, mu në mes:
Të të ngre, moj, mbi pëqin
Me një zemër, me një shpresë.

Kokrrat fshehur nëpër fletë
Hajt t'i mbledhim, më nuk rriten,
Eja mike, se un' vetë
T'i këpus kam frik' se vriten ...!

Lirika e Nexhat Hakiut vlerësohet shumë në Vlorë, mbas Kushtetutës Poetike që shpalli përjetësisht Ali Asllani. Ndjenjat, shqetësimet, dëshirat e përjetimet e tjera të poetit, që përbëjnë lirikën e natyrës, atë qytetare dhe dashurore të Hakiut rrjedhin, siç e përcakton kritiku dhe studiuesi Rinush Idrizi, "në psikologjinë e fizionominë e vlonjatit e vlonjates dhe nga kjo pikëpamje, ai është një biografi e vendlindjes së tij. Poet social, ai është njëkohësisht dhe poet i portreteve". (Shih: Hakiu, Nexhat, "Këngët e Zambares", Tiranë, 2005, f. 408).

Robert Elsie, teksa e trajton me poetë të tjerë të kohës para marrjes së pushtetit nga komunistët, në rrymat e letërsisë shqipe deri më 1944, pasi na jep profilin e V. Prennushit, L. Shantojës, B. Palajt, Gj. Bubanit e A. Asllanit, shkruan:

"Nga Vlora është poeti Nexhat Hakiu (1917-1978), i njohur edhe si Nexhat Haki Mahmudi, autor i një vëllimi me poezi të gjallë e spontane me titull "Këngët e zambares", Tiranë 1939, një përmbledhje e ribotuar më pas me titullin "Zëri i fyellit", Tiranë 1959. Më vonë, Hakiu, poezia e të cilit është me ndikim të fortë nga poezia gojore toske, botoi edhe vëllimin "Fjala ime", Tiranë 1961, por pati sukses më pak". (Shih: Elsie, Robert: "Histori e Letërsisë Shqiptare", Tiranë-Pejë, Dukagjini, 1997, f. 326).
Dhe kur shkruan për vërshimin e realizmit socialist, për letërsinë shqiptare të pasluftës deri më 1961, krahas mjaft figurave të shquara intelektuale shqiptare që u arratisën nga vendi qysh vjeshtën e 1944-ës, si Ernest Koliqi, Mehdi e Mid'hat Frashëri, Karl Gurakuqi, Branko Merxhani, Tajar Zavalani etj., studiuesi i huaj e përmend emrin e poetit Nexhat Hakiu ndër 25 shkrimtarë dhe intelektualë të tjerë, ndër ta Mitrush Kuteli, Petro Marko, Musine Kokalari, Andrea Varfi, Kudret Kokoshi, Mirash Ivanaj, Sejfulla Malëshova, Pashko Gjeçi, Jusuf Vrioni, Selman Riza, atë Donat Kurti, Dionis Bubani etj. që u arrestuan e u burgosën gjatë gjuetisë së shtrigave pas Luftës së Dytë Botërore [LDB]. (Shih: Elsie, Robert: vep. e cit., f. 377-378).

Emri i Nexhat Hakiut dallon në zenitin kulturor të mesit të viteve tridhejtë, si një nga pikat më të larta për fuqizimin e kulturës së shkruar në Shqipërinë e asaj kohe. Nexhat Hakiu, së bashku me Mitrush Kutelin, Vedat Kokonën dhe Sterjo Spassen themeluan në 15 shkurt 1944 revistën e përdyjavshme "Revista letrare", e cila edhe pse qe afatshkurtër u paraqit me një staturë serioze dhe pati ndikim më peshë në kulturën shqiptare gjatë jetës së saj të shkurtër nëpër stuhi lufte. Studiuesi kosovar Isak Shema, gjatë trajtimit që i bën monografisë së Ilinden Spasses "Im atë, Sterjo!: përmes arkivit vetiak", (me kujtime e biografi në formë letrare), Tiranë, 1995, ndër të tjera shkruan: "Katër shkrimtarë dhe miq të pandarë: Mitrush Kuteli, Vedat Kokona, Nexhat Hakiu dhe Sterjo Spasse, më 13 shkurt 1944 botuan numrin e parë të "Revistës letrare". "Revista është themeluar nga katër të rinj... që patën kujdes të madh të vinin emrat e tyre në majë të fletushkës, nga frika se mos nuk binin mirë në sytë e leçitësit...". Më 1944 doli nga shtypi edhe përmbledhja e novelave "Nusja pa duvak", në të cilën, në mënyrë realiste është trajtuar tema sociale. Në rrethanat e ashpërsuara të zhvillimit ëtë luftës, Sterjo, si edhe disa shkrimtarë të tjerë, bashkëpunonin me "Revistën letrare". Ajo ishte gëzimi dhe shqetësimi i tyre. Pas botimit të trembëdhjetë numrave, revista u ndërpre së botuari, sepse bëhej presion i madh ndaj anëtarëve të redaksisë. Nexhat Hakiu ishte në rrezik, sepse ndiqej në çdo hap. Mitrush Kuteli kishte ikur, sepse edhe ai ndiqej nga oficerët gjermanë, "për ta arrestuar për sabotimin e emisionit të monedhës së re kombëtare". Nonda Bulka ishte...". (Shih: Shema, Isak: "Vlerësime të Letërsisë Shqiptare", Orishtinë, Rilindja, 1996, f. 103). Ky informacion, të nderuar lexues nuk ka nevojë për koment. Ai flet vetë. Nga ne vetëm duhet drejtkuptuar. Dhe më tej Profesor Shema vë në dukje: "Mbas luftës Sterjo takohet përsëri me shokët e tij në "Kasollen e xha Tomit" me fjalët "Fitore dhe Paqe"; "... u përshëndetën... Nexhati, Mitrushi, Nonda, Vedati, Petro Marko, Andrea Varfi, Manol Konomi, Peter Elezi, Mustafa Greblleshi, çunaku më i ri etj." (Shih: Shema, Isak: vep. e cit., f.104). Më 1979 Sterjo u nda përgjithmonë nga dy shokët e tij të dashur: më 19 qershor vdiq Nexhat Hakiu [18.06. 1978- shën. im: A.H] dhe më 1 tetor Petër Elezi [1903-1979. P. E. qe veprimtar i arsimit kombëtar, autor tekstesh mësimor, gjurmues i folkorit dhe studiues i etnografisë shqiptare. Atje ku lindi, prehet, në Shelcan, Shpat të Elbasanit - shën. im: A. H] Pikëllimin e thellë Sterjo e ka shfaqur edhe në kujtimet që ka lënë në dorëshkrim". (Po aty, f.112). Qoftë dhe nga kjo paraqitje fragmentare, kuptojmë që ata burra të lartë e të pashëm edhe nga bota e brendshme, i lidhte diçka më e madhe në Bërthamën e Molekulës së Kulturës Shqiptare: Dashuria për jetën, për atdheun, për diturinë dhe përparimin, humanizmi m edritë të ngrohtë. Ata ishin altruistë, idealist, dritanë të dijes. Ishin Njerëz. Ishin Artistë. Nexhat Hakiu ka kontribute edhe për bibliografinë e veprave dhe të studimeve të historisë së letërsisë, që është vertët e pasur. Siç theksojnë edhe studiuesit, kronologjia e hartimit dhe e botimit të doracakëve, e teksteve shkolloree universitare dhe e historive të letërsisë shqiptare, paraqet më së miri zigzaget e zhvillimit të historisë së letërsisë gjatë shekujve XIX dhe XX. Ecim në kohë dhe vijmë në LDB, për ngjarjet letrare- arsimore- kulturore që ndodhën. Nën kujdesin e Ernest Koliqit dhe Namik Resulit, në Tiranë, më 1941, doli nga shtypi "Shkrimtarët shqiptarë I" (1462-1878), dedikuar klasës së tretë e të katërt të kursit të lartë të shkollave të mesme. Bashkëautorë të këtij vëllimi kanë qenë: Aleksandër Xhuvani, Filip Fishta, Justin Rrota, Karl Gurakuqi, Lumo Skëndo, Namik Resuli, Rosalin Petrotta, Simon Shuteriqi dhe Zef Valentini. Pasqyra e historisë së letërsisë shqiptare që nga viti 1878-1943 është përfshirë në pjesën e dytë "Shkrimtarët shqiptarë", 1943. Bashkëpunues të vëllimit të dytë janë Aleksandër Xhuvani, Andon Fashëri, Filip Fishta, Gjon Kamsi, Henrik Laçej, Justin Rrota, Karl Gurakuqi, Namik Resuli, Nexhat Haki, Rosalin Petrotta, Stefan Shundi, Sterjo Spasse, Vedat Kokona dhe Zef Valentini.

"Një poet që mbeti deri në fund poet - e cilëson studiuesi Jorgaqi Nexhat Hakiun. Lirik në shpir, lirik në këngët që këndoi. Nga mesi i viteve '30, që mund të quhet vërtet kohë e artë për për shpërthimin dhe lulëzimin e letërsisë artistike shqiptare, edhe N. Hakiu e nisi rrugën e vjersëhrimit me një grup vjershëtorësh të rinj, që hodhën hapat e parë nën ndikimin marramendës të poezisë së L. Poradecit. Të gjithë pothuaj u bënë lasgushianë, epigonë të tij dhe askush nuk arriti të krijojë individualitetin e vet. Epigoni (fjalë me burim nga greqishtja - epigonos - i lindur vonë) quhet në mënyrë përbuzëse ai që ndjek dhe imiton verbërisht një shkrimtar të njohur pararendës, përsërit në mënyrë mekanike idetë dhe mjetet e tij artistike. N. Hakiu nuk u bë epigon as i Lasgushit, as i Ali Asllanit, pati ndikim nga ata, por asnjëherë nuk i imitoi. Sa qe gjallë këndoi me zërin e tij nëpër blerimet e ëmbla të lirikave intime, të florës, të faunës, të fshatit, të qytetit. Edhe këngë liriko-epike bëri ai. Këndoi këngë atdhetare që u pëlqyen nga njerëzit. Qe i vetmi ndër shokët e grupmoshës së tij që fitoi emër në poezinë shqipe të kohës me zërin e tij origjinal. Të paktët moshatarë me shekullin në Vlorë, Petrit Velaj dhe Shaban Xhyheri e kujtojnë me mallëngjim dhe nderim "Kingun e Tregtares", që bashkë me Sh. Musarajn, P. Markon e A. Varfin, më pas, u bënë katër shkrimtarët e Vlorës me djep formimi të përbashkët Shkollën Tregtare të Ujit të Ftohtë. Pas studimeve të larta në Institutin Teknik të Selanikut, N. Hakiu punoi si gazetar e më von si mësues i shkëlqyer i letërsisë në shkollat e Tiranës. U bë bashkëpunëtor i rregullt i organeve letraro-kulturore të kohës: "Bota e re", "Illyria", "Përpjekja shqiptare" etj. Në vitet '40 drejtoi revistën "Shkëndija" dhe gazetën "Bashkimi i Kombit". Përmbledhja e tij e parë me poezi "Këngët e zambares" (1939) vlerësohet si më e mira artistikisht. Libri me poema "Kënga e gjakut" (1944) erdhi si një frymë antifashiste në formë artistike. Mbas çlirimit botoi disa thërrime letrare. Ai do t'i paguante kështu haraç të pamerituar një kohe në të cilën nuk u rreshtua asnjëherë si këngëtar i saj i vërtetë i angazhuar, i përkushtuar dhe militant, sikurse ishin disa autorë minorë bashkëkohës dhe "patriotë" të tij (me origjinë nga Vlora e Himara). Shpeshherë në Vlorë poezive të tij u thonë këngë e disa prej tyre marrin trajtën e romancave dashurore. Kënga e N. Hakiut frymëzohet e buron në radhë të parë nga gazet e dertet e fshatit, të lagjes, të mëhallës, të rrugicës, nga jeta zakonore. Ajo gurgullon si poezi e mirëfilltë dhe e pastër rustike (fshatare), plot kolorit e frymë fshatarake, brenda së cilës gjallojnë personazhe dhe ndihen shqetësime të kohës. Poeti shfrytëzoi në mënyrë krijuese modelet e lirikës popullore, sidomos të këngëve lirike të Labërisë. Disa nga vjershat e tij më të bukura morën trajtën e idileve (poemtha dashuror me subjekt baritor e fusharak ku paraqiten në mënyrë të idealizuar tablo e ngjarje nga jeta e njerëzve të thjeshtë që rrojnë në gjirin e natyrës, sidomos nga jeta e barinjve, mes fluturimesh romantike - shën. im: A.H). Idilet e Hakiut janë si llokume të spërkatura në lëng portokalli dhe pëlqehen edhe sot, fakt që tregon se i kanë qëndruar kohës, të rreptës kohë, e cila s'pyet për miq, por vetëm për vlera. Vjershat e tij të bëjnë për vete e të rrëmbejnë me hovet lirike dhe situatat psikologjike, me tonet optimiste dhe reflekset e gjalla njerëzore. Të gjitha këto përcillen me një shprehje spontane, varg të harmonishëm e gjuhë të rrjedhshme, që i bëjnë të denja për çdo antologji të poezisë shqipe. Sa qe gjallë e në këmbë, ai mblodhi, zgjodhi, përgatiti, përpiloi, pajisi me shënime e botoi autorët e shquar pararendës. Tradita duhet ta vijojë fisnikërisht stafetën. Kritikët, studiuesit e poetët e sotëm duhet të bëjnë me Nexhat Hakiun atë që ai bëri me Ali Asllanin. Vetëm kështu shkon haka tek i zoti, siç na kujton fjala e urtë. Edhe pse ai qe mendimtar i lartë e përkthyes i mirënjohur, edhe pse pena të spikatura të kritikës letrare shqiptare e klasifikojnë si njërin prej këngëtarëve më lirikë të poezisë shqipe në kapërcyell të shekullit XX, gjykoj se poezia e N. Hakiut nuk është majë, kodër është, një ndër kodrat e shumta të letrave shqipe, që duket në horizont që tej. Ai është një individualitet artistik i pakontestueshëm, por poet mesatar është Nexhat Hakiu. As vetë poeti ynë nuk do t'i duronte këto lëvdata që kërcasin, se s'i ka patur kurrë qejf fryrjet si kokoshi i Vitit të Ri. Po seç m'u kujtua biseda e famshme e Johann Peter Eckermann me gjeniun Johann Wolfgang von Goethe, kur Gëte, midis të tjerash, i thotë Ekermanit, se ai njeri që njeh nga letërsia gjermane vetëm tre-katër shkrimtarë të shquar të këtij kombi nuk ka aspak dijeni të plota për këtë letërsi. Dhe më tej pohon mendimin: "Në doni të jeni të drejtë, t'i jepni cilitdo vendin dhe vlerën që meriton, duhet më përpara të njihni mirë letërsinë tonë mesatare, që nuk është punë e paktë". Ndaj m'u shpalos në kujtesë ky mendim i vyer i Gëtes, teksa po shkruaja këto radhë paharrimi për Nexhat Hakiun, që na ka dhuruar gjithë këto lule artistike të pavdekshme me "Këngët e zambares", antologji e përzgjedhur nga krijimtaria e tij e paraçlirimit. Fillimet e botimeve të vjershave të para datojnë: "Trëndafili dhe konxhja" më 22 shkurt 1934; "Poetit dhe bilbilit", 12 gusht 1934; "Çerdhe e shqipes më 28 Nëndor!" dhe "Mike t'iku lumturia" të dyja botuar më 28.11.1934 dhe të gjitha sa shkruan në "Kuvendi kombëtar". Gjatë vitit 1935 ka dhe dy vjersha botuar në "Kuvendi kombëtar": "Fytyra jote!" më 10 maj dhe vjershën humoristike "Agaj qan hallet", po aty më 11 qershor 1935. Edhe pse në rrafshin patriotik më pak poezi ka shkruar, ato janë të mbushura me zjarrin e dashurisë si rilindasit për Shqipërsinë, me vargje origjinale, që i burojnë natyrshëm e pa sforco figuracioniste: "Er' e ditës shkoi, fryn flladi atdhetar.../ Dhe në zemrën e arbneshkës futet plot me dashuri". Vijon me vjershën tjetër patriotike "Si bien dëshmor burrat", botuar te "Populli", 8 tetor 1935, me lirikën e dhembshme e të gjatë "Shegertit", "Illyria", 2 nëntor 1935, me "Epopeja Kombëtare (1443-1912), i kushtohet kujtimit të Naim Frashërit", botuar te "Populli" 28 nëtor 1935, që vjen si "një psherëtimë djalërie për KOSOV' E ÇAMËRINË"; me dy vjersha të tjera "Plakut të Njëzetetetës", botuar te "Illyria" më 28 Nëntor 1935 dhe "Rrapo qorrit..." po aty më 1 shkurt 1936. Më tej autori boton te "Bota e re" nga ku do të veçoja "Vallja e kohës" dhe tingëllimën "Djepit", kur dimë që tingëllimën apo sonetin pak autorë shqiptarë e kanë lëvruar si L. De Martino, Z. Serembe, E. Koliqi, me kryemajë Mjedën poemat sonetike "Lissus", "Scodra", e "Lirija". Është peshë e rëndë artistike dhe teknikisht kërkon mjeshtëri të lartë soneti, se pastaj i qorton keq krijuesit Francesco Petrarca e William Shakespeare. N. Hakiu ka guxuar duke lënë një gjurmë të bukur e ndjesore të virgjër në shportën e paktë me yje tingëllimash shqiptare. Në vijim të krijimtarisë së tij poetike autori boton tek "Përpjekja shqiptare", "Kombi", përsëri te "Bota e Re", te "Jeta e re", "Diana", "Shkëndija", "Shkolla shqiptare", "Vatra shqiptare" dhe "Revista letrare". Është një vjerëshëz e ëmbël, qaj e qesh e qesh e qaj: "Vaj-medet çobankë, vaj! (në kadencë popullore)" që nuk duhet komentuar. Duhet shijuar po aq ëmbëlsisht sa ç'e ka thurur autori në hojet e shpirtit të zjarrtë romantik e sentimental. Na vjen çudi se asnjë studiues nuk e ka vështruar këtë poezi dhembshurisht të zjarrtë. Do ta sjellim siç e ka shkruar në original, sepse duke respektuar parimin fonetik, kuptojmë frymën popullore të autorit dhe burimin e frymëzimit të krijimit. Vjersha na vjen si një melodie ngrohtë Jugu. Edhe dhembje, edhe mall, edhe dert, edhe gaz, edhe gjëmë, edhe fat:

"Vaj-medet, çobankë, vaj!
Qaj, çobankë e vogël, qaj
Se kasollja ty t'u doq
Se manarja ty t'u poq,
Qaj çobankë, që të qaj
Se kjo bota qënka vaj!

Moj e gjor', çobankë e gjorë,
Mbete moj me krrab' në dorë
T' iku syska me këmborë,
Vaj-medet, çobankë, vaj!
Qaj, çobankë e vogël, qaj
Se kjo bota qënka vaj!

Kú-kú-kú, çobanë kú,
Bú-bú stani seç t'u doq
Pú-pú nëna seç t'u poq,
Bú-bú-bú, çobankë, bú,
Ku je ti, çobankë ku,
Mbete qyqe dhe kërcu! ...

Há-há-há, çobankë, há
Qesh, çobankë e vogël, qesh
Se ky trimi të pru desh,
Qesh, çobankë, qesh, mos qaj,
Bota qënka gas e vaj
Qesh, çobank', që të mos qaj!".

Përdorimi i onomatopesë për të krijuar harmoninë imituese i jep forcë shprehëse vargut dhe ndez emocione mbresëlënëse. Kontributi i N. Hakiut, përveç se si poet, shfaqet edhe në kritikë, studime e gazetari letrare, në mësuesi, në shërbim të arsimit kombëtar dhe në fushën e vështrirë të përkthimeve. Nuk do të zgjatem shumë në prozën e tij, që e ka brilante dhe na duket sikur flet me shumë elokuencë, por dua të theksoj se N. Hakiu ka një skicë të veçantë "Shamisë", që ai e quan vjershë në prozë. "Fshi lotët e mos u gris, moj shami! - shkruan autori në mbyllje të kësaj proze kaq të gjallë, që duket se ecën kundër rrymës, duke i thurur himn shamisë, kur dihet se kujt i kushtohen himnet, ato këngë solemne...Në një trajtë tjetër, vjersha në prozë "Shamisë" e N. Hakiut më bën të heq një paralele të largët me prozën poetike të Gorkit "Kënga e Zgalemit": "...Mbi të thinjtin shesh të detit, era fryn e mblidhen retë..." (Megjithëse këto krijime të Gorkit janë vigane, të papërsëritshme, të paarritshme). Pena e mendjes së Nexhat Hakiut ka bërë edhe përkthime dinjitoze, duke na sjellë në shqip poezinë "Kau" të Giosuè Carduccit (nobelist i vitit 1906), novelën "Shkallët e lumit" të nobelistit indian Rabindranath Tagore, (1913) "Formaliteti" të Luigi Pirandelos (nobelisti italian i vitit 1934), prozën "Stania" të shkrimtares italaine Ada Negri, "Dialogu i fisnikërsië" nga Giuseppe Parinio, si dhe poezinë e Petrarkës "Kajsia" me një koment për këtë vjershë të vogël me katër strofa katërvargjëshe, nëntërrokëshe, me rimë të kryqëzuar ABAB, krijuar nga një prej më të mëdhenjve të Rilindjes Evropiane, Francesco Petrarca. Me vlera është dhe mendimi kritik i N. Hakiut për veprën "Folkor shqiptar", vëll.I me autor Stavro Th. Frashëri, për librin me poema "Ngjyra të jetës", shkruar nga Skënder Arrëza, studimin e gjatë dhe të arrirë "Naimi si poet i dashurisë", "Shkrimtarët dhe populli", "Libra që duhet", "Shkrimtarët, frymëzimi dhe origjinaliteti", sidomos shkrimi "Talentet femërore", me rastin e librit "Rreth vatrës" të Musine Kokalarit, botuar me pseudonimin Ali Dervella në "Bashkimi i Kombit" më 9 korrik 1944. Vlera të veçanta studimore përbëjnë punimi i gjatë "Komedia hyjnore - Ferri". Ato nuk janë dy fjalë për përkthyesin e talentuar Pashko Gjeçi të kryeveprës së madhështorit Dante Aligeri; ato janë një skaner i plotë i kritikës letrare shumë i nevojshëm sidomos për brezat e sotëm, sepse punime të tilla i ka zënë pluhuri i harresës egoiste të gjithologëve të shqyer që kemi në qarkullim. Unë kujtoj. Po kështu, një artikull i goditur, serioz dhe i punuar me përgjegjësi profesionale është "Natyra në poemën Milosao", që, si duket, aq shumë i shkon për shtat dhe natyrës së tij poetike, të dashuruar aq fort me natyrën shqiptare. Shkrimi "Poezi të zgjedhura (vëllim nga Ali Asllani)" u botua në revistën "Nëntori", nr. 7, 1974, pas botimit antologjik të lirikut të madh vlonjat. Artikullshkruesi thekson se me krijimtarinë e Ali Asllanit letërsia shqiptare mori tipare të reja dhe e vlerson fuqinë poetike të tij, që ka ditur të transfigurojë realitetin me një veshje artistike, me frymë popullore dhe kolorit shqiptar. Na tërheq vëmendjen largpamësia, dhe vizioni i Nexhat Hakiut, kur shkruan, ndër të tjera në revistën "Shkëndija", nr. 2, gusht 1949: Pasi të kemi formuar SHKOLLËN FOLKORISTIKE SHQIPTARE, atëhere jemi të pregatitur edhe për agime të reja të Muzës së huaj, e cila do të na zgjerojë horizontin e ndjenjave e të mendimeve dhe do të na bëjë të kuptojmë shpirtin e botës". (Shih: Hakiu Nexhat: "Këngët e Zambares", Tiranë, 2005, f.300). Për veprën e N. Hakiut kanë shkruar Jani Lili, (Malseni) [1939], Qemal Draçini, [1940], Mario Skanjeti, [1942], Dr. Kolë Ashta [1943], H.H (iniciale vetëm) [1944]... heshtje, heshtje dhe Rinush Idrizi [1993], Nasho Jorgaqi [1995], Tarik Llagani [1996], Perikli Jorgoni [1996], Kristaq Shtembari [1998], Albert Habazaj [2007] dhe Hiqmet Meçaj [2009]. Ai bëri shumë për ne. Ne pse kaq pak për të?! Më kujtohet një natë magjike detare e 28 gushtit 2006.

Me të paharruarit Koçi Petriti e Kristaq Shtëmbari:

Poeti, kritiku dhe mikpritësi. Sot e kujtoj si ëndërr. Ruaj në shtëpi edhe fotografi dhe kemi një kujtim të bukur, të papërsëritshëm: E gdhimë thuajse tërë natën me yje duke folur me zjarr e respekt për letërsinë, sidomos për korifejtë e traditës nga Vlora. Ju vlonjatët duhet ta mbani kokën lart, sipër te Çika, sidomos me shkrimtarët që keni nxjerrë: Ali Asllanin, Petro Markon, Nexhat Hakiun... Ju, ose s'i njhni, ose s'doni t'i njihni, ose s'dini t'i njihni. Vetëm Nexhat Hakiu është një ajsberg. Poezitë e Nexhat Hakiut - fliste me zjarr Profesor Kristaqi - janë si buqeta lulesh shumë ngjyrëshe dhe erëmira, që të japin kënaqësi me freskinë dhe njomësinë e tyre. Vokacionet e vjershërimit të atij vlonjati dallohen që përtej nga ëmëblsia, natyrshmëria e ndjeshmëria emocionale që na përcjellin ne si lexues. Po të lexojmë, më mirë të këndojmë "Këngët e zambares" na duket se na shfaqet para syve një tablo si e punuar me akuarel, që na ngjall imazhet për natyrën dhe njeriun e thjeshtë. Dhe biseda mori zjarr nga mirësia e ëmbël e profesor Koçiut apo dhe detajet që dija unë. Dhe pimë raki rrushi shoqëruar me meze sinqeriteti. E mali na hidhte fllad. E deti na niste valë. Formohej një iso e magjishme sikur dilte nga Epi i Gilgameshit, nga Këngët e Kreshnikëve apo Labërishtja shumëzërëshe, e shtruar labçe, vënçe, himarioçe, që pastaj ndizet e s'ka zjarrfikëse ta shuaj... Në fakt ajo harmoni krijohej nga Akrokeraunet pellazgjiko-ilirike, që janë, ja këtu, sipër, mbi ballë të Vlorës. Me nderim u këndon edhe Homeri vargmaleve të Vetëtimës - Akrokerauneve... E...

Dy fjalë për vëllimin me poezi të zgjedhura "Këngët e zambares" të Nexhat Hakiut:



Më kujtohet, ka qenë mesdita e së martës së datës 21 mars 2006, kur në Bibliotekën Publike "Shevqet Musaraj" të Vlorës me forcat krijuese të qytetit përuruam botimin e veprës së zgjedhur të poetit Nexhat Hakiu, i cili, ka qenë edhe një nga themeluesit e Bibliotekës së qytetit të Vlorës. Diskutuam për krijimtarinë e zgjedhur të poetit të ëmbël të Vlorës, mbledhur dhe redaktuar nga Prof. Nasho Jorgaqi, botuar në librin me titull "Këngët e Zamabres". Edhe unë mbajta një kumtesë të shkurtër, në të cilën i quajta poezitë e Nexhat Hakiut Manifest në Shërbim të Dashurisë. Sot kujtoj, se pikërisht dje Nexhat Hakiu kishte 98 vjetorin e lindjes, ndërkohë që pikërisht në qershor, data 18, 37 vjet më parë, iku të prehet në heshtjen hyjnore 61-vjecari i përjetshëm Nexhat Haki Mahmudi. Fatmirësia jonë është sot ky nderim i merituar që i bëjmë një pinjolli të kulturës kombëtare, që shkëlqeu për mendimin e tij brilant, human e të emancipuar. Emri i Nexhat Hakiut i bën mirë Vlorës në ballafaqimin që vendlindja e tij dhe e jona bën me djepet e tjera qytetare të Atdheut, siç janë për kohën: Korça, Elbasani, Shkodra, Gjirokastra etj. Vepra e Nexhat Hakiut është një manifest bukurisht origjinal i lirikës dashurore vlonjate, ku ai shpall mesazhet, synimet poetike, shenjtërimin shpirtëror të vargut të lulëzuar, vlerat artistike, estetike, etike dhe humane të krijimtarisë së tij që e ngrenë veprën e këtij dashnori të penës së ëmbël në nivel kombëtar. Ne jemi me fat që kemi në dorë veprën e tij të zgjedhur me emrin kuptimplotë e të veçantë, labëror: "Këngët e zambares". Liriku ynë mendjehollë qe me fat, se pati profesor Ernest Koliqin dhe Skënder Luarasin, të birin e Petro Ninit. Përsëri qe me fat sepse nuk e shpërdoroi këtë mundësi që iu dha. Ai shfaqet si një zë i dëgjuar në vitet '30 dhe gjysmën e parë të viteve '40 në shekullin e kaluar. Bashkëkohës i Petro Markos, Migjenit, Musarajt, Shuteriqit, Andrea Varfit, Branko Merxhanit, Krist Malokit, Nonda Bulkës, Vedat Kokonës, Sterjo Spasses, Lumo Skëndos, etj., ai bëhet krijues i angazhuar i këtij ansambli të zgjedhur dijetarësh. Shfaqet në disa plane me talentin e tij mendimtar. Veçojmë katër: I) Poezinë me sheqer për ndjenjën e hollë dashurinë dhe vargjet me kripë për ndjenjën e lartë, atdhetarizmin. II) Prozën e këndshme me skica, tregime e novelëza sentimentale. III) Mendimin kritik të vyer e të emancipuar si dhe IV) përkthimet dinjitoze që u ka bërë F. Petrarkës së madh, Pirandelos e Cardduccit, Giusepe Parinios e Ada Negrit, Tagores së papërsëritshëm të Indisë e mjaft penave të shquara të letërsisë botërore. Ai qe studiues e mësues i talentuar, një pedagog i klasit të lartë për t'u marrë shembull, sidomos me botimet e tij pedagogjike. Por së pari e mbi të gjitha ai qe poeti, liriku. Tok me Lasgushin, Ali Asllanin, Mitrush Kutelin çelën shkollën letrare të kohës me individualitete. Të veçantë, origjinalë, të talentuar. Me "Këngët e Zambares" ai shfaqet si emblemë lirike e Vlorës epike, sepse e ka spërkatur me sherbet trëndafili vendlindjen e bëmave të mëdha. Nexhat Hakiu është autor antologjik. Këtë e them me plot gojën, sepse emrin e tij e kam lexuar dhe te "Fjalori Enciklopedik Shqiptar" dhe tek "Histori e letërsisë shqiptare" të Robert Elsie: Nexhat Hakiu (3.12.1917 - 8.6.1968). Poet i lidhur shumë me frymëzimin popullor; poezia e tij është freskët, ka botuar këto vëllime me poezi "Këngët e Zambares", Tiranë 1939; "Zëri i fyellit", Tiranë 1959; "Fjala ime", Tiranë 1961. Bashkë me M. Kutelin, S. Spassen dhe V. Kokonën ka botuar "Revistën Letrare" që në shkurt 1994. Ka punuar si gazetar dhe arsimtar. Figurë kryesore në letrat shqiptare, antar themelues i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë, së ngritur më 07.10.1945 nën drejtimin e Sejfulla Malëshovës, pati ndikim me peshë në kulturën e kohës. Poezia e tij e gjallë, spontane është e guximshme në vërtetësinë e shijshme me të cilën këndon autori.
Duke kënduar me melodinë e këngëve popullore qytetare vlonjate, të shtatë strofat e "Banushes", që s'donim të mbaronin kurrë as atë natë vere të grohtë të gushtit 2005, kur profesor Kristaq Shtëmbari vinte për herë të parë mik në shtëpinë time, në Ujë të Ftohtë. Duke biseduar në ballkon, ai më tha: "More, Berti! Jo vetëm "Banusheja" po gjithë "Këngët e zambares" të vlonjatit tuaj dhe mikut tim janë me yndyrë. Poezi me yndyre të shëndetshme dhe të freskëta si ëndrrat e çupave labe, vargje ilaçi që të bëjnë mirë t'i dish e t'i këndosh". Dhe unë mendoja gëzueshëm: "Lumthi ti, o xha Nexhat, që t'i ka mësuar përmendesh vjershat Vlora. Lum si ti që ike si një stuhi dashurie e vjen sot si mal i trishtuar me profil të ndezur lirik. Dritë paç ku prehesh mbuluar me ëndrra!

Nëno shpirti, nëno xhani,
M'u zvogëlua xhamadani
Edhe linja m'u shkurtua
Nëno gazi, sa të dua!

.............................

M'u fry gjiri, nën' u zgjata!
Po më ndjek një trim nga prapa,
Po më ndjek se u zu' malli
Për gërshetat vijë mali.

.............................

E kur në shtëpi po vija
- O Banushe! - thirri trimi,
Mu te brodha ra shamija,
Ra dhe shtëma nga nxitimi!...

Ja vargje të tilla mbushur me mjalt dashurie këndon Vlora dhe Labëria jonë nëpër dasma e gëzime dhe nuk harrojmë asnjëherë që është pikërisht Nexhat Hakiu majaja e këtye brilantinave që bota e qeshur e gëzimit i shikon me një zili të admirueshme.

- nga Albert Habazaj (në kujtim të poetit Nexhat Hakiu, 2015)

__________

Në foto, drejtuesit e "Revista letrare": Sterjo Spase, Nexhat Hakiu, Vedat Kokona dhe Mitrush Kuteli.

COMMENTS