Historija e dhimshme e shpirtit të ri (Migjenit)

Jeta qi mbyllet si nji libër, sado i hollë, i shkruem deri në faqen e fundit, ka me vehte ngushllimin e vet.
Te drami i jetës, jo te fundi i saj asht dhima.

Historia e dhimbshme e shpirtit te ri
Në Nr. 51, d. 11 Prill 1936, e përkohshmja « Illyria », ku u botuen e shumta e prozavet të Migjenit dhe disa nga kangët e tija, lajmonte botimin e afërm të « Vargjevet të Lira ». Disa muej ma vonë libri ishte gati, i mungonte vetëm indeksi. Kur befas. Migjeni e pezulloi botimin, dhe libri i paplotsuem, shtypun në njimij copë, mbeti atëherë e deri sot ndër depot e shtypshkrojës « Gutenberg ».
Ndërkaq, tue pritë rasën e volitshme për t'a botue, kalonte koha. Migjeni ndodhej asohere mësues në Pukë, nji qendër nënprefekture e Shkodrës, qi asht nji vend i mirë klimaterik. Në Pukë aj kishte dashtë të shkonte për arsye të shëndetit të tij të dobtë. Mësimi atje bahej ndër muejt e stinës së ngrohtë, kështu qi njikohsisht me mësimin bahej dhe verim. Në Pukë Migjeni kaloi edhe verën e vjetit t' ardhshëm. Ftisija, e përgjumun për do kohë, kish nisë t'i çfaqej atëherë, shëndeti i tij ishte tronditë; dhe kjo tronditje ndihet qartë n' ato kangë të fundit të cilat u shkruen në kët stinë (Prill-Qershuer 1937). Në Dhetorin e 1937-ës Migjeni vinte në Torino për me u regjistrue në fakultetin e Letersís. Në Mars të 1938-ës hynte në sanatorium. Do të vuente aty nja pesë muej, derisa me 26 Gusht 1938 vdiste në Torre Pellice, nji naltësí afër Torinos, ku kishte shkue me ndrrue klimë. Ishte atëherë njizeteshtat vjec, tue pasë lindë me 30 Shtatuer 1911.
« Vargjet e Lira » mbetën kështu pa u botue. Por emni i Migjenit ishte tashmâ i njoftun, dhe vdekja e tij e trishtueshme në dhé të huej, lëshoi rreze të ngrohta simpatije mbi veprën e tij. Libri i paplotsuem u kopjue me dorë, u daktilografue, dhe qarkulloi nepër popull. Botimi i soçëm [1], vjen për me i dhanë fund peripetivet të këtyne « vargjet të lira » qi, kontrast i bindshëm, patën fatin e atyne qi ma shum se të gjithë dashunojnë lirín - e janë të ndrymunit, tue mbetë per tetë vjet të mbylluna ndër faqe librash të harrueme.
Ky botim i dytë ndjek botimin e parë deri në poezín e mbrame të grupit « Kangët e Rinís ». I mungojnë vetëm dy poezí: « Parathanja e Parathanjevet » dhe « Blasfemi ». Kan ma tepër ato gjashtë poezí të kapitullit të mbramë të cilat janë nxjerrë nga nji fletore në dorëshkrim e poetit. Ndoshta prej nguti, nuk janë botue kto kangë në rendin e tyne kronologjik në të cilin i kishte vue autori. Ky rend fillon me « Kangën që s'kuptohet » (Maj, 1936), dhe vijon me « Nji natë pa gjumë », « Vuejtja », « Frymzim i pa fat », « Vetmija », « Nën flamujt e melankolisë", shkrue të gjitha në Pukë, në periudhën Prill-Qershuer 1937.
Janë në kët vëllim gjithsejt 41 vjersha të ndame ndër gjashtë kapituj si vijon: « Kangët e Ringjalljes », « Kangët e Mjerimit », « Kangët e Përndimit », « Kangë në vete », « Kangët e Rinís » dhe « Kangët e fundit ».
Kjo ndamje, mund të vrehet lehtë, nuk asht kronologjike por logjike. Janë përmbledhë në nji grup ato kangë qi janë gjiní mes tyne. Edhe rendimi i ktyne asht bâ mbas nji plani. Poet qi rrëfen ndër vargje historín e jetës së vet, Migjeni ka pasë kujdes t'u api ktyne kangëvet at zhvillim logjik nepërmjet të cilit jeta merr kuptim. E mbasi poezí e jetë te poeti i njimendtë janë synonime, e shofim Migjenin tue modelue jetën e vet mbas melodís së mbrendëshme. Kur vdes poezija e tij ka vdekë edhe aj. Burue nga rrajët e thella të jetës, poezija i prîn asaj tue e tejkalue: njef fatin e vet para se me e pasë jetue deri në fund.

***

Mund të quhet Migjeni « poeti i të mjervet » dhe vepra e tij nji « poemë mjerimi » e vazhdueshme e ndërpreme prej hovesh të flakta për me i shpëtue ktij mjerimi fatal.
Ndër skutat e qelbta të rrugavet, mes poteravet të tymosuna të mejhanavet, mbi shtratet e zhyeme të prostitutavet, ndër burgje, ndër kësolla edhe ma t' errta se burgjet, lohet nji tragjedí (apo nji komedí?) e përherëshme. Njerëzt qi e losin (njerëz a maska?): lavira, rrugaça, dobiça, hajna, pijanecë, të burgosun, të sëmundë, të çmendun, sillen në nji valle fantasmagorike turpi e uje të pa-fund.

Lavira:

Hesht njeriu pranë grues që qan e turpnueme ...
Syni i venitet
në tê loti vërvitet,
diçka nxjerr nga xhepi
grues i a lê - dhe së shpejti
e len gruen e humbun
në melodinë e këputun.

(Melodi e këputun)

Valltare rrugash lavira:

Dy hapa para, dy hapa mbrapa
me kambë të zbathun
me zêmër të plasun,
dy hapa djathtas, dy hapa majtas ...
........................
Jeta e saj asht këjo vall' e çmendun
Në rrugat e qytetit t' onë ...

(Baladë qytetse)

Lypsa:

Nga mshira e pamshirve
lypsi i vogël gjallonte.
Jetën e rrokullonte
nepër udha të ndyta
nepër skaje t' errta
nepër pragje të ngurta ...

(Fragment)

Pijaneca:

Mjerimi ka motër ngushëlluese gotën.
Ndër pijetore të qelbta, pranë tryezës plot zdrale
të neveritshme, shpirti me etje derdh gotën
në fyt për me harrue nândhetenand' halle.

(Poema e mjerimit)

Rrugaça, hajna, të burgosun e prap e gjithnji lavira:

Pralla mbi fëmi rrugaça
bark-jashtë e me hundë të ndyta
që dorë shtrijnë me vjedhë, me lypë,
e ngihen me fjalë të ndyta.
Pralla mbi varza të fyeme
me faqe e me buzë të thithna.
Prralla mbi djelm, me të thyeme
shprese, në burg me duer të lidhna ...

(Lagja e varfun)

Ky asht skenari qi zbulon syni i Migjenit. Tjerët kan kalue pa e shënue. Vagabonda, të burgosun, lavira! Bota sjell kryet mënjanë për mos me i pá kto qenje të mjera të neverituna ... Migjeni i ban protagonista të poemavet të tij. Nji simpatí e fortë e afron kah kta të dënuem, kah kto viktima të shoqnís. Kush asht aj tekembramja? Nji mësues katundi, nji i sëmundë qi nuk mund të shërohet pse nuk ka pare. Por ndërsa të tjerët kan heshtë aj çon zanin. Të tjerët ngushëllohen me mëshirë. Aj bërtet:

Mjerimi s' do mshirë. Por don vetëm të drejt!
Mshirë? Bijë bastarde e etënvet dinakë
të cilt në mënyrë pompoze po si farisejt
i bijnë lodërtinës me ndejt dhelparak
tu' i a lëshue lypsit një grosh të holl' në shplakë.

(Poema e mjerimit)

« Kangët e mjerimit » përbajnë grupin ma të gjatë të poezivet të librit. Disa prej tyne, sidomos të parat, janë ma fort përshkruese (Baladë qytetse, Melodi e këputun, Lagja e varfun, Rima e tretun, Fragment). Titujt spjegojnë motivat. Janë motiva të dalun nga nji botë reale, jo nga kujtime t' ambla fminije, jo nga malle dashunore: motiva qi « shkarraviten » nepër fëtyra të skamnoret vetvetiu, si me dhunë (Motivet). Të gjithë kta motiva orkestrohen të « Poema e Mjerimit », pasqyrë e lakueme ku vuajtja del me trajta të dhimbshme të shtrembnueme për bind.
Në kët fantasmagorí zgërdhimjesh e vajesh aj cakton vendin e vet:

Unë-lugat! Si hij' e trazueme,
trashigimtar i vuajtjes dhe i durimit
endem mbi bark të malit me ujën e zgjueme
dhe me klithma të pakënaqura t' instinktit.

(Recital i Malsorit)

Por klithmat e tija mbesin pa jehonë. E i duket atëherë vetja si në nji burg, në burgun e të gjallëvet, aj fantazëm uje e shekujve qi endet mes tyne tue virrun kot.

Hekrat e kryqzuem dhe ndërgjegj' e eme
dy armiqtë të betuam, luftojnë dit' e natë;
por hekri i fortë e mund ndërgjegjen t' eme
dhe në deshprim përplasem si një qen i ngratë.

(Kanga e të burgosunit)

Lugat! Por edhe i burgosun! Fillon me njoftë ku gjindet. Por nuk dëshpërohet. Përkundrazi merr zemër. U ka britë njerzvet e ata kan heshtë. Njerzija asht si nji mal, i pandishëm. Dhe i del përpara, ja mbyllë rrugën, ja pret hovin. Aj i kërcnohet me i rá grusht në zemër, me e shkundë ... maraz titajsh! I pafrytshëm. Mali heshtë e në heshtje e tallë. Tallja atê e tërbon. E ndërsa ndihet « luâ i ndryem në kafaz », urrejtja e tij endet kërcnueshëm brenda hekuravet.
Nuk ka me heshtë pra. Dhima e tij do të jetë jo e butë, por e egër, gërthitse: « dhimbë krenare »:

O kangë e dejë e dhimbës krenare ...
Mos pushò kurrë! Por bashkë me vaje
si dy binjokë këndoni mjerimin
se koha do të ju bijë ngushëllimin.

(Kanga e dhimbës krenare)

N' at burg vetmije të trishtueshme ku aj gjindet, shpresa në t' ardhshmen e ngushëllon e i ep zemër me jetue. E atëherë kanga e tij, mrekullí e besimit të plotfuqishëm ndër ideale, naltohet me vërtik shqyponje, e në mes t' asaj mizerje ku dergjet tragjikomedija njerzore, ndërmjet zgërdhimjevet t' atyne qi tallin idealet, prekë për herë të parë kul poezije. Vetmija e rritë para syvet të vet. Nji emën i vjen te buza: Nietszche! E për nji ças, kangatari i të mjervet puqet me kangatarin e Mbinjeriut. Kjo botë duhet rrenue! Kjo botë asht e padêjë! Njeriu duhet të zhduket për t' ardhë Mbinjeriu! Atê qi filosofi-poet tha me kuptime metafizike të veçanta, Migjeni e përsëritë në nji valë dëshpërimi të mbytun në nji hov dithyrambi:

N' ardhmení të trash'gueme Mbinjeriu vrehet
ndërgjegjë pa dyshime,
ndërgjegjë pa trillime,
me një grusht graniti që kurr nuk do të thehet.


Një sfings i madhnueshëm Mbinjeriu i ardhshëm,
pa zêmër, pa ndjenja,
syt e tij rrufena -
qarkullojnë rreth rruzullit tue synue vrânshëm.


Kohnat e kalueme në ballë të Mbinjeirut
janë gjurma luftimi
janë shenja hidhnimi
- se jetë e ré lindet me vdekje të njeriut.

(Trajtat e mbinjeriut)

Duhet nji rigeneracion i shoqnís prej themelesh. Njerzija asht kalbë. Duhet pastrue! Tradita (« pesha e fatit ») ndrydhë e shtypë.

Na shtypi fati e na bani krymba
ne kensit dykambësh që zbuluem hy'n
edhe aq ma tepër e ngatrruem ny'n ...
shpirtent t' onë skyfera deshen të bahen pëllumba.


(Rrini mor skyfera! Pse të baheni pëllumba? ...)

E ma poshtë:

Të vërtetat dhe rrenat? - Xhevahirët e çmuem.
Me ta kur të duesh e shet dhe e blen botën.

(Pesha e fatit)

Dallimet konvencjonale mes së vërtetash dhe së rrêjshmesh janë false. Si pat thanë Nietzsche. Njeriu (o Mbinjeriu) i rigeneruem, nuk duhet të ketë dyshime, iluzjone. Duhet të jetë nji sfinks: pa zemër, pa ndjenja; vetëm logjik e violent. Influenca e Nietzsche-s puqet këtu me atê të Dostojevski-t (Raskolnikov, Stavrogin, Kirilov). Njeri prej hekuri: mekanik, do të precisojë ma andej, nën influencën e qytetnimit mekanik modern.
Këtu Migjeni ndeshet me fén, antagonisten e tij.
Fén (ortodokse) aj e njifte mirë, tue pasë krye seminarin e Manastirit. Nuk e kishte bâ prej qejfi kët jetë seminari. Kishte fitue nji bursë dikur dhe, për me e ruejtë, i ishte dashtë me kalue në seminar, ndryshej nuk do të kishte mujtë me vijue studimet. Mandej, si mbaroi seminarin, në vend qi të vazhdonte karrierën priftnore, erdh n' atdhé, u fut në jetën e të vorfënvet. Kontrasti i madh e shtangu:

Xhamijat dhe kishat madhështore ndër vende t' ona të mjerueme ...
Kumbonaret dhe minaret e nalta mbi shpijat t' ona përdhecke.

(Blasfemi)

Atëherë aj dyshoi dhe ky dyshim i tij qe i idhtë e plot mllef, paditës:

Për ditë përndojnë zotat
dhe rrëshqasin trajtat e tyne
mbi vjet dhe shekuj
dhe tash s' po dihet ma kush asht zot e kush njeri.

(Parathanje e parathanjevet)

Por aj adhuronte edhe Alioshën Karamazof. Dhe njeriu qi adhuron Alioshën, në mos qoftë fetar, asht thellësisht njerzuer. Si Aljosha prej monastirit, edhe aj kishte dalë prej seminarit, tue u përzí me turmat ku vlojnë epshet e mbrapshta. Dhe ishte i mirë e i pastër gati si Aljosha. Dashunitë e tija ishin platonike, adhuronte bukurín si ideal qi frymzon. Gruen e dashunueme e këndoi me ekstazë shpirti, jo me epsh pasioni. E quejti: « grue a hyjneshë » (Nji natë). I përshkroi jo trupin por fëtyrën, dhe te fëtyra sidomos sytë: « të kaltër » (Z. B.), « të zez » (Një natë). Sensualiteti i tij nuk shkoi përtej buzvet, « të njoma » (Një natë), « të kuqe », « të flakta » (Dy buzë) - dhe te kjo poezí puthja nuk ep andje por dhimë. Edhe atëherë kur përshkroi lavirat, aj mbeti i pastër. Lavirat aj i spiritualizoi - i « sublimoi » (Sonia e Dostojevsky-t, e Panjohuna e Blok-ut). Harroi epshin në lotin e tyne « melodi e këputun », (Grushenjka mbi prêhën t' Alioshës). E kështu dashunija e tij qindroi « e pastër », « e hijshme » (Z. B., Një natë). Epshi nuk asht dashní:

Vashë e djalë përputhen
mbrendë dy zemra digjen
por me u puthë - nuk puthen!

(Mbas tryezës)

Dhe si Aljosha ka dashunín humanitare. Vetëm se Aljosha beson në Zotin, prandej asht i paqët e i qeshun. Migjeni, « bir i nji shekulli të ri », ka humbë besimin. « Cmirë u a kam shejtenvet! » rrëfen te « Kanga skandaloze », e nuk asht krejt ironí, sado qi tingllon blasfemë. Fëtyra e Alioshës vegohet në largësí ndër tiparet e zbehta të murgeshës ku flêjnë lutjet, « (jo tallse) ». Por aj nuk mund të lutet. E atëherë shfren:

O murgeshë e zbetë që çon dashtní me shejtent,
që n' ekstazë para tyne digjesh si qiriu pranë lterit
dhe ua zbulon veten ... Cmirë u a kam shejtenvet!
Mos u lut për mue, se due pash më pash t'i bij ferrit.


Unë dhe ti murgeshë, dy skâje po të nji litari,
të cilin dy tabore i a ngrehin njeni tjetrit -
lufta asht e ashpër dhe kushedi ku do të dali,
Prandaj ngrehet litari edhe përplasen njerzit.

(Kanga skandaloze)

I njajti ideal humaniteti pra: por i kapun ndër dy skaje, dhe kto dy skaje nuk afrohen, por ngrehen në vështrim të kundërt. Te « Kanga skandaloze » Migjeni, tue prekë kulmet e poezisë së vet, prekë edhe fundet e vehtes: i zbulon pa dashtë. Bashkë me mallin e tij për « engjujt e arratisun » mbi dhé (Aliosha, murgesha), zbulon trishtimin e tij të pamasë në nji botë t' errtë, të zbrazët nga feja e vjetër, ende të pangushllueme nga feja e ré.
E mbrrijtun në kët pikë, poezija e tij merr nji frymë universale, në nji pesimizem qi buron nga libri i Jobit. Nga « Trajtat e Mbinjeriut » përmes « Vjeshtës në parakalim » e « Kangës skandaloze », kemi ardhë te « Rezignata », ndjekun nga « Shpirti i Ri ». Jemi në thelbin e poezís migjenike. « Rezignata » asht jehona e fikun e asaj klithme: « Shpirti i im asht i trishtuem deri në vdekje ». Te « Vjeshta në parakalim » luftari nuk ka mujtë me qindrue ma: ka dnesë për herën e parë. Asht nji ças kur vuen jo vetëm shpirti por edhe trupi, vuen edhe natyra me njeriun:

Vjeshtë në natyrë dhe vjeshtë ndër ftyra t' ona.
........................
Një lis pasqyrohet në lotin e qiellit,
tundet dhe përgjaket në pasjon të viganit:
« Jetë! Jetë unë due! » - e frymë merr prej fellit,
si stuhi shkynë ajrin... por në fund i a nisë vajit.

(Vjeshta në parakalim)

E kishte besue vehten të fortë si nji lis. Por qe se lisi shpërthen në vaj kur shef kotësín e mundimeve të veta për me jetue si lis. Ky dëshpërim përcillet te « Kanga e skandaloze » nën nji maskë sarkazmi. Te « Rezignata » shpirti zbulon se jo vetëm njerzija por gjithë rruzullimi asht fatzí, dhe se prandej nuk mbetë tjetër veç me ju shtrue fatit ose me vajtue.

Na shprehun të ngushlluem gjetme në vaj ...
Mjerimet i morme në pajë
me jetë ... se kjo botë mbarë
ndër gji t' Univerzumit asht një varrë
ku qenja e dënueme shkrrahet rrshân
me vullnet të ndrydhun në grusht të nji vigan'.

(Rezignata)

Loti i kulluet i heroit për dhimat njerzore, ku kish vetue urrejtja për padrejtësí, bjen për dhé trishtueshëm, thërmohet,

e ndër thrimet e vogla të lotit ka një njerí lindet.
(ibid.)

Dhe nuk ka randsí fati i mjerë i apostullit, por asht e tmerrshme me vrejtë se si mundimet e tija për të mirën e njerzís dështojnë tue mbarue ndër lotë qi shtojnë mjerimin e botës.

Por shpirti nuk i shtrohet fatit. « Rezignata » asht nji meditacion i thellë mbi kotësín e jetës, por jeta vetë asht ma e thellë se të gjitha meditacionet së bashku të filosofëvet të dhimës, dhe triumfon mbi ta përherë. Duhej të heshte e nuk heshtë. Do të jetojë edhe pse jeta duket absurditet. « Shpirti i Ri » asht gërthitja e parë për qindresë.

Shqyponjë me krah të thyem! Vall shpirt i molisun!
Qëndrò! Qëndrò krenarë! mu si një zot i stolisun
me diell t' artë në ball, me qiella t' azurta në sy ...
Qëndrò! si vaj skamnori - ende ka frymë në ty.


O shpirt! Pëllumb i gjorë! Lajm i idealit të rí ...
Çgule shëgjetën nga vetja, e rishtaz, me dhimsuní
flutrò mbi valët e jetës e fjalë ngushëllimi përshpirt,
shërò plagat skamnore e shpresën në jetë u a rrit.

(Shpirti i Ri)

Por rrëzimi asht i njathershëm. Shpirti-shqyponjë i ka njimend krahët e thyem, nuk lëvizë. E edhe shpirti-pëllumb asht i plagosun e nuk mund të fluturojë. E heshtë tue derdhë lot.
Me « Shpirtin e Ri » mbyllen « Kangët e Mjerimit ». Nji frymë e thellë pesimizmi zotnon ndër kto kangë. Poeti pa dashtë me njoftë shoqnín ku jetonte, dhe kur e ka njoftë e ka dashunue për mjerimin e saj. Por asht gjetë i ndrymë si më nji burg kur ka dashtë me kerkue të drejtën. Atëherë në vend qi të ligështohet, ka marrë pezëm e ka qitë kushtrimin. Por shpresa e tij ka qenë e shkurtë. I nisun shqyponjë në nji fluturim fantazije nietzsche-ane, i janë thye shpejt krahët dhe kur ka rá asht zbulue « pëllumb i gjorë ». Dhe kështu shpirti i rí, ndërsa çfaqet i përbamë prej dy shpirtënsh antagonistë qi alternohen në vehtje të Migjenit, njeni skyfer e tjetri pëllumb, tregon se asht nji plagë e pambyllun ndër të dyja alternativat (« Plaga » titullohej ma parë « Shpirti i Ri »). Shqyponjë me krah të thyem apo pëllumb me shigjetë në gjí, në dhimë nuk ka ndryshim. Dhima asht origjina e përbashkët prej kah dalin e ku kthejnë dy shpirtënt polarë të Migjenit.

Migjeni - Vargjet e lira
Fillon tashti nji tjetër varg kangësh qi karakterizohen nga nji dëshirë për ndërtim, nga shpresa në jetë, nga dalldisja e besimit ndër ideale. Janë « Kangët e Ringjalljes" me disa nga « Kangët e Rinis » dhe nga « Kangët e Përndimit ». « Kangët e Ringjalljes » janë vue prej poetit në ball, para « Kangëve të Mjerimit », ndoshta për t' u-intonue me Parathanjen e Parathanjevet, për me dhanë që në fillim at përshtypje gjallnije e ndërtimi qi mendonte Migjeni. Por lidhja e tyne me disa, së paku, nga « Kangët e Rinis », të cilat logjikisht u prijnë, dhe me « Kangët e Përndimit » të cilat i ndjekin e i përfundojnë, mund të vrehet lehtë. Nji vjershë e « Kangëvet të Ringjalljes » u ep titullin vjershavet të grupit të katërt të librit. Dhe kalimi prej « Kangëvet të Ringjalljes » te « Kangët e Përndimit » asht në vijë të drejtë, pa shkapërcime, si do të shifet ma tutje.
Rezignata ishte dorëheqja nga jeta. Por jeta asht ma e fortë se çdo filosofemë. E mjafton qi të vijë pranvera për qi shpirti i rí, thye krahësh, t'a marri vehten. Hareja triumfon mbi dhimën, kanga mbi vajin. Ekstaza pranverore asht njimend nji ekstazë e shpirtit të ringjallun, e këndueme ndër vargje si jone muzike qi i thurin lavde natyrës së freskët, me pika t' argjanta vese, me rreze t' arta dielli, me circërime dallnyshash e bylbylash.

Me kangë në buzë e me hove të reja
u zgjue agimi pranveruer ...


fillon Soneti pranveruer. Në kët suazë lulesh e gazmendi lén dashunija: e pritun, e përgatitun qysh te Kanga e rinís:

Të rroki, të puthi kanga, të nxisi me dashnù
me zjarm t' and riní ...
........................
Riní, thuaja kangës dhe qeshu si fëmi!


Me dashunín e pranverën kthen gjallnija e trupit dhe e shpirtit. Kanga ndrron tonin, bahet e hovshme, plot dëshirë pune e ndërtimi, me sulm drejt fitores.

Na të birt e shekullit të ri
me hovin t' onë të ndezun peshë
ndër lufta të reja kemi me u ndeshë
dhe për fitore kem' me ra flî.

(Të birt e shekullit të ri)

Kjo « profession de foi » e tija, e vueme në ball të librit, përmbledhë e spjegon veprën e Migjenit. Kthen tash motivi i Mbinjeriut, kët herë ma konkret, ma i përshtatun kushtevet historike. Humaniteti derdhet te kombi. Tingllon për herë të parë fjala e madhe dhe nji dëshirë epike vlon në gjakun e « birit të Shqypes ».

Të lindet një njeri
nga gjin' i dheut t' onë të rîm me lotë të vakët,
nga thalb' i shpirtit t' onë që shkrihet në dëshirë të flakët
për një gen të ri -
........................
Të dali një njeri!
Të mkambi një Kohë të Ré!
Të krijojë një Epopé!
Ndër lahuta t'ona të këndohet Jeta e Ré ...

(Të lindet njeriu)

Asht kushtrimi për lirí! Thirret lirija ndër frymarrje të gjata qi shkojnë tue u-ngjitun në nji « crescendo » të dalldisun. « Me u-zgjue » duhet nga robnija e shekujvet të kaluem, e trashigueme në robnín e soçme! Si mundet me krijue epopena skllavi? Epopeja e shqipevet qe dikur, « ndërsa zemra e kombit në liri kumbonte ». E zezë asht e tashmja: kohë « idhujsh pa krena ». « E ata që lindin në kohën e idhujvet pa krena s' dinë kah t' ia mbajnë. Duen t' adhurojnë, por çka t' adhurojnë? - Idhujt pa krena?... Duen të besojnë, por çka të besojnë? - Idhujt pa krena?... Kush mund t' adhurojë të shëmtuemin? Kush mund të besojë në nji zot pa krye?... » (Idhujt pa krena). Lumnija e kalueme asht në historí jo për me u-ngushllue me andrra t' ambla të pafrytshme, por asht shembull, flakë qi duhet të ndezi « vullnetet e shtypuna » të kombit për zgjim e ringjallje.

O vullnete të ndrydhuna!
O vullnete të shtypuna!
Shkundëni prangat të mbrapshta! E me brimë ngadhnjyese,
me hov viganash, dëshirash flatruese,
turrnju në të gjitha anët dhe poshtë në dhé zbritni
- ndoshta aty keni për të gjetë fillin e një hymni,
që Illyrí e vjetër ndër kremtime këndonte,
ndërsa zêmra e kombit në liri kumbonte.

(Zgjimi)

Asht e para dhe e mbrama thirrje qi i bahet historís. Pse fill mbrapa, shpirti i rí shembullehet me nji shkëndí qi, « tue u vërsulë në liri », shkëputet nga votra, fluturon në qiell dhe zen vendin e hanës (Shkëndija). Ky vrull kah lirija asht aq i fortë sa me këputë çdo lidhje me traditën - këtu e shembullyeme me votrën. Shpirti i rí lidhet përkundrazi me « nyjet e dashnís » për të mjerët, dhe prej mesit të qiellit ndritë mbi ta.
Poezija e Migjenit asht gati me prekë zenitin e vet. Mbas endjes së shkurtë ndër kujtimet e lumnís së fikun, Migjeni kthehet te bota e tij, te temat e tija të zakonshme. Por ka ardhë me nji ekzaltim të mbarë shpirtit, krahët i dridhen në pushimin e shkurtë, të paqeta, dhe e shtyjnë me marrë hov. Kah? Tue ardhë nga e kaluemja, do t'a shkapërcejë të tashmen dhe do të zhytet në t' ardhshmen, « i dehun nga besimi në vete ». « Kangët e Ringjalljes » janë mbyllë. Ringjallje? Pse me ringjallë të vdekunën? Leni të vdekunt t'u këndojnë të vdekunvet! Kanga e tij do të jetë nji hymn krejt i rí pse i rí asht njeriu qi aj ekzalton. Kishte thanë ma parë me Nietzsche-n: « se jetë e ré lindet me vdekje të njeriut »! Jo pra me ringjallë! Përkundra: me ndihmue për me vdekë! (Nietzsche) Me u dehë me « kangën e prendimit » të nji bote qi duhet të vdesë!
Jemi te « Kangët e Përndimit ».
Por përpara, n' at ças pushimi mbi trollin e vjetër, poeti ka matë vehten. Asht nji poezí në grupin e « Kangëvet të Ringjalljes », ma e mbrama, qi ka për titull: Kangët e pakëndueme. Kjo poezí asht ura mes « Kangëvet të Ringjalljes » dhe « Kangëvet të Përndimit ». Asht çasi i pushimit në të tashmen, tue ardhë nga e kaluemja, në fluturim ka e ardhshmja.

Thelltë në veten t' eme flejnë kangët e pakëndueme
të cilat ende vuejtja as gëzimi s' i nxori
të cilat flejë e presin një ditë ma të lumnueme
me shpërthye, m' u këndue pa frigë e pa zori.

(Kangët e pakëndueme)

« Por a do të vijë dita kangët me u zgjue? » pyetë fill mbrapa. Dyshon për nji ças në fuqitë e veta. Por i ep zemër vehtes ngutshëm me nji « Jo! jo » të gërthitun përdhuni. E niset. Do të shohim deri ku do t' arrijë.
Kanga e Përndimit me vazhdimin e saj, Shpirtënt shtegtarë, janë dy prej atyne kangëvet të pakëndueme qi nuk lindën nga vuajtja as nga gëzimi, por nga nji ndjenjë ma e epër, nga feja.

Kangë Përndimi, kangë njeriu të dehun nga besimi në vete ...
Kanga e tij një fé tjetër, me tempuj tjerë, me meshë solemne,
ku prej mëngjezit deri në mbramje shkrihen ndjesitë, trûtë njerzore
n' apotheozën e hekurit, shpirtënt përshkohen në tymore,
të cilat në vishkllim i përqeshen Zotit të vjetër edhe qiellit,
e me ré të ndyt' tymi të dendun ndriçimin i a vrasin diellit.
Fé tjetër, fé e çmendun e Përndimit të mrekullueshëm ...
I egzaltuem shklet njeriu në delirium të pakuptueshëm.

(Kanga e Përndimit)

Kjo mystikë e ré, kjo « apotheozë e hekurit », asht besimi i njeriut « pa zemër pa ndjenja » në vehte. Furija mesianike eseniniane (« Inonia ») ka gjarpnue prej kohe në shpirtin e Migjenit e vërshen këtu në gjithë ekzaltimin e vet. Rrjedhin vargjet e gjata ndër strofa psalmesh. Shpirti i etshëm për fé shpërthen në kantikun e vet. Ka mohue fén e vjetër por ka vuejtë nga mungesa e nji tjetër feje. Tash e ka gjetë. Kjo fé e ré e « Përndimit të mrekullueshëm » asht parodia e së vjetrës. Zoti i vjetër asht bâ këtu nji Përbindsh hekuri, tempujt e të cilit janë fabrikat, zhurmat e vishkllimet e tyne, meshë e lutje, rêtë e ndyta të tymit, avuj temjani. « Shpirtënt përshkohen në tymore » për me u-pastrue si nepër Purgator. « Fé e çmendun »! Njeriu, bâ aj vetë Zot, kundron krijesat e tija të hekurta, përbindsha të rij apokalyptikë, dhe nga « lumnija e madhe » « humbë kokën » në « delirium të pakuptueshëm »!
Ky ças deliri shenjon zenitin e parabolës migjenike. Në Shpirtënt shtegtarë deliri asht davaritë. Fryn nji erë e ftohtë dhe e shkundë shpirtin. Asht prap vjeshtë. Zgjohet shpirti e « bashkë me gjethët e vjeshtës », (edhe aj gjeth vjeshte), merret nga era e çohet « nepër vise të Përndimit të mrekullueshëm » ku endet për do kohë gjithnji i dalldisun, tue i bâ « të fala e methane vendeve të shuguruem ». Por kur shprti pahiri kqyrë poshtë, ndigjon jo ma kangë, jo ma hymne, por damare qi rrahin « si të rrahunt trompete në vorresë », e vishkllime fabrikash si fshamje tue shkye ajrin. Realiteti asht i hidhun e « feja e çmendun e Përndimit » nuk mund t'a idealizojë veçse në nji ças deliri. E pra gjithnji:

Shpirtent t' onë me një dashni tragjike ato vise i duejnë,
n' etër të kulluet u bajnë fli ndjenjat e vet ma të holla
E në nesërmen fatale kundrojmë një horizont me njolla ...
... shtegtarë të mërguem, shpirtent t' onë n' origjinë po kthejnë.

(Shpirtent shtegtarë)

Vendi i tij asht jo n' etër të kulluet, jo në qiell, por poshtë mbi dhé. Në lumnín e qiellit të Përndimit aj duhet të ndihet nji i mërguem. Duhet të bajë flî ndjenjat e veta ma të holla, dlirësín e butësín e vet, për « horizontet me njolla » (djerse, apo edhe gjaku?) ku vuen njerzija e mjerë qi dashunon. Prandej: « dashuni tragjike »! Origjina në të cilën aj tash po kthen asht ajo e tregueme te Rezignata: « ... e ndër thërrimet e vogla të lotit ka një njeri lindet »: dhima.
Në vjershën qi ndjek, shpirti ka zbritë prej empirit në dheun ku asht caktua me ndêjë tue vuajtë tash e mbrapa. Dhe ky dhé quhet prap « Arbëni ». Shpirti, « zog lirije », asht « hjedhë e përhjedhë në përndim mbrapa malit » (qi simbolizon edhe nji herë grumbullin e të gjitha pengesave shoqnore për lirín e andrrueme) ndër « fluturime » fantazije. I dëshpruem prej realitetit të tokës së vet ka andrrue « qiellat e hueja » ndër të cilat vlojnë gëzime të ndryshme: për dikend « valle e defrime » për të tjerë punë e frytshme shkencore, për nji tjetër, « gëzim tjetër ». « Djalosh' i Arbënís » atëherë « nga melankolija fillon të vuej pa masë ». Dyshon për idealet e deriatëhershme e dyshimi ja brén zemrën si një krymb. I vetmi shpëtim i tij asht me e zhgulë zemrën (« ... pa zemër, pa ndjenja »), me u-bâ « gurit ». Gurit a hekurit, si makinat e atij qytetnimi qi pat andrrue se do t'a rigeneronte botën. E i vjen te goja fjala e vjetër qi pat përbuzë në kangën e dehjes: ringjallje! Por me nji tjetër tingull: idhnimi, e gati neverije: « ... po, një ringjallje mbi të vjetra kalbsinat. » E kështu:

Hidhet e përhidhet
zogu i liris,
por edhe bjen ku lidhet (ndër pranga) djaloshi i Arbënis.

(Hidhet e përhidhet)

Parabola zbret gjithnji. Melankolija ja zatetë shpirtin. « Djalosh i vjetër » ishte quejtë te kanga e maparshme. I duket tash rinija e prendueme dhe ndîn për tê mall.

Malli rinuer për jetë ma shkubmuese
flen pa fat në mue,
një tingull përndimi
asht ngushëllim për mue
kur më mshtjell mashtrimi
me melankolinë e vet aq trishtuese.

(Malli rinuer)

E mbyllen « Kangët e Përndimit » me kët ankim të thellë, leopardin. « Kangët e Përndimit » na kanë zbulue fatin e poetit. Feja, së cilës aj ka dashtë t'i shërbejë, asht shkimë si nji rê e magjishme, e ngjyeme në purpur prej diellit qi prendon. Shpejt ka ardhë nata. Kanga ma e bukur ka heshtë n' errsinat e natës së shpirtit. Çka kishte thanë aj? Se « dielli do ndrrojë udhën: ka për t'u lindë nga Përndimi »...? Profet i jetës së ré ndër agonitë e dritës së Përndimit!... Por mjafton qi aj ças dehje të zhduket për me u-pá se Përndimi qi aj ka hymnue asht edhe prendimi i jetës së tij! Mjellme e dalldisun në kangën e vdekjes! Por kishte pranue aj: « se jetë e ré lindet me vdekje të njeriut ». Migjeni nuk asht rreze dielli qi lén, por rreze dielli qi prendon. Asht lajmtar i kohës së ré, jo fillues i saj. Bir jo i « shekullit të ri », por i mbrami bir, rebel, i shekullit të vjetër. Krepuskolar luftues! (Nietzsche Zarathustra!) « E do të vijë mesdita e madhe kur njeriu do të gjindet në mes t' udhës ndërmjet shtazës e mbinjeriut e do të kremtojë prendimin e vet si ma të madhen shpresë pse në tê gjindet udha qi çon kah nji agim i ri. » (« Kështu foli Zarathustra », VI, 109-115) « Shpresë e bukur, me flatra të të nji tjetër jete », « agim i pritun, dit' e parathanun »: kanga e Përndimit.
I çmagjepsun, çveshun nga flatrat përgjithmonë, shpirti pushon tash te nata, i vetëm. « Kangë në vete » asht ky monolog i lodhun. Ironija mundohet me i dhanë pak puls jetës por nuk ja del. Asht prap ere përjashta... fryn pa mëshirë. E ndërsa ajo erë u përsëritë tjervet « andrrat e thata » të lashta, në krahnorin e tij të zbrazun jehon përmortshëm. E atê e kapë friga e ja mbyllë derën e zemrës qi të mos ja fiki at fitil të mbramë drite qi i ka mbetë.
Në mes të ksaj suaze t' errtë ato kangë hareje pranverore si « Ekstaza » e « Soneti » duken oaze ku shpirti ban nji mundim të mbramë për me jetue. Ndoshta edhe u-shkruen në kët kohë, në nji ças të shkurtë shprese e ringjallun me natyrën e ré, - jeta ep iluzione të këtilla. E ma se nji hymn gazmuer sublim asht shkrue në mes të dhimës ma së thellë, për me u-lirue soje. E ndritë dashunija, nji dashuní e lindun kur

Buzëbramja u drithte nder afshet e mbramë
të diellit përndimuer ...

(Z. B.)

Por shpejt edhe dashunija bahet vuejtje. Grueja qi i vjen « nga gjini errsinës » (Nji natë), nuk mund t'a ngushllojë. Bukurija e sajë e « vret » (Dy buzë). « Grue a hyjneshë »... por shoqe e tij, e flijueme si aj për nji ndjenjë të pakuptueme, shoqe e dhimës: grue e ndeshun në nji « ditë fatkobi ».

Dhe kështu në rrugë të madhe e shitme zemrën t'onë
njerzvet që vetëm një të përqeshun dhanë për tê ...

(Ndeshje)

Pendohet qi ka këndue, pendohet qi ka rrëfye « mshefsinat intime » të jetës së vet. (« Neque mittatis margaritas vestras ante porcos! »)
Shpirti lutet ... aj qi kishte blasfemue! E nuk ka randsí me shënue se « perendija » të cilit i lutet nuk asht aj i mohuemi. Kujdo t'i lutet, sido t'i lutet - mjaft të mos jetë ironí e ironí nuk asht, - shpirti rrëfen në lutje ligshtín e vet njerzore: epet.

Të lutem o perendi
për një simfoni -
e kurr, kurr ma mos të zgjohemi.

(Lutje)

... aj e grueja e dashun. Me vdekë në nji simfoní, « një simfoni plot dashuni »! Në zgrip të prendimit Migjeni lutet e thrret për pak jetë, sa të këndojë edhe nji kangë të mbrame. I vjen keq jo pse vdes por pse nuk ka mujtë me shprehë « kangët e pakëndueme ».

O kangët që fleni reliket e mija
q' ende s'keni prekun as një zemër të huej,
vetëm un me ju po kënaqem si fëmija
unë - djepi i juej, ndoshta vorr i juej.

(Kangët e pakëndueme)

Kështu kishte thanë tue parandî fatin e vet kur po matej me rrahë krahët drejt Përndimit të mrekullueshëm. Por kangët e pakëndueme, ato të buçituna « pa frigë e pa zori », kan mbetë të pakëndueme, përveç nja disave, ndoshta dy ndoshta tri. Vdes pa lindë simfonija e përgjërueme.
Edhe nji kangë, ku shpirti, ndërmjet vallevet e gotavet të kafevet, ku ka vojtë me u-turullosë e me harrue, kujton ideshëm:

- Q' ashtu vuejmë, dëfrejmë ...
Jetën adhurojmë.

(Mbas tryezës)

Mandej melodija këputet, mbyllet libri i « Vargjevet të Lira », i paplotsuem.
Në të vërtetën libri ishte i kryem, i mungonte vetëm indeksi. Por nuk ishte e kryeme poezija. Mungonte epilogu. Ndër ato kangë të mbrame qi u-gjetën në nji fletore të hollë, asht nji e shkrueme në Majin e 1936-ës, n' at kohë pra kur « Vargjet e Lira » ndodheshin endè në shtyp: Kanga që s'kuptohet. Kjo kangë duhej t'ishte kanga e mbrame, nji lloj testamenti ku riepilogohet gjithë jeta e tij poetike në nji lamtumirë t' idhtë.

U vodh kanga nga zemra e kombit,
shpërtheu në vaj të dikuem mjerimit,
këndoi ûjën e së bijës, këndoi ujën e të birit,
qau jetën e thyeme nga rrufé e fatit,
i mbyti në lotë shpirtent që ndjejnë dhimbë për të ngratit.

(Kanga që s'kuptohet)

Kangë e vjedhun nga zemra e kombit! Kjo ka qenë fati i saj! Ku asht kanga qi do të shpërthente « pa frigë e pa zori »? E pakëndueme ka mbetë, në djepin e vet, në vorrin e vet. Kangë? Jo! por vaj!

Kangë a vaj? Çë je? Thuejma zemër kombi!
Zemër që ke vuejtun, që ende po vuen...


........................

Oh - jo! Kanga jote asht shprehje e dhimsun
e një jetese që dergjet e dergjet
dhe tu' u dergjë ndoshta do hesht' e molisun ...

(ibid.)

Në kët pikë libri i shtypun në të gjallë të Migjenit duhet të quhet i mbyllun. Dhimë, të dergjun, të molisun, heshtje: trishtimi asht i pamasë. E megjithkëtê ka teprue nji « ndoshta », fije e mbrame shprese. Kjo fije e mbrame zhduket te ato pesë kangë të fundit të shkrueme nji vjetë ma vonë. Dallohen kto kangë për tonin e tyne elegjiak personal. Janë vaje, dhe të vajtueme jo ma nepër simbole a në vehtje të tretë, por të zbulueme lakuriqe syvet të botës. Nuk ka marre për atê që vdes. Pamje e dhimshme me pá kështu burrin qi kishte dalë në ball të librit me kushtrimin e ngadhnjimit ndër lufta të reja tue qá si fëmi! Në Një natë pa gjumë shpirti asht tashmâ afër agonís. Asht nji natë e tmerrshme, kur aj « dergjet n' errsinë pa gjumë edhe pa dritë », i varun mes jetës e vdekjes. Drita e jetës i asht fikë por me vdekë nuk ka vdekë. Nuk mundet. Dhe asht e tmerrshme mos me mujtë me jetue, por asht ma e tmerrshme mos me mujtë me vdekë. E atëherë aj bërtet:

Pak dritë! Pak drite! Pakë dritë o shok o vlla.
Te lutem pak dritë në ket natë kur shpirti vuen,
kur të dhemb e s'di ç'të dhemb, e syni gjum nuk ka,
urren, nuk din ç' urren, don e s'din se ç' don.


Pak dritë! O burrë! O hero! nga do që të jeshë! ...
Burrë që shkatrron dhe që ndërton së rishë!
Pak dritë vetëm, të lutem mshirë të keshë
se do çmendem në kët natë pa gjumë edhe pa pishë.

(Një natë pa gjumë)

Lutet, kërkon mshirë, aj qi ma parë kishte paditë: « Mshirë?! Bijë bastardhe e etënvet dinakë »!... Fyhet nga lutja e padêjë krenija e burrit atëherë, e çohet peshë për nji hov e pezmatueme, madhnisht tragjike në pamundsín e vet:

Oh! t'a kishe pishën të madhe edhe të ndezun!
Me flakën e pishës në qiellin e ksaj nate
t'a shkruejshe kushtrimin ... Ehu burrë i tretun!
Do t'a shifshe vallen t'ande në maje të një shpate.

(ibid.)

Por kot! Kjo vigëm titani, i vetëm, natën, tue Ishue kushtrimin edhe nji herë të mbrame para vdekjes, tue e shkrue në qiell me shkroja zjarri - fis Prometeu, i mujtun -, kjo kangë tragjike qi « don rrezikun » (Nietzsche), e vallzon në maje të nji shpate, lakuriqe, tmerrsisht e bukur - valle e dëshpërueme e mshirës s' ahmarrun në violencë të përgjakshme, asht kot asht kot! Përplaset shpirti e trupi n' errsinë të heshtjes pa tjetër përgjegje përveç jehonës së rrzimit të vet. E atëherë njeriu qi nuk beson ma në fjalët e ksaj bote, rrokë jastekun - shpëtim i vetëm!! për me fjetë: e në gjum me andrrue pëshpëritjen e dy buzvet qi do t'a ngushllojnë. Titan qi dnesë në gjinin e nji grueje! Epopé e përfundueme në melodram!
Komedí!
Komedí apo tragjedí?
« Tragjedija e njeriut asht në ndjenjën e madhnisë së tij e komedija asht në ndjenjën e imtësisë së tij - prandej: Qeshu paljaço ndërsa zemra të pëlset »! (Tragjedi a po komedi)?

Në vendin tonë
kudo valojnë
flamujt e një melankolije
të trishtueshme ...

........................
Aty këtu nën hijet
e flamujvet
mund të shifet
një mund, një përpjekje
e madhe përmbi vdekje
për të pjellë diçka të madhe
për të qitë në dritë një xhind!


nji përpjekje si ajo e tija.

Por, (o ironi)
nga ajo përpjekje lind
vetëm një mi.
Dhe kështu kjo komedi
na plasë dellin e gazit
nsa prej marazit
pëlcasim.

(Nën flamujt e melankolisë)

Por edhe marazi shuhet te Frymzim' i pa fat. Tema e Kangës që s' kuptohet merret prap këtu, në nji ton ankimi të butë, në nji melodí vaji - e fundit e ndoshta ma e kullueta melodí e gjithë librit.

Frymzim' i em i pa fat
që vjen e më djeg mu në gji
për ke po më flet? për ke të shkruej?
përse po më ban që kaq të vuej?
pse vjen e më djeg mu në gjî
frymzim' i em i pa fat?


Për të gjorët? për ata që nuk kanë dritë?
O frymzim' i em i ngratë,
leni të dergjen në mjerim.
Njerzit s' duen ma trishtim,
botës s' i a kande atë kangë të thatë,
thot se mjellë një farë të idhtë.


E atëherë e len edhe kangën, vajin.

Frymzim' i em i pa fat!
Çporru ktej! Nuk të due!
S' i due hovet t' ueja të nalta
as flutrimet ... Nepër balta ...
të ditve t' ona të shklas un due
rrokë me njerëzit që rrokë nata.

(Frymzim' i pa fat)

I çveshun edhe nga ngushllimi i vajit, shpirti, i vetmuem tash sa kohë, asht ma tepër se i vetmuem: asht i zbrazët. Në kët zbraztinë të shurdhët, të frigshme, aj nuk mundet me durue gjatë. E ato fjalë qi ma parë ja thonte vehtes, e qi tash nuk mund të ja thotë ma, mbasi ka dbue frymzimin, i kërkon prej sendevet pa shpirtë qi e rrethojnë. Por sendet nuk flasin. E atij i duket se edhe landa akordohet me shpirtin për t'a bâ të vuej ma tepër.

Së paku të më shajnë:
- I mallkuem!
Së paku të më tallin:
- I uruem!
Së paku të më këndojnë:
- I yni Zot!
I Ose të më thonë:
- Jeton kot!
Të flasin, të flasin se fjalë due
në kët vetmi me ndigjue.
Ose të më tregojnë historinë
e tyne, autobiografinë;
ndoshta aty do gjej gjasim
me jeten t' eme pa tingllim
që në vetmi po e kaloj -
dhe s'po dij a rroj a s'rroj.

(Vetmija)

Njeriu shembullehet me nji copë landë! A asht jetë kjo?
Por fundi nuk vonon mâ. Smundja ka bâ procesin e vet. Vuejtja, për herë të parë e të mbramë në gjithë librin, nuk çfaqet vetëm shpirtnisht, por edhe fizikisht: ndër sytë e zmadhuem, ndër rudhat e fëtyrës:

Ka do dit
që po shof fare mirë se si nga vuejtja syt po më madhohen
nepër ball dhe fëtyrë rrudhat po më shtohen
e si buzqeshja m' asht e hidhun ...
... dhe po ndij
se si mëngjezet e mija
nuk janë ma mëngjeze hovi e pune,
as ndërtimi por të shlymt dita më ditë
e një jete që s' durohet.

(Vuejtja)

Edhe poezija asht zhdukë. Ktu nuk flet ma poezija e dhimës, por vetë dhima. Zani asht mekë. Del ngadalë, mundshëm, si rektima n' agoní. Dhe në kët agoní asnji ngushllim.

Dal nga dalë po shof
si jeta një nga një
sejcilen ndjesi
me trathti
po m'a vulosë
dhe s'po më mbetë asgjá
që me u nda
si shênj gëzimi.


Smundja i ka prishë ndjenjat, ja ka « trathtue ». Trupi i smundë ka bâ edhe shpirtin e smundë. Ka qá në fund burri, aj qi do të ndërtonte me hov pune ngadhnjyese! A por ishin të gjitha iluzione sa pat andrrue nji ditë? Iluzione qi zhduken si fluska sapuni para realitetit të vrazhdë.

- përpara
nuk e dishe o jetë
se kaq i tmerrtë
asht grushti i yt
që mbytë
pa mëshirë.


Nuk e ngushllon as mendimi se ka rá tue luftue, flamur i grisun.

Por kot
në pasqyrë po shof
se si nga vuejtja syt po më madhohen
nepër ballë dhe në ftyrë rrudhat po më shtohen,
dhe shpejt do të bahem
flamur i vjetruem
i reckuem
ndër luftat e jetës.


Do t'a ngrehi rrshanë kët « jetë që s'durohet » edhe për nji vjetë. Mandej do te shuhet.

***

Nji studim mbi Migjenin e vetëm « Vargjevet të Lira » nuk mund të jetë i plotë. Përveç vjershavet aj shkroi edhe prozë, e këto copa proze, të përmbledhuna, përbajnë nji tjetër vëllim, e jo ma pak të randsishëm, qi asht si nji « appendix », komentar i « Vargjevet të Lira ». Këto proza (gjithsejt rreth njizetepesavet - pa njehë disa novela të cilat gjinden sot ndër duer të ndryshme, e pa njehë edhe do të tjera qi mund të kenë humbë përgjithmonë), vazhdojnë temat e « Vargjevet të Lira », tue plotsue me vizatime të shpejta por të fuqishme at anë shoqnore të prodhimit të Migjenit qi vetëm ndërduket te kangët e tija, pikrisht pse këto janë kangë qi shkapërcejnë gjithmonë realitetin edhe kur marrin hovin e nisjes prej tij. Flasin zakonisht mbi vorfní, krizë, art, moral, (Zoti të dhasht, Ngjarje pa lëvizje, Novelë mbi krizë, Mollë e ndallueme, Gogoli, Në kishë), tue reflektue ndonji herë përrshqit gjendjen politike (Programi i një riviste, Idhujt pa krena). Në disa « alternativa », si i quen autori, kthen preokupacioni psikologjik: paraqitet « dilema » e shpirtit n' at tragjikomedí të vazhdueshme qi asht « prralla e ndjenjavet njerzore » (Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun, Ose ... Ose ..., Tragjedi apo komedi). Janë proza subjektive - megjithse të folunit asht gjithnji simbolik - e janë si nji koment i zhvilluem i atyne kangëvet ku tejfëtyrohej, në hove të vështira lyrike, aj bipolaritet shpirti, tash skyfer tash pëllumb. Disa « novelza » janë skena melankolike, here të vranta herë t'ambla, të jetës së tij si mësues (Luli i vocërr, Zeneli). Por faqet ma të bukura Migjeni i shkruen nën frymzimin e jetës malsore. Idile dashunije lindin nën hijet e vranta të shkambijvet të thatë, ku mshehen cubat (Puthja e Cubit). E pjellin fëmij nuset qi nuk kan bukë me u-ushqye por kanë qershija... « E natyra qeshë dhe kënaqet që po prodhon qershija të kuge dhe fëmij të mjeruem. » (Qershijat). Vdesin fëmijt nga të ftoftit nepër ka solle të vorfna ku flêjnë bashkë njerëz e bagtí pranë votre. Çohen njerzët, « i lëshojnë vend rreth zjarrit Larojës, lopës së shtëpisë, të nxehet edhe ky pjestar familje ... ». Pse « njerzit kundrejt njerzve s'kan mëshirë, por kundrejt shtazve po. » Vdesin fëmijt ndër agimet e bardha tragjikisht të bukura (Bukurija qi vret). Por edhe atëherë kur natyra asht e ndishme, kur diell e rê ngrohin e ujisin në kohën e duhun trollin e ashpër ku fshatari pret të lashtat, përplaset fataliteti i mizerjes. « Pa masë u gëzoheshin njerzit të korrunavet të ardhshme. Nga kodra e fshatit shikojshin se si arat e grunit, si nji det i gjelbër, trazohen nga flladi i lehtë i për ndimit. Dhe fshatarët shikojshin me sy. ndjejshin se si rritet gruni, e si me grunin edhe ata rriten, mbrrinë deri në qiellë, bahen titaj. » Por kur vjen dita e të korrunavet e ata agasin ndër ara, gjêjnë në vend të lashtavet topa hekuri qi synojnë kërcnueshëm fshatin. E atëherë « gjysë të marrë nga mendimi e vuejtja », u bërtasin fëmijvet qi hedhin valle pa të keq rreth topavet: « Do mësoheni me ngranë hekur! » (Të korrunat).

« Misër! Misër! Në shekullin e njëzetët s'ka apotheoza perëndish, por ka apotheoza misri. Bjeshkët t' ona, qi dikur qenë lteret e apoteozave perëndish, sot janë lteret e apoteozës së misrit. »

Sarkazëm e frymë epike përzihen te Legjenda e Misrit, ma e madhja, ma e përsosuna faqe e artit të Migjenit. Parakalon shtigjevet të ngushta karvani i malsorvet, me nga nji giysë thesi misër të falun mbi shpinë.

« Fjala misër përmban në vete legjenda, legjenda të linduna nga dëshira për jetë ... Dhe kjo legjendë e idhtë dhe plot vuejtje historike, në shekullin e njëzetët asht e thekshme, zemër-brese dhe të ban të qajsh.
Misër! Misër!
Nepër luginat e maleve përshkohet malsori vetëm me një këmishë e brekë legjendare mbi shtat, për me arrijtë në qendren e nenprefekturës, me marrë misër. Krahnori i tij asht nji copë graniti që u shkëput nga mali dhe u vendos mbi dy kambë të drejta e të forta si landa e pyllit. Dhe lëvizet copa e malit pa bëzajtë. E përpara depos së misrit bjerrë cilsinë karakteristike të veten, dhe bahet frigacak. Bahet servil, frigacak, pse - mendon aj - nj' ashtu e do ligji, nëpunsi; përndryshe s'ka misër. « Si urdhënon zotni » përsëritet sa e sa herë në mënyrë qesharake, me të marrun zani, me gjeste majmuni - vetëm e vetëm mos me zgjua mninë e engjujvet qi ndajnë misër. »

Ky vegim mizerje të ban njimend të qajsh. Pse gjithçka mund të durohet por jo humbja e burrnís për shqiptarin qi asht mburrë gjithmonë me tê. E madhe ka qenë gjithmonë vorfnija e tij, por sa krenare! Buk e krypë! Por besë e nder heronjsh!

« Dhe kur e marrin misrin, nisen njeni mbas tjetrit gjatë udhës së ngushtë të malit e të jetës. Ndodhë qi njenit i derdhen kokrrat e misrit nepër birë të vogël të thesit; shoku mbrapa, pa i pá, i shkelë, e i treti shok as nji as dy, por i a hjedh mallkimin e pamshirshëm: « Mos i shkel he të shitoftë zana! » Se shekulli i njëzetët ësht shekulli i apotheozës së misrit ndër foletë e Shqipeve. »

Legjenda e Misrit, Të korrunat, Puthja e Cubit, Bukurija që vret, janë poema në prozë. T' ashpra e të fuqishme, plot vetmí të gjanë e durim të përmbajtun përdhuni, ato kanë hijen tragji-epike të malevet para të cilavat u-shkruen. Nuk mund të çmohet poezija e Migjenit pa u-pasë para syshë edhe kto poema. Ashtu sikur nuk mund të kuptohet jeta e tij pa analizue ato copa proze, ma fort kronikale, që përmendëm ma sipër.
Por këtu do të ndalemi: përshkrimi i ynë do të shkapërcente kufijt qi i kishte vue vehtes, po t' u-zgjatte edhe mâ. Ndonji herë tjetër, kur do t' orvatemi me caktue vendin e Migjenit në letërsín tonë, do të kërkojmë, me sy ma kritik, me diktue dritat e hijet e poezís së tij. Këtu deshtëm me tregue vetëm historín e jetës së tij, ashtu si na paraqitet e kalueme në lirikë.

- Nga Arshi Pipa / "Kritika Letrare", nr. 3-4, 1944.

__________


[1] Migjeni: "Vargjer e lira" - Bot. I. Mal' Osmani, Tiranë, 1944.

COMMENTS