Ernest Koliqi - Anmiku në shtëpi

Anmiku ne shtepi - Ernest Koliqi
N'e diele e n'e marte nadje Simon Rrùkulli s'e lente kurr pa shkue në meshë. Donte me qênë në rregull me Zotin. Aty në kishë, ndër banka të para, lutej për vete e për punët e veta. Natyra e tij shum e përshpirtshme, nuk e shtynte fort m'u lutë për kend tjetër; por lutej shpesh kundra disave, sidomos kundra anmiqve të besimit të tij. "Faroji, o Zot!". Deri këtu qëndronte mbrênda rregullës e zakonit, prandaj duhej, në nji pikëpamje, levdue. Çudija e përshpirtnís së Simon Rrùkullit niste aty kur ai, në vargun e anmiqve të besimit, futte të gjithë ata qi mëniente për arsyena vetjake. As nuk i shkonte mendja se mund të gabonte në gjykim, kaq bindje ushqente në drejtësín e në pastërtín e shpirtit të vet. Kur, me gjithë hovin e shpirtit të pastër naltonte kah qielli lutjen zharritëse, "Faroji, o Zot!", mendja i shkonte te Tef Ballstani, qi s'i linte kurrkah shteg tash do kohë në tregti, ke kushrini i vet qi i qitte fjalë për do tokë të padáme, ke nji varg i gjatë njerëzish qi në nji mënyrë a në nji tjetër ia kishin prishë qejfin.
Veçse shka, dit dit aty në kishë, të gjithë ata qi përmendëm, kalojshin në rend të dytë e shigjetat e mënís së tij fetare ai i drejtonte vetëm kundra Tush Kezenës.
"Faroji, o Zot!"
Lutjen e bante në shumës, pse Tush Kezena para tij përfaqësonte masën e re të soçme. Lypte prej qiellit, tue mendue atê, farimin e tij edhe të gjithë shokëve qi i gitshin.
Si shifet, natyra e Simon Rrùkullit prirej mâ fort kah mënija se kah sympathija. Pak sende ai pëlqente e donte në kët botë, por shumë tjera urrente e mëniente. Kishte maraz fletoret, si shqipe ashtu edhe të hueja, edhe kurr s'i prekte me dorë; kishte maraz marrëdhâniet shoqnore e prandaj as vetë nuk shkonte as familjen s'e çonte kund e jetën e përmblidhte në shtëpi, në dugâjë e në kishë; kishte maraz e i dukeshin të kota të gjitha njato punë qi s'lidheshin drejtazi a zhdrejtazi me dobín vetjake. Por, në mënyrë të veçantë, urrente të rijt e soçëm... Animâ ata qi mbaruen ndonjë shkollë jashtë... Gjithëshka në ta e tërbonte.
Mëniente atê mënyrë të zhdërvjellët e të sigurtë ecjeje të tyne, fjalët e qarta në çdo rasë, çiltërsín e sjelljeve, thjeshtësín ndër marrëdhânie.
- Po shifi... shifi...
Prej dritorjet të dugâjës tregonte me gisht kur përshkohej atypari ndonjë sish.
- Pse i japin gjithë atê randësi vedit, xhanëm? Shka kujtojnë se janë?
Kur kalonte Tush Kezena, s'e zênte vêndi. U hidhte prej ndêjses, shëtitte mbas banakut tue u dridhë në nji zemrim të pakuptueshëm. Edhe shegertat u çuditnin për furín e asaj mënie. Edhe mendonin qenien e ndonjë shkaku të msheftë. Por, jo: nga asnjë shkak i msheftë s'buronte ajo mëní. N' asnji punë të tregtarit s'ish përzie kurr djaloçi. Ai e urrente vetëm pse shum-kush vinte tue ia levdue.
Tush Kezena, shkrimtari i ri shkodran, shembër i Hilush Vilzës, kalonte habitshëm, para dugâjës s' anmikut të panjoftun, humbë ndoshta në ndonji aso përftimesh qi, mandej, veshë me nji shqipe të harmonishme dilnin ndër libra të tij. Kurr s'i shkonte mendja se aty afër, dikush, e shante me të dhànun.
- Shife si ecë njëherë... I duket se vetëm ai âsht i mêçëm në Shkodër, e kurrkush tjetër...
Simon Rrùkulli s'e njifte mirë Tushin. Jo vetëm qi librat e tij s'i këndonte (ai s'këndonte asnjë libër), por vonë mori vesht se djaloçi shkruente. Filloi m'e pasë maraz kur e ndeshi s' pari në nji vizitë për emën, ke nji mik i përbashkët. Tregtari i njoftun, krenar për pasuní e punë të ngrehun, ndêjë në krye të vêndit n' odën mbushë me gjind, kuvendonte tue shitë dije e marifet si gjithmonë. E qe, hyni i riu... Zûni vênd në nji skâj. Dikush e pyeti dishka sa u ul. E sa nisi ai me folë, të gjithë u sollën m'e ndigjue, edhe harruen bisedën e Simon Rrùkullit.
Edhe ky qe i shtrënguem me ia vû veshin, tue e mshefë pezmin e përmbrêndshëm.
Djaloçi thonte sende e flitte në mënyrë qi ai s'kuptonte mirë. Vetëm vênte roe se fjalët e tija, të rrjedhshme e të sigurta, e mbushnin me nji shqetësim të hollë. Simon Rrùkulli, i cili besonte ngultas në zotësín e trûve të veta, shka do qi kapërcente kuptimin e tij, e njhte ja marrí për t'u përbuzë, ja mbrapshtí kundra feje e kundra Zotit. Kështu qi edhe bisedën e asaj dite, mbajtë prej djaloçit e ndjekë me vërejtje prej të tjerëve, mbasi s'mujt ta përfshîjë me kuptim të vet, e njehi të rrezikshme e trushkyese.
- Ah, ai luterâ.
Nxitohej me dënue fjalët e djaloçit se ato ia cënojshin parimin gjykues themeluer qi tregtari përdoronte me shoshitë sendet e këtij shekulli. Ndiente qartas se për at djalë parja e gjâja, zotsija në tregtí, nderi i mbështetun mbi ato rregulla jete qi ai mbante me fanatizëm, mendimet qi frymëzuen e gjithënji frymëzojshin çdo vepër të tij, s'e përmbajshin at vlerë qi urtia e përvoja e tregtarit u jepte. Tush Kezena peshonte e matte veprat e njerëzve me nji kandar e me nji masë tjetër. Kjo gjâ e tërbonte Simon Rrùkullin. Mos me nderue e admirue atê me gjithë at zotësí në rregullim të punëve të veta, mos me pranue me bindje të plotë çdo parim e gjykim të tij, qi ishte në hir e në rrugë të Zotit, i dukej mëkat e krim. Kush binte në kët mëkat, jo vetëm ishte anmik i tij por edhe i fésë. Prandaj: "Faroji, o Zot!".
Nji ditë, pak para mjesdite, erdhi në dugâjë me ndreqë do llogarí Kel Mashi, burrë bukur i motnuem, mësues shkolle fillore në qytet, njerí i squet e i urtë. Mbante në dorë nji fletore shqipe. Simon Rrùkulli, si kryen punë, pyet pak si në shpotí:
- Shka thonë këto gazeta?
Mësuesi, ndêjë në karrigë para tryezës së zotit të dugâjës, hapi fietoren, ia solli faqet tue i hedhë nji sy. Tha:
- S'e kam pá ende. Por kjo s'âsht nji fletore me lajme. Merret me letërsí. Paska nji artikull të Tush Kezenës.
Tregtari kërceu:
- Shka din me shkrue ai bihude?
- Jo, sa me shkrue, shkruen mirë - përgjegji mësuesi qetsisht. - Shumëkush s'e merr vesht pse ai ka ndiesí të reja e prandej përdorë edhe trajta të reja shprehjeje. Trûtë tona janë mësue m'u rrokullue mbi shina të nji letërsije të vjetrueme. Ai rreh nji rrugë të parrahun ndër né deri më sot.
Tregtari shprazi fishekun qi në të tilla biseda ruente për në fund:
- Paj, unë s'kam nge m'u habitë mbas këtyne sendeve, qi ju njifni mâ mirë. Vetëm tham se për at djalin ka ardhë koha me zânë mend e me gjetë ndonjë punë, pse, kështu âsht në rrezik me ndêjë pa bukë me gjithë nânë e motër.
Mësuesi ndëgjoi kumbonët e mjesditës dhe u çue tue ia pritë:
- Kurrkush mâ tepër s'e meriton nji punë. Ndoshta mos t' ishte aq i zoti e kishte gjetë. Mundet qi tash vuen edhe për bukë. Poetët i ndjek ky fat i zi. Por unë tham, n'at-emën, padrejtësí e madhe më duket mos me qênë ushqye prej dheut shqiptar si njâj qi këndon me dashuní të parrëfyeshme bukurítë e atij dheut.
E shkoi.
- Kanë dalë mêç të gjithë - mendonte Simon Rrùkulli -. Për me pasë të drejtë me hângër duhet me punue. E ajo qi bân ai... teveqel, s'âsht nji punë.
U ngjit nalt në shtëpí, qi e kish sipër dugâjës. Sofrën e gjet të shtrueme. Dita, e bija e tij njëzet-vjeçare, pritte t'án m'u ulë në tryezë. Pështetej në kanape me nji libër në dorë. Sa hyni i ati, la librin dhe i qiti t'et gotën e zakonshme të rakísë. Simon Rrùkulli, me rakí në të djathtën, shtrîni kot të rrëmaktën kah libri mbi kredencë. U përdrodh si ta kish hangër gjarpni.
Vikati:
- Si? Edhe këtu në shtëpí tême?
- Shka ke, more njeri? - pyeti Ganxhja, e shoqja, tue hy n' odë të bukës.
Ai, ndezë në fytyrë, me nji furí të tërbueme, shqeu katër copash librin edhe e flakëroi në tavan.
- Shka kje? - pyeti rishtas grueja tue u afrue trêmbshëm kah burri.
Ky, as me folë s'mujte prej zêmrimit. I qitte shkumë goja. Shëtitte nëpër odë si i çmêndun.
- Po a s'e shef se na ka mblue marrja e turpi? Edhe në shtëpí tême këso punësh! Ia mbrrijtme edhe kësaj dite! E ka hangër dreqi vajzën; a s'e shef-a? A i ke sytë në ballë? Por këtu, sa të jem gjallë, sundoj vetë. A muert vesht? Sundoj vetë.
E tue u drejtue kërcnueshëm kah vajza:
- E ti, në daç me u çnjerëzue ...
E âma ndërhyni:
- Shka ke me vajzë; a bân m'e dijtë?
- Deli zot, po; bânu edhe ti me tê ...
- Shka ka? - u suell e âma e pyeti të bijën. - Shka e ka kapë?
Kjo, qi kish ndêjë tue e shikue t'án deri atëherë me çudínë mâ të madhe, u shkund e bâni me zâ të tânë pezëm:
- Për punë të librit, veç ...
- Por shka âsht ai dreq librit, mos më bân m'e true?
- Nji libër shqip ...
E i ati prap filloi me zâ shpotie t' idhët:
- Po, po; shqip... Sot librin e nesër atê ... Shqip, po. S'âsht për t'u çuditë kur ta gjêjë nji ditë edhe atê këtu... Âsht nisë kështu: sot libri, nesër ai ... - Pashë fénë qi kena, për kê flet? - pyette gjithnjë e âma të bijën.
Dita, për të parën herë në jetë të vet, u idhnue aty para prindve. Ato dyshime, ato të fyeme të zhdrejta qi ia lëshonte i ati, e neveritën. Padrejtësija e qartë i dha guxim me folë ashtu si nuk kishte folë kurr.
- Don me ditë për kê flet? Për Tush Kezenën flet. Më ka gjetë me nji libër të tij, e mendon kush e di se shka. Por a doni me dijtë nji gjâ? Dal e iku e ju lâ, po më folët prap ashtu. Pse këndoj librat e tij, nuk më duket se jam ulë aq poshtë sa ... Ia këputi vaji fjalën. Doli prej odës tue lânë të dy prindt me gojë hapët. Ishte e para herë qi vajza flitte me aq hov në sy të t'et.
- A shef? Njikët vajzë të vetme kemi, edhe kësaj don me ia shtî dergjën - i bërtiti e shoqja të shojt e shkoi me pajtue të bijën.
Simon Rrùkulli mbet vetëm para sofrës së shtrueme. U lëshue në kanapë, i lodhun në trup e në shpirt.
- Shkaku i atij ..., tashti turbullime edhe në familje. Ai luterâ ...
Çoi sytë përpjetë e, me të tânë hovin e shpirtit të përshpirtshëm, u lut me mênd:
- Faroje, o Zot!
Këso here lutja i doli në njâjsë ...

__________

Faroji, o Zot: Çfarosi, o Zot.
mëniente: urrente.
zharritëse: përvëluese.
Veçse shka, dit dit: Por çfarë ndodhi, me kalimin e ditëve.
qi i gitshin: që i ngjanin atij (Tush Kezenës).
njehte të kota: i dukeshin të kota.
drejtazi a zhdrejtazi: drejtpërdrejt ose jodrejtpërdrejt (direkt ose indirekt).
Animâ: Sidomos.
shembër: rival.
me të dhànun: me (gjithë) shpirt.
trushkyese: që të çan kokën.
luterâ: lutrani; div; njeri me trup kaba dhe i zeshkët.
këtij shekulli: të kësaj bote.
bukur i motnuem: në moshë të thyer, gati plak.
bihude: i humbur, hutaq.
rrokullue: rrotullohen, ecin.
Paj, un s'kam ngae: Vërtet, unë s'kam nge (kohë).
t'án: babain.
të rrëmaktën: të majtën.
kredencë: lloj mobilje përgjithesisht me ndarëse të hapura në mes për të vendosur libra, punime artistike etj.
me ia shtî dergjën: t'i ndjellësh sëmundjen.
të shojt: të shoqit.
me pajtue: e marr me të mira.

COMMENTS